Cây bứa từ lâu đã quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt như một loại quả nấu canh chua hoặc vị thuốc dân gian. Gần đây, nhiều thông tin lan truyền cho rằng các hợp chất tự nhiên trong cây bứa, đặc biệt là nhóm xanthon, có thể trị dứt điểm bệnh tiểu đường và hạ đường huyết nhanh chóng.
Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất xanthon chiết xuất từ cây bứa bước đầu thể hiện hoạt tính sinh học đầy hứa hẹn trong việc ức chế các enzym liên quan đến chuyển hóa đường. Dẫu vậy, toàn bộ các dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) và mô hình sinh học cơ bản, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác thực hiệu quả cũng như độ an toàn trong điều trị bệnh tiểu đường.
Cơ chế tác động sinh học của xanthon
Cây bứa thuộc chi Garcinia, một nhóm thực vật rất phong phú về các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học cao [4, 8]. Trong số các chất tự nhiên hiện diện ở các bộ phận của cây, dẫn xuất xanthon cùng với flavonoid, acid phenolic, benzophenone và acid hydroxycitric (HCA) là những thành phần chủ đạo tạo nên tiềm năng dược lý của loài cây này [1].
Cơ chế kiểm soát đường huyết của các hợp chất từ chi Garcinia được ghi nhận can thiệp vào nhiều khâu trong chu trình chuyển hóa. Đầu tiên, chúng ức chế các enzym tiêu hóa carbohydrate quan trọng như alpha-glucosidase và alpha-amylase, từ đó làm chậm tốc độ phân giải tinh bột thành đường đơn tại đường ruột [1, 2, 8]. Thứ hai, các phân tử xanthon có khả năng ức chế enzym protein tyrosine phosphatase 1B (PTP1B), một đích tác động quan trọng tham gia điều hòa con đường tín hiệu insulin [1, 2]. Ngoài ra, các hoạt chất từ chi bứa còn hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin thông qua việc giảm tải GLUT-4, gia tăng quá trình tổng hợp glycogen và điều hòa enzym lipoprotein lipase (LPL) [1].
Bằng chứng ức chế enzym qua các nghiên cứu in vitro
Các bằng chứng khoa học cụ thể về hoạt tính chống tiểu đường của xanthon trong cây bứa chủ yếu tập trung vào các thử nghiệm sinh hóa ống nghiệm, khảo sát khả năng phong tỏa các enzym chuyển hóa:
Nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành phân lập ba hợp chất xanthon mới là oblongixanthone F-H cùng tám xanthon đã biết từ dịch chiết ethyl acetate (EtOAc) của cành cây bứa Garcinia oblongifolia [2]. Cấu trúc phân tử được xác định chi tiết qua phân tích quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) 1D, 2D và khối phổ [2]. Khi đánh giá hoạt tính chống tiểu đường in vitro qua thử nghiệm ức chế alpha-glucosidase và PTP1B, các nhà khoa học phát hiện hợp chất số 11 thể hiện tác dụng mạnh nhất với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt đạt 1,7 ± 0,5 micromol/lít đối với alpha-glucosidase và 14,1 ± 3,5 micromol/lít đối với PTP1B [2].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu vào năm 2023 tiếp tục phát hiện hai hợp chất xanthon mới mang tên oblongixanthone I và J, cùng bảy hợp chất đã biết từ cành cây bứa Garcinia oblongifolia [3]. Phân tích cấu trúc bằng quang phổ NMR 1D và 2D đã làm sáng tỏ bản chất của các hoạt chất này [3]. Thử nghiệm in vitro cho thấy cả hai xanthon mới đều có khả năng ức chế alpha-glucosidase rất mạnh với chỉ số IC50 đo được lần lượt là 258,7 ± 49,3 và 187,1 ± 27,5 micromol/lít, vượt trội rõ rệt khi đối chứng với thuốc điều trị acarbose có IC50 lên tới 900,0 ± 3,0 micromol/lít [3]. Đồng thời, hai hợp chất này còn thể hiện hoạt tính ức chế PTP1B ở mức độ trung bình với IC50 tương ứng là 93,9 ± 12,3 và 64,1 ± 5,8 micromol/lít (hoạt chất đối chứng RK682 đạt IC50 là 4,4 ± 0,3 micromol/lít) [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 trên loài bứa Garcinia forbesii đã phân lập thành công 5 dẫn xuất xanthon từ dịch chiết vỏ thân bằng dichloromethane (CH2Cl2), gồm lichexanthone, subelliptenone H, 12b-hydroxy-des-D-garcigerrin A, garciniaxanthone B và garcigerin A [4]. Khi kiểm tra hoạt tính chống tiểu đường in vitro, các hợp chất subelliptenone H và garcigerin A ức chế alpha-glucosidase mạnh nhất, trong khi garciniaxanthone B cho thấy tác dụng mạnh nhất trên enzym alpha-amylase [4]. Mô phỏng gắn kết phân tử (molecular docking) trên enzym lysosomal acid-alpha-glucosidase người (5NN8) cùng dự đoán dược động học ADMET cho thấy các xanthon này là những ứng viên triển vọng dùng qua đường uống [4].
Bằng chứng trên hội chứng chuyển hóa và giới hạn hiện tại
Một bài tổng quan năm 2022 về chi Garcinia đã ghi nhận nhiều tác động dược lý tích cực đối với hội chứng chuyển hóa [1]. Việc can thiệp bằng các thảo dược chi Garcinia ghi nhận hiệu quả giảm 1,6% trọng lượng cơ thể, giảm 2,7% chỉ số khối cơ thể (BMI) và giảm 4,6% vòng eo [1]. Về chỉ số mỡ máu, các can thiệp này giúp giảm mức cholesterol trung bình 26,7 mg/dL và giảm triglycerid 56 mg/dL [1]. Thảo dược chi Garcinia còn thúc đẩy tăng FAS, hoạt hóa thụ thể thu dọn CD36 và điều hòa PPAR-gamma, qua đó hỗ trợ giảm nồng độ lipid và giảm tích tụ mỡ cơ thể [1]. Ngoài ra, chúng còn làm giảm các cytokine gây viêm như IL-1, IL-6, IL-10 và TNF-alpha, giúp xoa dịu phản ứng viêm mạn tính vốn liên quan mật thiết đến tình trạng đề kháng insulin [1].
Mặc dù các dữ liệu sinh hóa in vitro rất ấn tượng, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên bệnh nhân tiểu đường. Các hoạt chất tinh khiết như oblongixanthone hay garcigerin A chỉ mới được thử nghiệm trong ống nghiệm ở dạng phân lập nồng độ cao [1, 2, 8]. Khoảng cách từ một ống nghiệm ức chế enzym đến việc chuyển hóa, hấp thu và phát huy tác dụng thực tế trong cơ thể người là rất lớn. Do đó, chưa có bất kỳ cơ sở y khoa nào cho phép xem hoạt chất xanthon trong cây bứa là một phương pháp điều trị thay thế thuốc hạ đường huyết.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bứa
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần đun sắc lá, cành hoặc vỏ cây bứa uống hàng ngày là có thể kiểm soát tốt đường huyết mà không cần dùng thuốc tây. Đây là ngộ nhận nguy hiểm vì nồng độ hoạt chất xanthon trong tự nhiên rất biến thiên. Nghiên cứu chuyển hóa học năm 2016 chỉ ra rằng benzophenone, xanthon và biflavonoid tập trung chủ yếu ở phần cành, trong khi quả lại chứa hàm lượng xanthon rất hạn chế [5]. Nghiên cứu năm 2025 cũng khẳng định sự phân bố của 402 chất chuyển hóa trong cây bứa Garcinia oblongifolia có tính đặc hiệu mô rất cao giữa lá, cành, vỏ và quả [6]. Việc tự đun nấu thô sơ không thể bảo đảm thu được đúng nồng độ xanthon có hoạt tính sinh học.
Một sai lầm phổ biến khác là cho rằng các loại thảo dược tự nhiên đều an toàn tuyệt đối và dùng bao nhiêu cũng được. Việc tự ý tăng liều các bài thuốc dân gian từ cây bứa có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa hoặc làm rối loạn đường tiêu hóa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc đái tháo đường đang được điều trị bằng insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết theo toa cần hết sức thận trọng. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hoặc kết hợp bừa bãi các sản phẩm chiết xuất từ cây bứa liều cao vì có thể dẫn tới tương tác thuốc phức tạp hoặc gây hạ đường huyết quá mức khó kiểm soát.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan, thận mạn tính nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ dược liệu bứa. Mọi sự thay đổi trong phác đồ điều trị tiểu đường cần phải có sự chỉ định và theo dõi chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa nội tiết.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Trong đời sống thường nhật, người tiêu dùng có thể sử dụng quả bứa như một loại gia vị thực phẩm an toàn nhằm tăng hương vị chua thanh mát cho các món canh, món kho gia đình. Việc bổ sung bứa vào chế độ ăn cân bằng giàu chất xơ, kết hợp kiểm soát lượng tinh bột tinh chế và duy trì vận động thể chất đều đặn là giải pháp lành mạnh giúp nâng cao sức khỏe tổng thể.
Tóm lại, các hợp chất xanthon trong cây bứa sở hữu tiềm năng sinh học rất đáng chú ý trong việc ức chế các enzym chuyển hóa đường qua các thử nghiệm ban đầu trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, người dân cần nhìn nhận đúng bản chất của bằng chứng khoa học, không xem bứa là thần dược hạ đường huyết và luôn tuân thủ phác đồ điều trị y tế chính thống.
