Thói quen uống trà thảo mộc giải nhiệt, tăng đề kháng rất phổ biến ở người Việt, đặc biệt là nhóm người cao tuổi hoặc người mắc bệnh mạn tính. Nhiều người truyền tai nhau dùng thanh hao hoa vàng như thức uống bồi bổ sức khỏe hằng ngày, nhưng lại băn khoăn liệu thảo dược này có đụng độ với các viên thuốc tây đang uống định kỳ hay không.
Người đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan cần hết sức thận trọng khi sử dụng thanh hao hoa vàng vì dược liệu này có khả năng làm thay đổi mạnh mẽ hoạt động của hệ thống enzym gan [1]. Các chiết xuất và trà hãm từ cây thanh hao có thể ức chế không hồi phục hoặc làm biến đổi quá trình sản xuất các enzym phân giải thuốc như CYP2B6, CYP3A4 và CYP1A1 [1], [2], [3]. Việc tự ý dùng song song thanh hao với thuốc điều trị dễ dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc, làm sai lệch nồng độ thuốc trong máu và ảnh hưởng trực tiếp đến an toàn của người bệnh [1], [4].
Thanh hao hoa vàng và thói quen dùng thảo dược cùng thuốc tây
Thanh hao hoa vàng (tên khoa học Artemisia annua L.) là loài thảo mộc thân thảo hằng năm, phân bố rộng rãi ở châu Á, Ấn Độ cũng như một số khu vực thuộc châu Âu, châu Mỹ, châu Phi và châu Úc [1]. Trong đời sống tại nhiều vùng ở châu Á, người dân thường dùng loại cây này làm gia vị, pha trà hoặc ép lấy nước uống [1]. Trong y học cổ truyền phương Đông, dược liệu này đã được sử dụng hơn 2.000 năm dưới dạng trà hãm từ phần cây phơi khô để trị sốt và bệnh sốt rét [1], [3].
Nửa thế kỷ kể từ khi hoạt chất artemisinin được tìm ra từ cây thanh hao, giới khoa học vẫn liên tục nghiên cứu các hợp chất sinh học từ loài cây này [1]. Hiện nay, việc dùng trà thanh hao đang lan rộng ra nhiều nơi trên thế giới thông qua thói quen tự truyền tai nhau trong cộng đồng [3]. Sự phổ biến này dẫn đến tình trạng nhiều người đang uống thuốc điều trị bệnh lý mạn tính cũng tự pha trà thanh hao uống kèm mà không lường trước rủi ro tương tác tại gan [1], [3].
Cơ chế gan xử lý thuốc và tác động hai mặt từ thanh hao
Khi thuốc hoặc các chất lạ đi vào cơ thể, gan đóng vai trò như nhà máy xử lý chính thông qua hệ thống enzym có tên là cytochrom P450 (viết tắt là CYP450) [1], [4]. Trong đại gia đình enzym này, hai đại diện nổi bật là CYP2B6 và CYP3A4 đảm nhận nhiệm vụ phân giải nhiều loại thuốc điều trị cũng như các hợp chất ngoại lai để cơ thể hấp thu và đào thải đúng lộ trình [1].
Các hợp chất từ bên ngoài đưa vào cơ thể có thể gây ra hai tác động trái ngược lên hệ thống enzym này: "cảm ứng" (kích thích tạo ra nhiều enzym hơn, làm thuốc bị phá hủy quá nhanh) hoặc "ức chế" (kìm hãm hoạt động của enzym, làm thuốc bị ứ đọng lại trong cơ thể) [1], [4]. Điều đáng chú ý là cây thanh hao hoa vàng chứa các thành phần có thể tác động theo cả hai chiều hướng phức tạp này, tùy thuộc vào việc người dùng sử dụng hoạt chất artemisinin tinh khiết hay dùng toàn bộ phần chiết xuất, trà hãm từ cây [1], [4], [3].
Sự khác biệt này xuất phát từ việc ngoài artemisinin, trong lá và thân thanh hao còn chứa nhiều hợp chất thực vật khác như các hợp chất phenolic (nổi bật là axit rosmarinic và axit chlorogenic) [2], [3]. Khi đi vào cơ thể dưới dạng nước trà hoặc dịch chiết, tổng hòa các chất này tạo ra phản ứng kìm hãm mạnh mẽ lên hoạt động của enzym gan và ruột, khác hẳn với cơ chế khi dùng đơn lẻ hoạt chất artemisinin [2], [3].
Bằng chứng về khả năng ức chế enzym gan không hồi phục
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đi sâu đánh giá bản chất tác động ức chế của dịch chiết thanh hao hoa vàng lên hai enzym quan trọng là CYP2B6 và CYP3A4 [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành kiểm tra xem sự ức chế này là tạm thời (có hồi phục), giả không hồi phục hay không hồi phục, đồng thời đo lường mức độ phá hủy nhân heme (thành phần cốt lõi giúp enzym hoạt động) [1].
Kết quả thực nghiệm cho thấy dịch chiết methanol của thanh hao hoa vàng làm giảm gần 90% hoạt tính của enzym CYP2B6 và giảm gần 70% hoạt tính của enzym CYP3A4 [1]. Khi kiểm tra sâu hơn qua các thử nghiệm khác nhau, các nhà khoa học ghi nhận nồng độ nhân heme bị sụt giảm đáng kể ở mức 46,8% và 38,2% [1].
Dữ liệu này chứng minh dịch chiết từ cây thanh hao không chỉ kìm hãm mạnh mà còn gây ức chế không hồi phục đối với enzym CYP2B6 và CYP3A4 [1]. Ức chế không hồi phục đồng nghĩa với việc các enzym này bị vô hiệu hóa hoàn toàn chức năng, buộc cơ thể phải mất thời gian tổng hợp lại enzym mới, từ đó làm tăng mạnh nguy cơ tương tác bất lợi khi dùng chung với thuốc điều trị hoặc thực phẩm bổ sung [1].
Khác biệt giữa trà thanh hao và hoạt chất artemisinin tinh khiết
Trước đó, một nghiên cứu năm 2006 từng làm rõ cách hoạt chất artemisinin đơn lẻ tác động lên hệ enzym CYP450 trên mô hình động vật và tế bào [4]. Khi cho chuột cống uống artemisinin trong 4 ngày và tiêm nhiều liều vào ổ bụng chuột nhắt, đồng thời thử nghiệm trên tế bào gan chuột nguyên phát và tế bào HEK293 của người, các nhà khoa học thấy hiện tượng kích thích tăng sinh enzym [4]. Cụ thể, artemisinin kích hoạt thụ thể nhân CAR (không qua thụ thể PXR), làm tăng mức mRNA của CYP2B1 và tăng nhẹ CYP1A2 ở chuột cống, đồng thời làm tăng hoạt tính enzym phụ thuộc CYP2B10 và tăng ở mức độ thấp hơn đối với CYP2A5 ở chuột nhắt [4].
Tuy nhiên, khi uống dưới dạng trà thảo mộc, câu chuyện lại diễn biến theo chiều hướng ngược lại ở khâu kết quả cuối cùng, theo một nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên tế bào gan người HepaRG và microsome gan người [3]. Nghiên cứu này so sánh tác động của artemisinin tinh khiết (nồng độ 10 micromol) với các loại trà pha nước nóng ở nồng độ 10 g/L từ cây thanh hao hoa vàng (A. annua dòng SAM chứa 1,6 mg/g artemisinin trọng lượng khô) và cây thanh hao châu Phi (A. afra dòng SEN chứa 0,05 mg/g và dòng MAL chứa 0 mg/g artemisinin) [3].
Kết quả đo đạc bằng kỹ thuật qPCR, Western blot và thử nghiệm P450-Glo cho thấy cả hoạt chất artemisinin tinh khiết lẫn trà thanh hao dòng giàu artemisinin (SAM) đều kích thích bước phiên mã tạo mRNA của hai enzym CYP2B6 và CYP3A4 (trong khi hai dòng trà thiếu artemisinin là MAL và SEN không gây kích thích phiên mã) [3]. Thế nhưng, chỉ có artemisinin tinh khiết mới làm tăng lượng protein enzym thực tế, còn cả 3 loại trà đều không làm tăng lượng protein này mà ngược lại còn ức chế hoạt tính của CYP2B6 và CYP3A4 [3]. Các nhà khoa học kết luận trà thanh hao đã ức chế hoạt động của enzym ở giai đoạn sau phiên mã nhờ vào các hợp chất thực vật khác có trong lá trà, qua đó chặn đứng luôn quá trình tự kích thích enzym của chính artemisinin [3].
Bên cạnh tác động tại gan, một nghiên cứu năm 2012 trên mô hình tế bào ruột người Caco-2 cũng cho thấy trà thanh hao ảnh hưởng đến enzym ngay từ đường tiêu hóa [2]. Dịch trà pha từ các giống thanh hao khác nhau (chứa hai hợp chất phenolic chính là axit rosmarinic và axit chlorogenic) khi tiếp xúc với tế bào ruột ở nồng độ tương đương thực tế đã làm giảm tiết các chất gây viêm là IL-8 và IL-6 [2]. Đồng thời, dịch trà này cũng ức chế luôn hoạt tính của enzym CYP3A4 (vốn được kích thích bởi 1,25-dihydroxyvitamin D3) và enzym CYP1A1 (được kích thích bởi benzo(a)pyrene) tại tế bào ruột [2].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Nhìn vào chuỗi dữ liệu khoa học trên, có thể thấy lợi ích rõ rệt của các nghiên cứu là đã bóc tách được cơ chế tác động phức tạp của thanh hao hoa vàng ở cấp độ phân tử và tế bào [1], [2], [3]. Việc phát hiện ra trà thanh hao giúp giảm các chất gây viêm IL-6, IL-8 tại tế bào ruột và giữ cho hoạt chất artemisinin dễ hấp thu hơn nhờ các chất thực vật đi kèm giúp giải thích vì sao thức uống này được dùng lâu đời trong dân gian [2], [3]. Đồng thời, việc xác định được mức độ ức chế gần 90% CYP2B6 và gần 70% CYP3A4 của dịch chiết cung cấp lời cảnh báo sớm rất có giá trị về mặt dược lý [1].
Mặt khác, giới hạn của các bằng chứng này là toàn bộ dữ liệu về ức chế và cảm ứng enzym CYP2B6, CYP3A4, CYP1A1 đều đang dừng ở mô hình trong ống nghiệm (in vitro) trên tế bào gan người HepaRG, tế bào ruột Caco-2, tế bào HEK293, microsome gan người hoặc thực nghiệm trên chuột [1], [4], [2], [3]. Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo lường nồng độ thuốc biến thiên trên cơ thể người bệnh thực tế khi uống trà thanh hao cùng thuốc tây. Do đó, mức độ ức chế enzym trên cơ thể sống có thể dao động tùy theo cơ địa và lượng dùng, nhưng nguy cơ tiềm ẩn là hoàn toàn có cơ sở khoa học [1], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thanh hao
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên chỉ mát gan, giải độc chứ không ảnh hưởng đến thuốc tây". Thực tế, chính các hợp chất tự nhiên trong lá thanh hao khi pha thành trà lại can thiệp trực tiếp vào hệ thống enzym CYP3A4, CYP2B6 tại gan và CYP1A1 tại ruột, làm thay đổi khả năng chuyển hóa thuốc của cơ thể [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống nước trà pha loãng từ lá khô sẽ có tác dụng giống hệt như uống viên thuốc chứa hoạt chất đơn lẻ hoặc an toàn hơn vì hàm lượng hoạt chất thấp. Nghiên cứu năm 2022 đã chỉ ra ngay cả những loại trà thanh hao có hàm lượng artemisinin rất thấp (0,05 mg/g) hoặc không có artemisinin (0 mg/g) vẫn ức chế hoạt tính enzym CYP2B6 và CYP3A4 do sự hiện diện của các hợp chất thực vật khác trong lá [3]. Thậm chí, việc ức chế enzym theo kiểu không hồi phục và làm giảm nồng độ nhân heme tới 38,2% - 46,8% của dịch chiết thực vật khiến tác động kéo dài hơn người dùng tưởng tượng [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng thanh hao hoa vàng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là những người đang điều trị bằng các loại thuốc được chuyển hóa qua hai enzym CYP3A4 và CYP2B6 tại gan, hoặc CYP1A1 tại ruột [1], [2], [3]. Do dịch chiết và trà thanh hao ức chế mạnh các enzym này, việc uống kèm có thể làm thuốc không được phân giải bình thường, dẫn đến thay đổi nồng độ thuốc trong cơ thể [1], [3].
Nhóm thứ hai là những người đang thực hiện phác đồ điều trị đa thuốc (uống nhiều loại thuốc cùng lúc), bao gồm cả các phác đồ phối hợp có chứa artemisinin [4]. Bản thân artemisinin có khả năng kích hoạt thụ thể nhân CAR làm thay đổi biểu hiện gen chuyển hóa thuốc, trong khi dịch trà lại ức chế enzym sau phiên mã, tạo ra những tương tác chồng chéo rất khó lường đoán [4], [3].
Nhóm thứ ba là người đang sử dụng đồng thời nhiều loại thực phẩm chức năng, viên uống bổ sung hoặc có bệnh lý nền về gan [1]. Khi hệ thống enzym gan bị phá hủy nhân heme và ức chế không hồi phục bởi chiết xuất thanh hao, gánh nặng xử lý các chất ngoại lai tại gan sẽ tăng lên đáng kể [1].
Cách áp dụng thực tế để bảo đảm an toàn
Trong đời sống hằng ngày, nếu chỉ dùng thanh hao hoa vàng như một loại gia vị, trà thảo mộc hoặc nước ép ở người hoàn toàn khỏe mạnh, không dùng thuốc điều trị, bạn có thể tận dụng được đặc tính hỗ trợ giảm phản ứng viêm tại đường ruột từ các hợp chất phenolic như axit rosmarinic và axit chlorogenic [1], [2]. Trong các thử nghiệm pha trà nghiên cứu, lượng dùng thường được chuẩn hóa ở mức 10 g dược liệu khô pha trong 1 lít nước nóng [3].
Tuy nhiên, nếu bạn đang trong đợt điều trị bằng thuốc kê đơn hoặc thuốc không kê đơn chuyển hóa qua gan, nguyên tắc an toàn nhất là không tự ý uống trà thanh hao, nước ép hay các viên chiết xuất từ thanh hao hoa vàng [1], [3]. Do dịch chiết thanh hao gây ức chế không hồi phục đối với CYP2B6 và CYP3A4, việc chỉ uống cách giờ (ví dụ uống trà buổi sáng, uống thuốc buổi tối) có thể không giải quyết được vấn đề vì enzym gan đã bị mất hoạt tính trước đó [1].
Trước khi muốn kết hợp bất kỳ chế phẩm nào từ thanh hao hoa vàng vào chế độ sinh hoạt, người có bệnh nền cần mang theo đơn thuốc đang dùng để tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Việc thông báo rõ cho bác sĩ biết về các loại trà thảo mộc đang uống sẽ giúp điều chỉnh phác đồ phù hợp và phòng tránh rủi ro tương tác thuốc đáng tiếc [1], [4].
Thanh hao hoa vàng là dược liệu quý có lịch sử sử dụng hàng nghìn năm và mang lại nhiều giá trị sinh học đáng chú ý [1], [3]. Dù vậy, các bằng chứng khoa học về khả năng ức chế mạnh mẽ hệ enzym gan CYP2B6 và CYP3A4 cho thấy thảo dược này không hoàn toàn vô hại khi dùng kèm thuốc tây [1], [3]. Hiểu đúng cơ chế tương tác và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chung thảo dược với thuốc điều trị chính là chìa khóa bảo vệ lá gan và sức khỏe của chính bạn.
