Nhiều người có thói quen sử dụng các viên uống bổ sung vi chất, vitamin tổng hợp mỗi ngày với mong muốn bồi bổ cơ thể và ngăn ngừa bệnh tật. Trong đó, beta-carotene – tiền chất phổ biến của vitamin A – thường được ca ngợi là hoạt chất chống oxy hóa mạnh mẽ giúp tăng cường thị lực và hỗ trợ làm đẹp da. Tuy nhiên, ít ai biết rằng đối với những người đang hút thuốc lá, hoạt chất tưởng chừng lành tính này lại có thể biến thành một tác nhân nguy hiểm làm gia tăng rõ rệt nguy cơ mắc ung thư phổi.

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa hiện đại là: Người hút thuốc lá tuyệt đối không nên sử dụng các sản phẩm bổ sung chứa beta-carotene liều cao. Các dữ liệu khoa học cho thấy việc uống viên bổ sung hoạt chất này không những không bảo vệ được đường hô hấp mà còn tạo ra phản ứng nghịch đảo tai hại, trực tiếp thúc đẩy sự phát triển của các khối u ác tính ở phổi [1], [2].

Những thử nghiệm lâm sàng đảo ngược niềm tin y học

Trước thập niên 1990, các nghiên cứu quan sát cộng đồng đều ghi nhận những người có chế độ ăn giàu rau quả chứa carotenoid hoặc có nồng độ beta-carotene trong máu cao thường ít mắc ung thư hơn, đặc biệt là ung thư phổi [3]. Xuất phát từ quan sát đó, giới y khoa từng kỳ vọng việc tinh chế và cung cấp trực tiếp beta-carotene dạng viên uống liều cao sẽ trở thành lá chắn hữu hiệu ngăn ngừa ung thư cho nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất là người hút thuốc lá [2], [3].

Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn sau đó đã đem lại kết quả hoàn toàn trái ngược với kỳ vọng ban đầu [2], [3]. Nổi bật nhất là thử nghiệm can thiệp phòng chống ung thư Alpha-Tocopherol, Beta-Carotene (ATBC) được tiến hành tại khu vực tây nam Phần Lan trên 29.133 nam giới hút thuốc lá ở độ tuổi từ 50 đến 69 [1]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên vào các nhóm dùng alpha-tocopherol, beta-carotene, kết hợp cả hai hoặc giả dược [1]. Kết quả theo dõi cho thấy nhóm sử dụng viên bổ sung beta-carotene ghi nhận tỷ lệ mắc ung thư phổi tăng tới 17% so với nhóm không sử dụng trong giai đoạn can thiệp [4].

Sự xuất hiện của thử nghiệm CARET (Carotene and Retinol Efficacy Trial) trên những người hút thuốc và công nhân phơi nhiễm amiăng càng củng cố thêm mối lo ngại này [4]. Khi người tham gia được chỉ định dùng phối hợp 30 mg beta-carotene cùng retinyl palmitate mỗi ngày, tỷ lệ mắc ung thư phổi ở nhóm can thiệp đã tăng vọt lên 28% [5], [4]. Nguy cơ gia tăng này thậm chí vẫn tiếp tục kéo dài suốt 4 năm sau khi người bệnh ngừng uống chế phẩm [4].

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2008 thu thập dữ liệu từ 4 thử nghiệm lâm sàng lớn với tổng cộng 109.394 người tham gia, trong đó liều lượng beta-carotene dao động từ 20 đến 30 mg mỗi ngày [6]. Kết quả phân tích cho thấy việc bổ sung hoạt chất này làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi ở những người đang hút thuốc với tỷ số chênh OR là 1,24 [6]. Ngược lại, ở những người đã cai thuốc lá, nguy cơ này không ghi nhận mức gia tăng có ý nghĩa thống kê với OR là 1,10 [6]. Tổng quan y văn năm 1999 cũng khẳng định việc bổ sung beta-carotene là một chống chỉ định y khoa đối với người hút thuốc lá [2].

Khói thuốc lá biến chất chống oxy hóa thành "kẻ tiếp tay"

Để lý giải nghịch lý vì sao một chất chống oxy hóa mạnh lại trở thành chất thúc đẩy ung thư, các nhà khoa học đã đi sâu vào môi trường vi mô tại phổi của người hút thuốc lá [3]. Phân tử beta-carotene vốn dĩ có cấu trúc kém bền vững khi tiếp xúc với môi trường chứa quá nhiều gốc tự do sinh ra từ khói thuốc [3]. Bản thân beta-carotene nguyên bản có thể là chất chống ung thư, nhưng các sản phẩm bị phân hủy và oxy hóa của nó lại tạo điều kiện cho quá trình sinh ung thư diễn ra nhanh chóng [3].

Thêm vào đó, khói thuốc lá làm suy giảm trầm trọng nồng độ các chất chống oxy hóa tự nhiên khác trong mô phổi như ascorbate (vitamin C) và alpha-tocopherol (vitamin E) [3]. Những chất này vốn giữ vai trò giữ ổn định cấu trúc cho phân tử beta-carotene nguyên vẹn [3]. Khi thiếu vắng các chất bảo vệ này, nồng độ rất cao của beta-carotene bổ sung sẽ hoạt động như một chất kích thích oxy hóa (pro-oxidant) dưới áp lực stress oxy hóa nặng nề tại phổi [5], [3].

Ở cấp độ phân tử, nồng độ beta-carotene quá cao có thể kích hoạt tín hiệu retinoic quá mức, dẫn tới tình trạng biệt hóa và tăng sinh tế bào biểu mô phổi không thể kiểm soát [5]. Các bằng chứng thực nghiệm cũng chỉ ra liều cao hoạt chất này thúc đẩy biểu hiện của họ enzym cytochrome P450 và làm giảm biểu hiện của thụ thể axit retinoic beta (RAR-beta) trong môi trường khói thuốc lá [5].

Một nghiên cứu mô bệnh học năm 2012 từ mẫu bệnh phẩm của thử nghiệm ATBC trên 52 nam giới dùng 20 mg beta-carotene mỗi ngày và 30 nam giới dùng giả dược bị ung thư phổi không tế bào nhỏ đã làm sáng tỏ thêm cơ chế này [7]. Tại lớp biểu mô phế quản có vẻ ngoài bình thường, nhóm dùng beta-carotene ghi nhận 23% trường hợp dương tính với dấu ấn tăng sinh tế bào cyclin D1, trong khi nhóm dùng giả dược là 0% [7]. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê này gợi ý rằng việc bổ sung beta-carotene thúc đẩy sự phát triển tế bào biểu mô bất thường, từ đó đẩy nhanh các tổn thương tiền lâm sàng có sẵn trở thành khối u ác tính [7], [4].

Sự thật về thuốc lá nhẹ và nồng độ nicotine

Nhiều người hút thuốc lầm tưởng rằng việc chuyển sang các loại thuốc lá "nhẹ", thuốc lá có đầu lọc hoặc giảm hàm lượng nicotine sẽ giúp giảm thiểu tác hại và làm an toàn hơn khi dùng các loại thực phẩm chức năng. Dẫu vậy, các phân tích thống kê chi tiết lại đập tan suy nghĩ chủ quan này [1].

Phân tích sâu từ nghiên cứu ATBC năm 2019 đã phân loại đối tượng hút thuốc theo hàm lượng hắc ín (tar) và nicotine trong điếu thuốc [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng mô hình rủi ro tỷ lệ Cox để đánh giá nguy cơ ung thư phổi và nhận thấy nguy cơ gia tăng ở nhóm dùng beta-carotene xuất hiện đồng đều trên tất cả các loại thuốc lá [1]. Cụ thể, ở nhóm hút thuốc siêu nhẹ có hàm lượng hắc ín từ 7 mg trở xuống, nguy cơ mắc ung thư phổi tăng với tỷ số nguy hại HR là 1,31 [1]. Đối với nhóm hút thuốc lá không đầu lọc có hàm lượng hắc ín từ 21 mg trở lên, tỷ số HR là 1,22 [1].

Tương tự, mức độ nicotine trong điếu thuốc cũng không làm thay đổi nguy cơ tiêu cực này [1]. Ở nhóm hút thuốc có lỗ thông khí với nồng độ nicotine từ 0,8 microgam trở xuống, tỷ số HR ở nhóm uống beta-carotene là 1,23 [1]. Ở nhóm hút thuốc có hàm lượng nicotine cao từ 1,3 microgam trở lên, tỷ số HR là 1,22 [1]. Mối liên hệ nguy hiểm giữa beta-carotene bổ sung và ung thư phổi độc lập hoàn toàn với nồng độ độc chất của điếu thuốc [1]. Điều này cho thấy mọi người hút thuốc lá, dù hút loại thuốc nào, đều phải tuyệt đối tránh xa viên uống bổ sung beta-carotene [1].

Đáng chú ý, mức độ hút thuốc hàng ngày cũng ảnh hưởng tới mức độ nguy hiểm [4]. Dữ liệu từ nghiên cứu ATBC cho thấy viên bổ sung beta-carotene làm tăng mạnh nguy cơ ung thư phổi ở những người hút từ 20 điếu mỗi ngày trở lên với nguy cơ tương đối RR là 1,25 [4]. Trong khi đó, ở những người hút dưới 20 điếu mỗi ngày, con số này không cho thấy sự gia tăng rõ rệt với RR là 0,97 [4].

Cạm bẫy từ các viên uống bổ mắt và vitamin tổng hợp

Một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay đối với người tiêu dùng là việc beta-carotene xuất hiện ẩn danh trong rất nhiều chế phẩm không kê đơn [6]. Khảo sát trên 47 loại vitamin tổng hợp thương mại phổ biến cho thấy có tới 70% sản phẩm có chứa thành phần beta-carotene [6]. Trung vị hàm lượng của hoạt chất này trong các loại vitamin tổng hợp thông thường là 0,3 mg mỗi ngày, dao động từ 0 đến 17,2 mg [6].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng beta-carotene trong các công thức sản phẩm được quảng cáo để cải thiện sức khỏe thị lực cao hơn đáng kể so với các sản phẩm khác [6]. Mức trung vị hàng ngày trong các viên bổ mắt lên tới 3 mg và có những sản phẩm chứa liều lượng tối đa lên đến 24 mg [6]. Mức liều 20 đến 24 mg này tiệm cận trực tiếp với ngưỡng liều 20 đến 30 mg từng gây bùng phát ung thư phổi trong các thử nghiệm lâm sàng can thiệp trước đây [6].

Người tiêu dùng, đặc biệt là những người trung niên hút thuốc lá bắt đầu gặp các vấn đề về thị lực, rất dễ tự ý mua các loại viên bổ mắt này về sử dụng dài ngày mà không hề hay biết mình đang tự nạp vào cơ thể một liều lượng vi chất có thể gây hại nghiêm trọng cho phổi [6]. Việc thiếu nhãn cảnh báo rõ ràng dành riêng cho người hút thuốc trên các sản phẩm chứa carotenoid liều cao càng làm gia tăng nguy cơ ngộ nhận [6].

Ngoài ra, các nghiên cứu tổng quan cũng lưu ý về việc phối hợp vi chất bừa bãi [8]. Việc dùng đồng thời vitamin D hoặc canxi kết hợp với chế độ bổ sung liều cao vitamin A và canxi/magiê đã được ghi nhận làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư phổi ở những người đang hút thuốc lá [8].

Sự khác biệt giữa rau củ tự nhiên và viên uống tổng hợp

Trước những cảnh báo nghiêm trọng về beta-carotene, nhiều người hoang mang không biết liệu mình có phải kiêng luôn các loại rau củ quả màu cam, đỏ hoặc xanh thẫm hay không. Các chuyên gia dịch tễ khẳng định nguy cơ ung thư phổi chỉ liên quan đến các viên uống bổ sung liều cao, hoàn toàn không xuất hiện ở chế độ ăn uống tự nhiên [2], [5].

Một nghiên cứu dịch tễ năm 2022 khảo sát trên nhóm người hút thuốc nặng (trên 20 gói-năm) tại vùng đông nam Hoa Kỳ đã xác nhận không có bất kỳ mối liên hệ nào giữa lượng carotenoid hay beta-carotene hấp thụ từ bữa ăn hàng ngày với nguy cơ ung thư phổi [5]. Nguyên nhân trước hết nằm ở liều lượng: Lượng beta-carotene dung nạp qua thức ăn tự nhiên trong các cuộc điều tra dinh dưỡng quốc gia thường rất thấp, dưới 3 mg mỗi ngày [5]. Chẳng hạn, lượng hấp thụ qua khẩu phần ăn điều chỉnh theo năng lượng ở nhóm đối chứng nghiên cứu ATBC chỉ là 1.758 microgam (khoảng 1,75 mg) mỗi ngày, và ở đoàn hệ New York là 6.382 microgam (khoảng 6,38 mg) mỗi ngày [5]. Con số này thấp hơn rất nhiều so với liều can thiệp 20 đến 30 mg mỗi ngày từ viên uống tinh chế [6], [5].

Mặt khác, các loại rau củ quả tươi cung cấp beta-carotene cùng với một tổ hợp cân bằng gồm nhiều vi chất dinh dưỡng, chất xơ và các chất chống oxy hóa tự nhiên khác [2], [5], [3]. Trong thực phẩm tự nhiên, sự có mặt của vitamin C hay vitamin E tự nhiên giúp bảo vệ và ổn định phân tử beta-carotene, ngăn ngừa nó bị oxy hóa thành các chất trung gian độc hại [3]. Do đó, bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn giàu trái cây và rau xanh giúp giảm nguy cơ mắc nhiều loại ung thư cho đến nay vẫn giữ nguyên giá trị vững chắc [2], [3].

Ai nên thận trọng với các chế phẩm chứa beta-carotene?

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng hiện có, nhóm đối tượng cần tuyệt đối cấm kỵ việc sử dụng các viên bổ sung beta-carotene liều cao bao gồm:

  • Những người đang hút thuốc lá ở bất kỳ mức độ nào, dù là thuốc lá điếu thông thường, thuốc lào, thuốc lá siêu nhẹ hay thuốc lá có hàm lượng nicotine thấp [1].
  • Những người từng hút thuốc lá nặng trong nhiều năm, đặc biệt là những người mới cai thuốc dưới 4 năm, do các biến đổi mô học và tác động thúc đẩy khối u vẫn có thể kéo dài sau giai đoạn can thiệp [6], [4].
  • Những người từng có tiền sử phơi nhiễm lâu năm với các yếu tố gây hại đường hô hấp tương tự khói thuốc, chẳng hạn như công nhân tiếp xúc với bụi amiăng [4].

Bên cạnh đó, việc sử dụng các viên uống bổ sung lâu dài chứa retinol, beta-carotene, các vitamin nhóm B và vitamin E liều cao đều không đem lại bất kỳ tác dụng bảo vệ nào chống lại nguy cơ ung thư phổi ở cả người đang hút lẫn người từng hút thuốc lá [8]. Đối với những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người có tiền sử gia đình mắc ung thư đường hô hấp, việc tự ý bổ sung bất kỳ phức hợp chống oxy hóa liều cao nào cũng đều cần có sự chỉ định chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa [8].

Áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe phổi

Để xây dựng một lối sống an toàn và bảo vệ lá phổi hiệu quả mà không vướng phải những tương tác nguy hiểm, người dân cần tuân thủ những nguyên tắc khoa học sau:

  • Kiểm tra kỹ nhãn thành phần thực phẩm bổ sung: Trước khi chọn mua bất kỳ loại vitamin tổng hợp, sản phẩm làm đẹp hay viên uống bổ mắt nào, hãy đọc kỹ bảng thông tin dinh dưỡng [6]. Nếu bạn đang có thói quen hút thuốc lá, hãy kiên quyết tránh xa các sản phẩm có thành phần beta-carotene đơn lẻ hoặc các công thức thị lực có hàm lượng beta-carotene vượt quá vài miligam [6].
  • Ưu tiên vi chất từ đĩa ăn hàng ngày: Thay vì tìm kiếm sự bảo vệ từ các viên thuốc tổng hợp đắt tiền, hãy duy trì chế độ ăn đa dạng với các loại rau xanh đậm, cà rốt, bí đỏ, cà chua và trái cây tươi [2], [5]. Thực phẩm tươi nguyên bản không gây tích tụ nồng độ quá mức và luôn đi kèm hệ vi chất hiệp đồng an toàn cho cơ thể [5], [3].
  • Nhận thức đúng về các biện pháp dự phòng: Không có bất kỳ loại vitamin, chất chống oxy hóa hay viên uống bổ sung nào có thể triệt tiêu được độc tính của khói thuốc [8], [2]. Bỏ thuốc lá hoàn toàn vẫn là biện pháp duy nhất, hiệu quả nhất và đã được chứng minh để kéo giảm tận gốc nguy cơ mắc ung thư phổi cũng như các bệnh lý tim mạch nguy hiểm [2].

Tóm lại, việc bổ sung beta-carotene liều cao ở người hút thuốc lá là một sai lầm y khoa đã được lịch sử chứng minh bằng những cái giá đắt [2], [4]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các thông điệp quảng cáo thực phẩm chức năng, luôn lắng nghe tư vấn y tế và hiểu rằng tự nhiên luôn cung cấp dưỡng chất một cách an toàn nhất thông qua bữa ăn hàng ngày [2], [5].