Người đau dạ dày và trào ngược: Có nên ăn cam không?

Nhiều người Việt có thói quen uống một ly nước cam mỗi sáng hoặc ăn cam sau bữa ăn để bổ sung vitamin C, tăng sức đề kháng. Tuy nhiên, với những người đang phải chống chọi với những cơn ợ chua hay đau rát vùng thượng vị, trái cây có vị chua này thường mang lại nỗi e ngại lớn. Liệu người bị viêm loét dạ dày và trào ngược dạ dày thực quản (GERD) có nhất thiết phải kiêng tuyệt đối quả cam hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là: Người đang bị trào ngược dạ dày thực quản hoạt động và viêm loét dạ dày cấp tính nên hạn chế hoặc tạm ngừng ăn cam tươi ^[1]. Tính axit tự nhiên trong múi cam và nước cam có thể làm suy yếu cơ thắt thực quản dưới, đồng thời trực tiếp kích thích lên niêm mạc đang sưng viêm [3, 4]. Dù vậy, một số chiết xuất từ vỏ cam lại cho thấy tiềm năng bảo vệ dạ dày trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [2, 5].

Cơ chế tác động: Axit citric, cơ thắt thực quản và niêm mạc viêm

Trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi cơ thắt thực quản dưới (LES) bị giãn ra giữa các lần nuốt, khiến dịch dạ dày chứa axit trào ngược lên ống thực quản ^[2]. Niêm mạc dạ dày vốn có các tế bào tiết lớp chất nhầy dày để chống lại sự ăn mòn của axit, nhưng niêm mạc thực quản lại không có cấu trúc bảo vệ vững chắc này ^[2]. Khi dịch vị tiếp xúc với thực quản, hiện tượng viêm rát, ợ nóng và đau tức ngực xuất hiện ^[2].

Trái cây họ cam chanh (citrus) có đặc tính dịch chuyển thức ăn và sinh lý tiêu hóa khác biệt so với các chất lỏng có độ pH trung tính, từ đó có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng trào ngược ^[3]. Axit citric và các thành phần trong cam làm giảm áp lực của cơ thắt thực quản dưới (LES) ^[1]. Khi chiếc "van" ngăn cách này bị lỏng lẻo, axit từ dạ dày dễ dàng thoát lên thực quản hơn [4, 6].

Bên cạnh việc làm giãn cơ thắt, nhóm quả này còn có thể làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày (delayed gastric emptying) ^[1]. Thức ăn ứ đọng lâu trong dạ dày làm tăng áp lực nội dạ dày, thúc đẩy dịch vị trào ngược lên trên nhiều hơn ^[1]. Đối với người đang có vết loét hoặc viêm dạ dày, tính axit của cam khi tiếp xúc trực tiếp với ổ tổn thương vốn đã mất đi lớp nhầy bảo vệ sẽ gây kích ứng tức thì, dẫn đến cơn đau quặn hoặc nóng rát khó chịu ^[2]. Axit trào lên vùng họng còn có thể gây ho dai dẳng, viêm họng và khàn tiếng ^[2].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về cam và bệnh lý trào ngược?

Tác động bất lợi của cam đối với bệnh nhân trào ngược đã được ghi nhận qua các khảo sát thực tế và đánh giá dịch tễ học [4, 7].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2021 về khẩu phần ăn và nguy cơ trào ngược cho thấy: Việc tiêu thụ các loại quả họ cam chanh hàng ngày làm tăng nguy cơ mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản ^[1]. Các tác giả tổng hợp bằng chứng chỉ ra rằng trái cây họ cam chanh làm suy yếu áp lực cơ thắt thực quản dưới và kéo dài thời gian làm rỗng dạ dày ^[1]. Tuy nhiên, tổng quan cũng lưu ý rằng trong các thử nghiệm điều chỉnh độ pH của nước cam chanh, đồ uống được kiềm hóa lại có thể giảm bớt sự kích ứng đối với những cá nhân nhạy cảm với axit ^[1].

Tại Mỹ, một nghiên cứu cắt ngang dựa trên cộng đồng năm 2014 thực hiện tại hệ thống y tế Kaiser Permanente Bắc California đã so sánh thói quen ăn uống của 317 bệnh nhân trào ngược với 182 người không mắc bệnh ^[4]. Nghiên cứu kiểm soát các biến số như hút thuốc lá và học vấn ^[4]. Kết quả ghi nhận bệnh nhân trào ngược vẫn thường xuyên tiêu thụ nhiều món ăn kích thích như đồ béo, nước ngọt hay trà, nhưng trái cây họ cam chanh và rượu là hai nhóm thực phẩm hiếm hoi mà người bệnh chủ động hạn chế rõ rệt (tỷ số chênh OR = 0,59; khoảng tin cậy 95% CI: 0,35–0,97 đối với cam chanh) ^[4]. Điều này phản ánh thực tế rằng chính bản thân người bệnh cảm nhận rõ triệu chứng tăng nặng sau khi ăn cam nên tự giác giảm dùng ^[4].

Mặt khác, một bài tổng quan năm 2021 về quản lý y khoa bệnh GERD nhấn mạnh: Mặc dù các loại thực phẩm có tính axit như cam hay cà chua thường kích hoạt triệu chứng, các nghiên cứu chính thức đánh giá việc kiêng khem hoàn toàn cam chanh vẫn cho ra kết quả chưa đồng nhất ^[3]. Do đó, các hướng dẫn hiện hành khuyến cáo loại bỏ thực phẩm có tính chọn lọc dựa trên triệu chứng cụ thể của từng cá nhân thay vì bắt buộc mọi bệnh nhân phải kiêng khem cứng nhắc ^[3].

Nghịch lý từ vỏ cam: Những phát hiện trên mô hình loét dạ dày

Trong khi múi cam và nước ép cam chứa nhiều axit citric gây bất lợi cho trào ngược, các nhà khoa học lại phát hiện một nghịch lý: Chiết xuất từ vỏ cam (Citrus sinensis) lại chứa nhiều hợp chất có khả năng làm lành tổn thương dạ dày [2, 5].

Một nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành trên 70 chuột cống đực Wistar để đánh giá tác dụng bảo vệ dạ dày của chiết xuất nước vỏ cam (CSPE) và hoạt chất hesperidin trước tổn thương do cồn (ethanol 4 g/kg thể trọng) gây ra ^[5]. Động vật được chia làm 7 nhóm (10 con/nhóm), uống dịch chiết vỏ cam với các liều 100, 200, 400 mg/kg hoặc hesperidin liều 50 mg/kg trong 15 ngày trước khi gây loét bằng ethanol, so sánh với thuốc đối chứng omeprazole (20 mg/kg) ^[5]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ cam và hesperidin bảo vệ niêm mạc dạ dày rõ rệt, ức chế sự gia tăng của các chất oxy hóa như MDA (trước đó đạt 121 ± 4,45 nmol/mg protein do cồn) và H2O2, làm giảm biểu hiện của yếu tố gây viêm TNF-alpha và enzyme COX-2 ^[5]. Chiết xuất này cũng giúp phục hồi lượng enzyme chống oxy hóa nội sinh bị cồn làm suy giảm như GPx (giảm 72%), SOD (giảm 57,5%) và CAT (giảm 41,6%) ^[5].

Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một thử nghiệm năm 2020 đánh giá chiết xuất ete dầu mỏ từ vỏ cam Citrus sinensis trên chuột bị loét dạ dày do ethanol tuyệt đối (0,5 ml/100 g thể trọng sau 24 giờ nhịn đói) ^[6]. Chiết xuất vỏ cam được cho uống với liều 250 mg/kg thể trọng trong 1 tuần (trước hoặc sau khi gây loét), so sánh với thuốc ranitidine (100 mg/kg) ^[6]. Phân tích quang phổ đã phân lập được 9 hợp chất polymethoxy flavonoid từ dịch chiết này ^[6]. Kết quả ghi nhận chiết xuất vỏ cam cải thiện toàn diện các chỉ số: giảm độ axit và thể tích dịch vị, giảm số lượng vết loét, điều hòa MDA, khôi phục nồng độ chất chống oxy hóa GSH, SOD, enzym hô hấp tế bào SDH, LDH, đồng thời tăng prostaglandin E2 (PGE2) và interleukin-10 (IL-10) ^[6]. Tác dụng chữa lành vết loét thậm chí còn vượt trội hơn vai trò phòng ngừa ^[6].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2024 khảo sát tác dụng của sữa chua bổ sung tinh dầu Citrus sinensis trên mô hình chuột già bị loét dạ dày do thuốc giảm đau ibuprofen ^[7]. Nhóm chuột ăn sữa chua chứa tinh dầu cam có tổn thương mô học ở niêm mạc tuyến dạ dày thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng không điều trị (p < 0,05) ^[7].

Dù các kết quả trên rất hứa hẹn, độc giả cần hiểu rõ giới hạn quan trọng: Đây là những thử nghiệm trên động vật gặm nhấm sử dụng chiết xuất cô đặc từ vỏ cam hoặc tinh dầu, hoàn toàn không tương đương với việc ăn múi cam hay uống nước ép cam chứa nhiều axit citric trong đời sống hàng ngày [1, 2, 5].

Những hiểu lầm thường gặp về quả cam và bệnh dạ dày

Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "uống nước cam giúp trung hòa dịch vị và bổ sung năng lượng làm lành ổ loét". Thực tế, nước cam tươi có độ pH dao động ở mức axit. Khi đi vào dạ dày đang có ổ viêm trợt, axit citric kích thích các thụ thể cảm giác gây đau rát, đồng thời làm giảm trương lực cơ LES khiến tình trạng trào ngược nặng hơn [4, 6].

Hiểu lầm thứ hai là "vỏ cam tốt cho dạ dày nên người đau dạ dày cứ ăn nhiều cam tươi là được". Như các nghiên cứu phân tích, hoạt chất polymethoxy flavonoid và hesperidin chống viêm nằm chủ yếu ở vỏ cam [2, 5]. Việc ăn nguyên múi cam hay uống nước vắt chỉ nạp vào lượng lớn axit citric và đường, gây quá tải tiêu hóa và trào ngược mà không thu được tác dụng dược lý của các chất chiết xuất [4, 5].

Hiểu lầm thứ ba là "người đau dạ dày phải tuyệt đối kiêng cam suốt đời". Khoa học cho thấy phản ứng với thực phẩm mang tính cá thể ^[3]. Một số người chỉ bị ợ nóng khi uống nước cam nguyên chất lúc bụng đói, nhưng lại dung nạp tốt khi ăn vài múi cam ngọt sau bữa ăn no ^[3]. Không cần loại bỏ hoàn toàn nếu cơ thể không có triệu chứng khó chịu ^[3].

Những ai nên thận trọng tối đa khi dùng cam?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác với cam và các loại quả chi cam chanh:

• Người đang trong đợt cấp của trào ngược dạ dày thực quản: Thường xuyên bị ợ chua, nóng rát xương ức, có triệu chứng ho khan ban đêm hoặc khó thở do dịch vị kích thích phế quản [4, 6].
• Người đang bị viêm loét dạ dày - tá tràng tiến triển: Ổ loét chưa liền sẹo rất dễ bị kích ứng cơ học và hóa học bởi axit citric, gây đau dữ dội hoặc xuất huyết vi thể [2, 6].
• Người có chỉ số khối cơ thể (BMI) trên 25 kg/m2 bị trào ngược: Tình trạng thừa cân vốn dĩ đã tạo áp lực ổ bụng lớn gây trào ngược (mức khuyến cáo giảm cân độ A) ^[3]; việc nạp thêm thực phẩm giãn cơ thắt như cam chanh sẽ khiến bệnh khó kiểm soát hơn [3, 4].
• Bệnh nhân đang sử dụng thuốc ức chế tiết axit (như thuốc ức chế bơm proton PPI omeprazole, lansoprazole hoặc thuốc kháng H2 ranitidine): Việc nạp thực phẩm kích thích triệu chứng có thể làm giảm hiệu quả tối ưu của phác đồ điều trị nội khoa [2, 5, 8].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích vị cam nhưng có tiền sử trào ngược hoặc đau dạ dày nhẹ ngoài đợt cấp, có thể áp dụng một số nguyên tắc sau để giảm thiểu rủi ro:

• Không bao giờ dùng khi bụng đói: Axit trong cam khi dạ dày rỗng sẽ tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc mà không có thức ăn đệm lót ^[2]. Chỉ nên ăn sau bữa chính khoảng 30–60 phút.
• Giảm lượng dùng: Thay vì uống cả ly nước ép lớn tương đương 3–4 quả cam vắt, bạn chỉ nên ăn 2–3 múi cam ngọt tươi. Ăn cả múi giúp bổ sung chất xơ, làm chậm hấp thu đường và giảm tính kích thích tập trung của axit so với nước ép ^[1].
• Ưu tiên giống cam ngọt, tránh cam chua: Nồng độ axit thấp hơn sẽ an toàn hơn cho người có cơ địa nhạy cảm ^[1].
• Theo dõi nhật ký thực phẩm: Tự quan sát phản ứng của cơ thể. Nếu sau khi ăn xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát ngực hoặc ợ chua, hãy tạm ngừng ngay [3, 7].
• Không nằm ngay sau khi ăn: Sau khi ăn cam hoặc bất kỳ món ăn nào, giữ tư thế thẳng đứng ít nhất 2 giờ để trọng lực hỗ trợ giữ dịch vị không trào ngược lên thực quản [3, 6].

Lời khuyên cân bằng

Trái cam là nguồn cung cấp vitamin và vi chất dinh dưỡng tuyệt vời, nhưng đối với người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản và viêm loét dạ dày, quả cam cần được nhìn nhận một cách thận trọng. Tính axit tự nhiên có thể làm giãn cơ thắt thực quản dưới và kích ứng vết loét hở [4, 6].

Hãy lắng nghe cơ thể, kiêng dùng khi đang bùng phát triệu chứng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có chế độ dinh dưỡng cá nhân hóa, vừa đảm bảo sức khỏe vừa không làm trầm trọng thêm bệnh lý tiêu hóa [3, 8].