Người có gen ApoE4 ăn trứng: Rủi ro tim mạch tăng ra sao?

Trứng là món ăn quen thuộc, giàu dinh dưỡng và tiện lợi trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, nhiều người vẫn ngần ngại ăn trứng vì sợ lượng cholesterol trong lòng đỏ có thể làm tăng mỡ máu và dẫn đến các biến cố tim mạch. Nỗi lo này càng trở nên rõ rệt hơn đối với những ai sở hữu biến thể gen ApoE4 – yếu tố di truyền vốn được biết đến là làm tăng độ nhạy cảm của cơ thể với chất béo và cholesterol.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy người mang gen ApoE4 có phản ứng tăng mỡ máu mạnh hơn người bình thường khi ăn thêm thực phẩm giàu cholesterol. Dù vậy, phản ứng tăng chỉ số cholesterol này không đồng nghĩa với việc nguy cơ mắc bệnh mạch vành thực tế bị đẩy lên cao. Hiểu đúng mối tương tác giữa gen và chế độ ăn sẽ giúp người dân gạt bỏ những lo lắng không cần thiết và xây dựng thực đơn khoa học.

Cơ chế sinh học: Tại sao người có gen ApoE4 nhạy cảm với cholesterol?

Gen Apolipoprotein E (APOE) đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hóa lipid, chịu trách nhiệm cho 25% biến thiên di truyền trong chuyển hóa cholesterol của cơ thể ^[1]. Người mang kiểu gen APOE4/4 thường có nồng độ LDL và cholesterol toàn phần cao hơn từ 3 đến 15% so với người mang kiểu gen APOE3/3, tùy thuộc vào chủng tộc, chế độ ăn và mức độ tập luyện ^[1]. Mối liên hệ giữa các kiểu hình gen ApoE và nồng độ cholesterol huyết tương được sắp xếp theo thứ tự giảm dần: E4/E4 > E4/E3 > E3/E3 > E3/E2 ^[2].

Sự khác biệt căn bản bắt nguồn từ đặc tính liên kết của các protein. Protein ApoE4 có xu hướng ưu tiên liên kết với các lipoprotein giàu chất béo trung tính như LDL và VLDL, trong khi protein ApoE3 lại ưu tiên liên kết với lipoprotein tỷ trọng cao là HDL ^[1]. Sự khác nhau về lực liên kết này gây ảnh hưởng mạnh đến tốc độ dọn dẹp lipoprotein ra khỏi máu và làm thay đổi tỷ lệ LDL/HDL – một chỉ số phản ánh nguy cơ bệnh tim mạch ^[1]. Khi bổ sung cholesterol, người mang gen E4/E4 có phản ứng tăng cholesterol máu mạnh hơn rõ rệt so với người mang gen E3/3 ^[1], ^[2].

Phản ứng tăng mạnh mỡ máu khi nạp cholesterol

Mức độ nhạy cảm của người có gen ApoE4 thể hiện rất rõ khi có sự thay đổi đột ngột trong khẩu phần ăn. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy, ở những người đang duy trì chế độ ăn nền ít chất béo, việc nạp thêm 300 mg cholesterol mỗi ngày (tương đương khoảng 2 lòng đỏ trứng) khiến cholesterol toàn phần trong huyết thanh của người mang gen APOE4/4 tăng gấp 4 lần so với người mang gen APOE3/3, kèm theo mức tăng LDL cholesterol tương đối còn cao hơn ^[1]. Khi chuyển từ chế độ ăn ít chất béo sang chế độ ăn nhiều chất béo, nhóm người có kiểu gen E4/E4 cũng ghi nhận mức tăng vọt chỉ số cholesterol máu ^[2].

Bên cạnh yếu tố gen ApoE, các thử nghiệm lâm sàng cũng phân loại đối tượng thành nhóm đáp ứng mạnh (hyperresponders) và nhóm đáp ứng kém (hyporesponders) với cholesterol ăn vào ^[3]. Khi nam giới bổ sung 640 mg cholesterol mỗi ngày từ trứng (khoảng gần 3 quả trứng) trong 30 ngày, nhóm đáp ứng kém hầu như không tăng LDL-C hay HDL-C ^[3]. Ngược lại, nhóm đáp ứng mạnh bị tăng đáng kể cả hai chỉ số này, kéo theo tỷ lệ LDL/HDL gia tăng, dù mức tăng trung bình vẫn nằm trong giới hạn an toàn của hướng dẫn giáo dục cholesterol quốc gia ^[3].

Nghiên cứu dài hạn: Ăn trứng có làm tăng bệnh mạch vành ở người mang gen ApoE4?

Dù chỉ số mỡ máu LDL có thể tăng mạnh trên xét nghiệm, câu hỏi quan trọng nhất là liệu người mang gen ApoE4 ăn trứng có thực sự dễ bị nhồi máu cơ tim hay xơ vữa động mạch hơn hay không. Một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn tại Phần Lan (Kuopio Ischaemic Heart Disease Risk Factor Study) công bố năm 2016 đã theo dõi 1032 nam giới từ 42 đến 60 tuổi trong suốt 20,8 năm để tìm câu trả lời ^[4]. Trong nhóm nghiên cứu này, tỷ lệ người có kiểu hình ApoE4 chiếm tới 32,5%, và trong thời gian theo dõi đã ghi nhận 230 biến cố bệnh mạch vành (CAD) ^[4].

Kết quả phân tích cho thấy việc tiêu thụ trứng hoặc cholesterol không liên quan đến nguy cơ mắc bệnh mạch vành, kể cả ở những người mang gen ApoE4 ^[4]. Cụ thể, mỗi 1 quả trứng (55 g)/ngày đi kèm với tỷ số rủi ro hiệu chỉnh (HR) là 1,17 (KTC 95%: 0,85 - 1,61) ở nhóm không mang gen ApoE4 và HR là 0,93 (KTC 95%: 0,50 - 1,72) ở nhóm mang gen ApoE4 ^[4]. Tương tự, mỗi 100 mg cholesterol ăn vào mỗi ngày chỉ có HR là 1,04 ở nhóm không mang gen và 0,95 ở nhóm mang gen ApoE4 ^[4]. Khi đo độ dày lớp nội mạc trung mạc động mạch cảnh (CCA-IMT) trên 846 người, việc ăn trứng hay nạp cholesterol cũng hoàn toàn không làm gia tăng độ dày thành mạch ^[4].

Bằng chứng về nguy cơ đột quỵ và huyết áp

Để đánh giá toàn diện hơn về biến cố tim mạch, nghiên cứu tiếp theo từ đoàn hệ Kuopio công bố năm 2019 đã theo dõi 1950 nam giới trong 21,2 năm để ghi nhận nguy cơ đột quỵ ^[5]. Trong thời gian này, có 217 trường hợp đột quỵ xảy ra (166 ca đột quỵ thiếu máu cục bộ và 55 ca đột quỵ xuất huyết) ^[5].

Dữ liệu cho thấy so sánh giữa nhóm ăn nhiều trứng nhất với nhóm ăn ít nhất, tỷ số rủi ro đối với đột quỵ toàn bộ là 0,81 (KTC 95%: 0,54 - 1,23), đột quỵ thiếu máu cục bộ là 0,84 và đột quỵ xuất huyết là 0,75 ^[5]. Đối với lượng cholesterol nạp vào, HR của nhóm tiêu thụ cao nhất so với thấp nhất là 0,86 với đột quỵ chung và 0,74 với đột quỵ thiếu máu cục bộ ^[5]. Đặc biệt, huyết áp tâm trương ở nhóm ăn trứng cao nhất còn thấp hơn 1,6 mmHg so với nhóm thấp nhất, trong khi không ghi nhận thay đổi bất lợi nào đối với huyết áp tâm thu ^[5].

Chất lượng hạt LDL: Lớn hơn và ít gây hại hơn

Một trong những lý do khiến việc tăng LDL do ăn trứng không làm bùng phát nguy cơ bệnh mạch vành nằm ở sự thay đổi chất lượng hạt mỡ. Nghiên cứu năm 2004 trên 27 phụ nữ và 25 nam giới tiêu thụ 640 mg cholesterol/ngày từ trứng trong 30 ngày cho thấy chế độ ăn này giúp tăng kích thước hạt LDL và chiếm ưu thế bởi phân lớp hạt LDL-1 – dạng hạt lớn, xốp và ít gây xơ vữa hơn ^[6]. Đáng chú ý, việc ăn nhiều trứng không làm tăng độ nhạy cảm của hạt LDL với quá trình oxy hóa ^[6]. Đồng thời, hoạt tính của enzym LCAT và CETP cũng gia tăng ở nhóm đáp ứng mạnh, phản ánh sự thúc đẩy quá trình vận chuyển cholesterol ngược để đào thải ^[3], ^[6].

Hiện tượng này cũng được ghi nhận ở trẻ em. Thử nghiệm trên 54 trẻ em từ 8 đến 12 tuổi tại miền bắc Mexico ăn 2 quả trứng mỗi ngày (bổ sung 518 mg cholesterol) trong 30 ngày cho thấy nhóm đáp ứng mạnh tăng cả LDL-C lẫn HDL-C nhưng tỷ lệ LDL:HDL không đổi ^[7]. Toàn bộ trẻ đều tăng đường kính đỉnh của hạt LDL và giảm lượng hạt LDL nhỏ đậm đặc, thậm chí 15% số trẻ có kiểu hình hạt LDL dạng B nguy cơ cao đã chuyển dịch sang dạng A ít gây hại hơn ^[7]. Ngoài ra, ăn trứng còn hỗ trợ tăng hấp thu các chất chống oxy hóa; nhóm người đáp ứng mạnh với cholesterol từ trứng có nồng độ lutein huyết tương tăng cao hơn hẳn sau khi ăn trứng ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng việc tăng chỉ số LDL trên giấy xét nghiệm với nguy cơ nhồi máu cơ tim chắc chắn sẽ xảy ra. Mặc dù người có gen ApoE4 có phản ứng tăng mỡ máu rõ rệt, nhưng biến thể gen này chỉ làm tăng nguy cơ tim mạch ở mức từ 10% đến 50% (đạt đỉnh ở độ tuổi trung niên), thấp hơn rất nhiều so với tác động của nó lên bệnh sa sút trí tuệ Alzheimer (tăng nguy cơ từ 10 đến 20 lần ở người da trắng đồng hợp tử E4) ^[1].

Bên cạnh đó, tác động của gen ApoE4 còn phụ thuộc chặt chẽ vào lối sống và dân tộc. Điển hình như người Yoruba tại Nigeria có tỷ lệ sa sút trí tuệ thấp hơn 70% so với người Mỹ gốc Phi, một phần nhờ chế độ ăn duy trì lượng chất béo thấp suốt đời ^[1]. Giới hạn của các bằng chứng hiện tại là một số nghiên cứu khác lại không tìm thấy sự khác biệt về đáp ứng mỡ máu giữa các kiểu hình ApoE, nguyên nhân có thể do khác biệt trong thiết kế nghiên cứu và tần suất alen ở các quần thể ^[2]. Các nghiên cứu dài hạn lớn về trứng và mạch vành chủ yếu thực hiện trên nam giới da trắng tại Đông Phần Lan, cần thêm dữ liệu đa dạng hơn ^[4].

Ai nên thận trọng khi ăn trứng?

Mặc dù trứng không làm tăng nguy cơ bệnh mạch vành ở người có gen ApoE4 trong các theo dõi dài hạn, những người đã biết mình mang gen này vẫn cần thận trọng nếu chế độ ăn tổng thể chứa quá nhiều chất béo bão hòa hoặc có lối sống ít vận động ^[1]. Người có tiền sử tăng cholesterol máu gia đình, người mắc bệnh lý tim mạch tiến triển hoặc đái tháo đường nên duy trì thói quen kiểm tra bộ mỡ máu định kỳ.

Khi phát hiện nồng độ cholesterol tăng cao sau các thay đổi chế độ ăn, người bệnh không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn các thực phẩm bổ dưỡng mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá toàn diện nguy cơ dựa trên các bệnh nền sẵn có.

Gợi ý áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày

Đối với người khỏe mạnh hoặc người mang gen ApoE4 muốn duy trì sức khỏe tim mạch tốt, có thể áp dụng một số nguyên tắc sau:

• Liều lượng hợp lý: Việc ăn từ 1 quả trứng mỗi ngày (tương đương mức khảo sát trong nghiên cứu dài hạn) hoặc 2 quả trứng/ngày trong các giai đoạn ngắn hạn đã được chứng minh là an toàn và không làm tăng nguy cơ tim mạch ^[4], ^[7].
• Cách chế biến: Nên ưu tiên các cách chế biến đơn giản như luộc, hấp, chần nước thay vì chiên rán ngập dầu mỡ động vật hoặc bơ, nhằm hạn chế tối đa việc nạp thêm chất béo bão hòa.
• Kết hợp thực phẩm: Ăn trứng kèm với nhiều rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt để tăng cường chất xơ hòa tan. Chất xơ giúp hỗ trợ hệ tiêu hóa và hạn chế sự tái hấp thu cholesterol tại ruột.

Nhìn chung, gen ApoE4 làm tăng độ nhạy cảm của cơ thể với cholesterol ăn vào nhưng không biến quả trứng thành thủ phạm gây bệnh tim mạch. Một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì vận động thể lực và kiểm soát tốt chất béo bão hòa tổng thể mới là chìa khóa then chốt giúp bảo vệ trái tim khỏe mạnh lâu dài.