Đu đủ là loại trái cây nhiệt đới thơm ngon, giàu vitamin và rất quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt. Tuy nhiên, không ít người từng cảm thấy ngứa rát họng khó hiểu hoặc nổi mề đay sau khi ăn đu đủ, đặc biệt là những người có tiền sử dị ứng với găng tay y tế hay các vật dụng cao su.
Câu trả lời cho hiện tượng này đã được y học xác nhận: Người dị ứng mủ cao su tự nhiên hoàn toàn có nguy cơ bị dị ứng chéo khi ăn đu đủ do cùng chung một cơ chế miễn dịch [1]. Tình trạng này được gọi là hội chứng mủ cao su - trái cây, có thể dẫn đến các biểu hiện từ khó chịu tại khoang miệng cho đến sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng [2].
Mối liên hệ bất ngờ giữa mủ cao su và quả đu đủ
Nhiều người thường nghĩ rằng dị ứng mủ cao su chỉ xảy ra khi da tiếp xúc trực tiếp với các đồ dùng như găng tay y tế, bóng bay hoặc dây chun. Thực tế, hệ thống miễn dịch của con người nhận diện dị nguyên dựa trên cấu trúc phân tử của protein chứ không dựa vào nguồn gốc bên ngoài của vật thể [3].
Khi một người đã bị dị ứng với mủ cao su tự nhiên, các kháng thể IgE trong máu đã được huấn luyện để phát hiện một số cấu trúc protein đặc trưng [3]. Nếu một loại thực vật như quả đu đủ chứa các chuỗi protein có cấu trúc không gian tương tự, hệ thống miễn dịch sẽ nhận diện nhầm và kích hoạt chuỗi phản ứng dị ứng [4]. Khái niệm về hội chứng dị ứng chéo giữa mủ cao su và thực phẩm được đề xuất lần đầu tiên vào năm 1994 sau khi các bác sĩ ghi nhận hiện tượng quá mẫn rõ rệt với hoa quả ở những bệnh nhân dị ứng mủ cao su [5].
Bản chất của hội chứng mủ cao su - trái cây
Hội chứng mủ cao su - trái cây xảy ra do sự phản ứng chéo giữa các dị nguyên trong mủ cao su tự nhiên và các dị nguyên có trong một số loại trái cây tươi [1]. Trước khi khái niệm này ra đời chính thức vào năm 1994, ca bệnh đầu tiên ghi nhận phản ứng dị ứng với chuối ở một bệnh nhân dị ứng mủ cao su đã được công bố vào năm 1991 [4].
Theo các đánh giá khoa học, tỷ lệ người dị ứng mủ cao su xuất hiện phản ứng chéo với thực vật dao động rất lớn, trong khoảng từ 4% đến 88% tùy thuộc vào công cụ chẩn đoán, vùng địa lý và quy mô nhóm dân số nghiên cứu [1]. Một tổng kết khác cho thấy tỷ lệ dị ứng chéo với thực phẩm này nằm trong khoảng từ 21% đến 58% [5]. Đồng thời, các tài liệu chuyên ngành cũng chỉ ra rằng có khoảng 30% đến 50% cá nhân dị ứng mủ cao su tự nhiên biểu hiện tình trạng quá mẫn liên quan với một số thực phẩm nguồn gốc thực vật, nhất là trái cây tươi [3].
Trong danh sách các loại hoa quả gây dị ứng chéo phổ biến nhất ở bệnh nhân mắc hội chứng này, đu đủ luôn nằm trong nhóm đầu cùng với chuối, bơ và quả kiwi [1]. Danh mục thực phẩm liên quan đến mủ cao su hiện nay còn được mở rộng thêm nhiều loại khác như hạt dẻ, khoai tây, cà chua, xoài, chanh dây, dứa và đào [5].
Vì sao cơ thể lại nhận nhầm đu đủ với mủ cao su?
Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng phản ứng chéo nằm ở sự tương đồng về cấu trúc protein giữa cây cao su và cây đu đủ [2]. Liên minh Quốc tế các Hiệp hội Miễn dịch học đã phân loại và đặt tên chính thức cho 15 loại protein dị nguyên trong mủ cao su tự nhiên, ký hiệu từ Hev b 1 đến Hev b 15 [5]. Trong số các dị nguyên của mủ cao su, nhóm protein Hev b 2, Hev b 7, Hev b 8, Hev b 11 và Hev b 12 có liên quan trực tiếp đến hiện tượng dị ứng chéo với thực phẩm [5].
Đối với quả đu đủ, các protein dị nguyên mạnh nhất được xác định bao gồm papain, chymopapain, caricaine và nhóm enzym chitinase nhóm I [2]. Sự tương đồng giữa các cấu trúc nhận diện miễn dịch (epitope) của hevein trong mủ cao su và enzym chitinase nhóm I trong quả đu đủ chính là chìa khóa giải thích hội chứng dị ứng chéo giữa mủ cao su và đu đủ [2]. Cụ thể, các chitinase nhóm I chứa một vùng cấu trúc đầu N tương tự như hevein, khiến chúng có khả năng phản ứng chéo với dị nguyên Hev b 6.02 của mủ cao su tự nhiên [3].
Một nghiên cứu phân tích huyết thanh học công bố năm 1999 đã chứng minh các protein có khối lượng phân tử khoảng 30 đến 45 kilodalton, được cho là chitinase nhóm I, tồn tại trong dịch chiết đu đủ, kiwi, hạt dẻ và bơ [6]. Các protein này phản ứng mạnh với kháng thể trong huyết thanh của bệnh nhân dị ứng mủ cao su kèm dị ứng hoa quả, nhưng hoàn toàn không phản ứng với huyết thanh của những người chỉ dị ứng mủ cao su mà không dị ứng trái cây [6]. Kháng thể IgE trong cơ thể nhận diện các đoạn protein tương đồng này và khởi phát phản ứng dị ứng ngay khi người bệnh vừa ăn đu đủ [3].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về mức độ nguy hiểm?
Phản ứng chéo giữa mủ cao su và đu đủ không chỉ dừng lại ở các phản ứng tại chỗ mà có thể tiến triển thành bệnh cảnh toàn thân nghiêm trọng [2]. Một đánh giá tổng quan công bố năm 2024 sau 30 năm nghiên cứu về hội chứng này đã chỉ ra một con số đáng lưu tâm: Có đến 73% các triệu chứng quá mẫn với trái cây ở bệnh nhân mắc hội chứng mủ cao su - trái cây là biểu hiện dị ứng toàn thân, trong khi các triệu chứng dị ứng cục bộ chỉ chiếm 27% [1].
Mức độ nguy hiểm của hội chứng mủ cao su - đu đủ được ghi nhận chi tiết qua một nghiên cứu mô tả cắt ngang vào năm 2018 trên 11 bệnh nhân được chẩn đoán dị ứng mủ cao su và xác định lâm sàng có sốc phản vệ do đu đủ [2]. Trong nhóm nghiên cứu này, 72,7% là nữ giới ở độ tuổi từ 7 đến 46 tuổi [2]. Đáng chú ý, toàn bộ 100% bệnh nhân đều có tiền sử sốc phản vệ sau khi ăn đu đủ, và có tới 63,3% trường hợp biểu hiện phản vệ ngay trong quá trình thực hiện xét nghiệm lẩy da [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng tình trạng quá mẫn với đu đủ làm tăng đáng kể nguy cơ sốc phản vệ và tử vong ở người dị ứng mủ cao su [2].
Một thử nghiệm lâm sàng khác thực hiện trên 82 bệnh nhân dị ứng mủ cao su (gồm 43 nam và 39 nữ, từ 18 đến 45 tuổi) cho thấy có 39 người (chiếm 47,5%) dương tính với các xét nghiệm da đối với dị nguyên trái cây [7]. Khi tiến hành thử nghiệm lẩy da với các dịch chiết hoa quả, có 28 người cho phản ứng dương tính, trong đó có 3 trường hợp phản ứng trực tiếp với dịch chiết đu đủ, bên cạnh kiwi (21 ca), chuối (17 ca) và bơ (8 ca) [7]. Dù tỷ lệ dương tính trên da với đu đủ có thể thấp hơn kiwi hay chuối, nhưng khi đã xảy ra thì mức độ lâm sàng lại thường rất nghiêm trọng [2], [7].
Nhận diện các triệu chứng từ nhẹ đến nặng
Các phản ứng dị ứng liên quan đến hội chứng này có thể khởi phát rất nhanh, chỉ vài phút sau khi người bệnh tiêu thụ thực phẩm kích hoạt [4]. Bệnh cảnh phổ biến ban đầu thường tương tự như hội chứng dị ứng miệng [4].
Người bệnh thường có cảm giác ngứa ngáy và nóng rát ở môi, trong miệng, tai hoặc cổ họng [4]. Xung quanh miệng có thể xuất hiện ban đỏ và mề đay lan rộng [4]. Các triệu chứng cũng có thể xuất hiện ở mắt, mũi và các vùng da khác trên cơ thể [4]. Bệnh nhân có thể bị sưng môi, sưng lưỡi và lưỡi gà, dẫn đến cảm giác nghẹt thở khó chịu [4].
Nếu phản ứng tiến triển thành dị ứng toàn thân hoặc sốc phản vệ, tính mạng người bệnh sẽ bị đe dọa nghiêm trọng nếu không được cấp cứu kịp thời [2]. Tình trạng tụt huyết áp, co thắt đường thở và suy tuần hoàn có thể xảy ra nhanh chóng, đòi hỏi phải can thiệp y tế ngay lập tức [1], [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải tất cả mọi người đều có nguy cơ dị ứng như nhau. Một số nhóm đối tượng có tỷ lệ mẫn cảm với mủ cao su và phản ứng chéo với thực vật cao hơn rõ rệt so với cộng đồng chung [4], [2].
Nghiên cứu về bệnh nhân sốc phản vệ do mủ cao su và đu đủ cho thấy các yếu tố nguy cơ hàng đầu gồm có: người từng trải qua nhiều cuộc phẫu thuật, người làm việc trong ngành y tế và người có sẵn các bệnh lý dị ứng khác [2]. Nhân viên y tế thường xuyên tiếp xúc với găng tay cao su nên có tỷ lệ mẫn cảm rất cao [2]. Trẻ em hoặc người bệnh phải phẫu thuật nhiều lần cũng liên tục tiếp xúc với các dụng cụ cao su tự nhiên từ sớm [5], [2].
Bên cạnh đó, phụ nữ dường như là đối tượng chiếm tỷ lệ mắc cao hơn trong các thống kê lâm sàng [4], [2]. Trong nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân sốc phản vệ với đu đủ, có 72,7% là nữ giới, 63,6% từng bị dị ứng với các loại thực phẩm khác, 45,4% dị ứng với thuốc, 45,4% mắc viêm mũi dị ứng và 27,3% có bệnh hen suyễn [2]. Nếu bạn thuộc một trong các nhóm này và đã biết mình dị ứng với đồ dùng cao su, việc tiếp xúc với đu đủ tươi cần được thực hiện hết sức cẩn trọng [2].
Lời khuyên an toàn trong ăn uống và sinh hoạt
Đối với người đã được xác định dị ứng mủ cao su tự nhiên hoặc từng có phản ứng khó chịu khi dùng găng tay cao su, việc chủ động phòng ngừa biến cố dị ứng thực phẩm là vô cùng quan trọng. Hiện nay vẫn chưa rõ liệu quá trình mẫn cảm với mủ cao su xảy ra trước hay dị ứng thực phẩm xuất hiện trước [3]. Do đó, việc theo dõi sát sao phản ứng của cơ thể là nguyên tắc hàng đầu [7].
Nếu bạn có tiền sử ngứa môi, ngứa miệng sau khi ăn chuối, bơ, kiwi hay đu đủ, hãy tạm dừng ăn những loại trái cây này và đến gặp bác sĩ chuyên khoa dị ứng miễn dịch để được kiểm tra chính xác [1], [4]. Các xét nghiệm chẩn đoán lâm sàng và xét nghiệm lẩy da sẽ giúp xác định bạn có đang mang kháng thể dị ứng hay không [2], [7].
Với những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng mủ cao su - đu đủ, việc loại bỏ hoàn toàn đu đủ tươi và các sản phẩm chứa chiết xuất đu đủ ra khỏi thực đơn là điều bắt buộc [2]. Cần chú ý đọc kỹ nhãn thực phẩm chế biến sẵn, nước ép hỗn hợp, mỹ phẩm hoặc các loại thuốc làm mềm thịt vì chúng có thể chứa enzym papain chiết xuất từ đu đủ [2].
Đặc biệt, việc giáo dục bệnh nhân và người nhà về cách nhận biết sớm dấu hiệu sốc phản vệ là vô cùng cấp thiết [2]. Bệnh nhân có nguy cơ cao cần được bác sĩ hướng dẫn và trang bị sẵn bút tiêm tự động adrenaline để có thể tự xử trí khẩn cấp khi vô tình ăn phải dị nguyên [2].
Kết luận
Dị ứng chéo giữa mủ cao su và quả đu đủ là một thực tế y khoa đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu [1], [2]. Sự tương đồng giữa protein hevein trong mủ cao su và các enzym chitinase trong quả đu đủ khiến hệ miễn dịch dễ nhận diện nhầm và gây ra các phản ứng nguy hiểm [2], [3]. Nếu bạn có tiền sử dị ứng với mủ cao su, hãy luôn cẩn trọng khi thưởng thức đu đủ và chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ an toàn cho sức khỏe của bản thân [2], [7].