Người đang uống thuốc hạ áp có nên dùng thêm lá bằng lăng?

Nhiều người có thói quen hái lá bằng lăng hãm nước uống mỗi ngày như một loại trà thảo mộc giúp thanh nhiệt, hỗ trợ đường huyết và ổn định huyết áp. Tuy nhiên, với những người đang phải sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày, việc tự ý bổ sung loại lá này liệu có thực sự an toàn? Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là người đang dùng thuốc hạ áp không nên tự ý dùng thêm lá bằng lăng, bởi nguy cơ xảy ra tương tác dược lực học gây tụt huyết áp quá mức cùng nhiều tác động phức tạp khác chưa được kiểm soát trên người.

Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến các biến cố tim mạch nguy hiểm như nhồi máu cơ tim, suy tim và đột quỵ ^[1]. Bệnh lý này cũng là nguyên nhân gây ra nhiều biến chứng nặng nề và tốn kém như bệnh mạch vành, suy thận mạn, bệnh mạch máu ngoại biên và bệnh cơ tim do tiểu đường ^[1]. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC), tăng huyết áp chiếm hơn 5,8% tổng số ca tử vong và đóng góp vào hơn 45% các ca tử vong liên quan đến bệnh tim ^[1]. Do đó, việc duy trì huyết áp ổn định bằng thuốc là sống còn, và bất kỳ can thiệp thảo mộc nào có khả năng can thiệp vào chỉ số huyết áp đều cần được xem xét vô cùng thận trọng.

Cơ chế tác động hạ áp của lá bằng lăng: Điểm giao thoa dược lý

Bằng lăng nước (tên khoa học là Lagerstroemia speciosa, thuộc họ Lythraceae) là loài thực vật bản địa của vùng Đông Nam Á, từ lâu đã được y học dân gian sử dụng trong hỗ trợ điều trị đái tháo đường, béo phì, bệnh thận và các rối loạn viêm nhiễm khác ^[2]. Trong toàn bộ các bộ phận của cây từ lá, thân, hoa, quả đến rễ, các nhà khoa học đã ghi nhận sự hiện diện của nhiều nhóm hoạt chất sinh học đa dạng như glycoside, flavone, axit corosolic, axit ellagic, triterpene và tannin ^[2].

Khi đi vào cơ thể, các thành phần trong dịch chiết bằng lăng nước tạo ra những tác động sinh học trực tiếp lên hệ tuần hoàn. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất Lagerstroemia speciosa có khả năng thúc đẩy quá trình giãn nở mạch máu và cải thiện nồng độ phức hợp NO/cGMP (Nitric Oxide/Cyclic Guanosine Monophosphate) trong hệ thống mạch máu ^[1]. Nitric Oxide là chất dẫn truyền quan trọng giúp cơ trơn thành mạch thư giãn, làm giảm sức cản ngoại vi và từ đó kéo mức huyết áp đi xuống ^[1]. Bên cạnh đó, thảo dược này còn có khả năng làm tăng nồng độ chất chống oxy hóa nội sinh glutathione và giảm thiểu nồng độ malondialdehyde (MDA) - một dấu ấn đặc trưng của quá trình peroxy hóa lipid gây tổn thương mạch máu ^[1].

Chính cơ chế làm giãn mạch thông qua điều hòa NO/cGMP và ức chế các chất gây viêm trong tuần hoàn hệ thống của bằng lăng lại tạo ra điểm giao thoa dược lý với các thuốc hạ huyết áp hiện đại ^[1]. Hầu hết các nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ đều nhắm vào mục tiêu giảm sức cản mạch máu, ức chế thụ thể co mạch hoặc điều hòa thể tích tuần hoàn. Khi dùng đồng thời hai tác nhân cùng tạo ra hiệu ứng giãn mạch, một hiện tượng tương tác dược lực học mang tính cộng dồn (hiệp đồng tác dụng) rất dễ xảy ra, làm cho huyết áp bị hạ xuống thấp hơn nhiều so với ngưỡng kiểm soát an toàn của phác đồ điều trị.

Bằng chứng khoa học về tác động của bằng lăng trên hệ tim mạch

Để hiểu rõ mức độ tác động của dược liệu này, cần điểm qua các nghiên cứu tiền lâm sàng đã được thực hiện trong thời gian qua:

Một nghiên cứu thực nghiệm được công bố vào năm 2022 đã tiến hành đánh giá vai trò của chiết xuất thảo mộc Lagerstroemia speciosa trên mô hình chuột cống bị gây tăng huyết áp bằng hóa chất L-NAME ^[1]. Trong thử nghiệm này, chuột được cho uống L-NAME với liều 50 mg/100 mL trong nước uống liên tục trong 5 tuần, dẫn đến huyết áp tăng vọt rõ rệt ^[1]. Khi chuột tăng huyết áp được điều trị bằng chiết xuất Lagerstroemia speciosa, kết quả ghi nhận tình trạng huyết áp đã được cải thiện và hạ xuống đáng kể ^[1]. Không những thế, chiết xuất này còn giúp cải thiện cân nặng, giảm trọng lượng tim và giảm tình trạng phì đại cơ tim ở động vật thí nghiệm ^[1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện chiết xuất thực vật này cải thiện nồng độ NO/cGMP, gia tăng glutathione, làm giảm chỉ số MDA và ức chế các dấu ấn cytokine gây viêm trong tuần hoàn ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới dừng lại ở động vật thực nghiệm với liều lượng chiết xuất chuẩn hóa, chưa phản ánh được sự biến thiên khi dùng dạng lá tươi hoặc lá khô tự đun sắc ở người.

Bên cạnh tác động lên huyết áp, chiết xuất nước của Lagerstroemia speciosa cũng được chứng minh có ảnh hưởng trực tiếp lên tế bào cơ tim. Trong một nghiên cứu công bố năm 2010 thực hiện trên dòng tế bào cơ tim chuột H9c2, các nhà khoa học đã khảo sát khả năng ức chế yếu tố hạt nhân kappa B (NF-kappaB) - chất trung gian then chốt gây phì đại cơ tim ^[3]. Sử dụng phương pháp chuyển dịch độ linh động điện di (EMSA), kết quả ghi nhận chiết xuất nước của lá bằng lăng đã ngăn chặn hoàn toàn sự hoạt hóa NF-kappaB do yếu tố hoại tử khối u (TNF) gây ra theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng và thời gian ^[3]. Điều này cho thấy hoạt chất trong lá bằng lăng có thể ức chế sự liên kết của NF-kappaB vào DNA, từ đó giải thích tiềm năng ngăn ngừa phì đại cơ tim liên quan đến tiểu đường ^[3].

Ở một khía cạnh sinh học khác, nghiên cứu năm 2004 đã phân lập thành công hai hợp chất hoạt tính từ dịch chiết nước của lá Lagerstroemia speciosa là valoneic acid dilactone (VAD) và ellagic acid (EA) ^[4]. Hoạt chất VAD được chứng minh có khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase (loại enzyme chuyển hóa hypoxanthine thành xanthine rồi thành axit uric) mạnh hơn cả allopurinol - một loại thuốc điều trị tăng axit uric máu thường dùng trên lâm sàng, thông qua cơ chế ức chế không cạnh tranh ^[4]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 về độc tính tế bào cho thấy chiết xuất lá bằng lăng ethanol liều 500 mg/kg có khả năng giảm tổn thương gan do thuốc isoniazid (50 mg/kg) và dapsone (30 mg/kg) gây ra trên chuột sau 30 ngày dùng, giúp giảm men gan, giảm biểu hiện các dấu ấn viêm như TNF-alpha, TGF-beta và NF-kappaB ^[5].

Dù mang lại nhiều kết quả sinh học tích cực trong phòng thí nghiệm, tất cả các dữ liệu trên đều đến từ các mô hình ống nghiệm hoặc động vật. Hiện tại hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên bệnh nhân tăng huyết áp đang dùng thuốc điều trị.

Nguy cơ tương tác thuốc: Vấn đề không thể xem nhẹ

Tương tác thuốc là một thực tế lâm sàng thường gặp và tiềm ẩn nhiều hệ lụy cho sức khỏe tim mạch. Một nghiên cứu quan sát cắt ngang tiến hành trong 6 tháng tại bệnh viện tuyến cuối năm 2021 cho thấy trong số 127 bệnh nhân mang thai bị tăng huyết áp được đánh giá, có tới 55,12% trường hợp xuất hiện tương tác thuốc tiềm tàng ^[6]. Trong tổng số 85 tương tác thuốc được ghi nhận, có 82,35% là tương tác có ý nghĩa lâm sàng với phần lớn ở mức độ trung bình (81,17%) ^[6]. Điều này cho thấy bệnh nhân tim mạch và huyết áp rất nhạy cảm với các phối hợp thuốc hoặc chất có hoạt tính sinh học ^[6]. Tương tự, y văn tim mạch cũng nhấn mạnh các thuốc tác động lên hệ thần kinh giao cảm hoặc hệ tuần hoàn khi kết hợp không đúng cách đều có thể dẫn đến độc tính tim mạch và các phản ứng bất lợi khó lường ^[7].

Khi một bệnh nhân đang dùng thuốc hạ áp theo đơn (như nhóm chẹn kênh calci, chẹn thụ thể beta, ức chế men chuyển hay lợi tiểu) mà uống thêm nước hãm lá bằng lăng, hoạt tính kích thích sản sinh NO/cGMP và làm giãn động mạch của thảo mộc sẽ cộng dồn trực tiếp với tác dụng của thuốc ^[1]. Hậu quả của tương tác dược lực học này là huyết áp có thể tụt giảm đột ngột và khó lường. Người bệnh có thể gặp các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt khi thay đổi tư thế, choáng váng, hồi hộp, giảm tưới máu não và thậm chí là té ngã hay ngất xỉu. Sự dao động huyết áp quá lớn cũng có thể gây phản ứng co mạch bù trừ nguy hiểm cho tim mạch.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá bằng lăng

Nhiều người bệnh hiện nay vẫn giữ quan niệm rằng "thảo mộc tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống thêm chỉ có lợi chứ không có tác dụng phụ". Đây là một ngộ nhận phổ biến nhưng rất rủi ro. Bất kỳ loài thực vật nào có chứa hoạt tính dược lý mạnh - như khả năng ức chế enzyme mạnh hơn thuốc tây hay làm hạ huyết áp trên động vật - đều có khả năng gây tác dụng phụ hoặc tương tác bất lợi [2, 3].

Một ngộ nhận khác là uống lá bằng lăng có thể thay thế hoàn toàn thuốc huyết áp do bác sĩ chỉ định. Thuốc hạ huyết áp hiện đại được định lượng chính xác từng miligam, có dược động học rõ ràng và được chứng minh kéo dài tuổi thọ, phòng ngừa đột quỵ qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người ^[1]. Ngược lại, nồng độ hoạt chất trong lá bằng lăng khi thu hái thủ công thay đổi tùy theo mùa, tuổi của lá, nguồn gốc đất trồng và cách đun nấu ^[2]. Uống nước lá thay thuốc có thể khiến huyết áp mất kiểm soát, làm tăng nguy cơ biến chứng suy tim, bệnh mạch vành và tai biến mạch máu não ^[1].

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các đặc tính dược lý đã được nghiên cứu, các nhóm đối tượng sau cần hết sức thận trọng và tránh tự ý sử dụng lá bằng lăng:

• Người đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp: Nhóm đối tượng này đối mặt với nguy cơ tụt huyết áp tư thế do tác động giãn mạch hiệp đồng của thảo mộc và thuốc kê đơn ^[1].
• Người cao tuổi: Hệ tuần hoàn và khả năng tự điều hòa huyết áp ở người lớn tuổi thường suy giảm, khi huyết áp tụt thấp rất dễ dẫn tới ngã gãy xương hoặc thiếu máu não thoáng qua.
• Bệnh nhân có bệnh nền phức tạp: Những người đang điều trị nhiều loại thuốc đồng thời cần cảnh giác cao độ vì nguy cơ tương tác bất lợi tăng theo số lượng dược chất dung nạp vào cơ thể ^[6].
• Phụ nữ có thai: Nghiên cứu chỉ ra đây là nhóm đối tượng rất dễ gặp tương tác thuốc bất lợi khi có bệnh lý tăng huyết áp, việc dùng thảo mộc trôi nổi có thể đe dọa sự ổn định tuần hoàn của cả mẹ và thai nhi ^[6].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Nếu bạn yêu thích vị thanh mát của các loại trà thảo mộc nhưng lại có bệnh nền huyết áp, hãy áp dụng những nguyên tắc an toàn sau:

• Ưu tiên tuân thủ đơn thuốc: Tuyệt đối không ngừng, giảm liều hoặc bỏ thuốc hạ áp để chuyển sang uống nước lá bằng lăng. Kiểm soát huyết áp ổn định là mục tiêu ưu tiên số một để phòng tránh tử vong và biến cố tim mạch ^[1].
• Tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị: Nếu bạn có ý định dùng lá bằng lăng như một thức uống hỗ trợ, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ tim mạch đang theo dõi cho mình để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc cụ thể.
• Theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà: Trong trường hợp được bác sĩ đồng ý cho dùng thử một lượng nhỏ, bạn cần đo huyết áp thường xuyên ít nhất 2 lần mỗi ngày (sáng và tối), ghi chép cẩn thận vào nhật ký theo dõi.
• Dừng lại ngay khi có biểu hiện bất thường: Nếu xuất hiện cảm giác choáng váng, xây xẩm mặt mày khi đứng lên, mệt mỏi rã rời, hãy ngừng uống nước lá ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra lại huyết áp và chức năng cơ thể.
• Không tự ý phối hợp bừa bãi: Không đun nấu chung lá bằng lăng với nhiều loại lá dân gian khác mà không rõ tương tác, vì điều này làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho cơ thể.

Tóm lại, lá bằng lăng là một dược liệu dân gian quý giá sở hữu nhiều hoạt tính sinh học tiềm năng đã được khoa học bước đầu chứng minh trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, đối với người đang dùng thuốc hạ áp, việc tự ý kết hợp loại lá này tiềm ẩn nguy cơ hạ huyết áp quá đà do tương tác dược lực học ^[1]. Hãy luôn tỉnh táo, tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ và đặt tính an toàn dùng thuốc lên hàng đầu để bảo vệ sức khỏe tim mạch của chính mình.