Nhiều người mắc bệnh gout thường cho rằng khi đã được bác sĩ kê đơn thuốc allopurinol thì có thể thoải mái ăn uống, không cần kiêng khem các món khoái khẩu như thịt đỏ, hải sản hay bia rượu. Đây là thói quen phổ biến nhưng lại là sai lầm nguy hiểm khiến bệnh kéo dài dai dẳng và dễ tái phát các đợt sưng đau cấp tính.

Thực tế, dù đang dùng thuốc điều trị, người bệnh vẫn bắt buộc phải kiểm soát lượng thực phẩm giàu purin đưa vào cơ thể. Việc ăn uống thả cửa khiến lượng purin hấp thu quá tải, trực tiếp làm rối loạn và suy giảm hiệu quả kiểm soát axit uric của phác đồ dùng allopurinol.

Thuốc allopurinol hoạt động thế nào trong cơ thể?

Axit uric là sản phẩm thoái hóa tự nhiên của purin – một hợp chất có sẵn trong tế bào cơ thể và xuất hiện nhiều trong thực phẩm hàng ngày. Khi nồng độ axit uric trong máu tăng quá cao, chúng kết tinh thành các tinh thể urat sắc nhọn lắng đọng tại khớp, gây ra những cơn đau nhức dữ dội của bệnh gout.

Thuốc allopurinol được đưa vào điều trị với vai trò ức chế một loại enzyme then chốt chịu trách nhiệm chuyển hóa purin thành axit uric. Khi enzyme này bị khóa lại, con đường tổng hợp axit uric bị chặn đứng, giúp hạ nồng độ chất này trong huyết tương và thúc đẩy đào thải các tiền chất chuyển hóa ít nguy hại hơn qua thận. Bên cạnh đó, một nghiên cứu còn xác nhận rằng một trong những tác động có lợi của allopurinol là làm giảm sự hấp thu purin từ chế độ ăn uống [1].

Nguy cơ khi nạp quá nhiều purin lúc đang uống thuốc

Mặc dù allopurinol hỗ trợ giảm hấp thu purin và ngăn tổng hợp axit uric, nhưng khả năng can thiệp này không phải là vô hạn [1]. Khi người bệnh nạp vào một lượng lớn purin từ bữa ăn thịnh soạn, dòng purin ngoại sinh ồ ạt đổ vào đường tiêu hóa và tuần hoàn máu sẽ gây áp lực cực lớn lên toàn bộ hệ thống chuyển hóa.

Các bằng chứng khoa học cho thấy khi người bệnh tiêu thụ purin từ các nguồn sinh hóa khác nhau, luôn tồn tại một mối quan hệ tuyến tính đồng biến: lượng purin nạp vào càng nhiều thì nồng độ axit uric trong huyết thanh và mức bài tiết axit uric qua nước tiểu càng tăng cao tương ứng [5, 6, 7]. Điều này đồng nghĩa với việc nạp thừa purin sẽ trực tiếp đẩy lượng axit uric lên cao, đối đầu trực tiếp và làm suy yếu mục tiêu hạ axit uric mà thuốc đang cố gắng đạt được.

Hơn nữa, các nguồn purin khác nhau có mức độ hấp thu rất khác nhau vào cơ thể: purin từ axit deoxyribonucleic (DNA) hấp thu rất ít, nhưng purin từ các phân tử ribomononucleotide lại được hấp thu gần như hoàn toàn do tốc độ thủy phân khác nhau [2]. Nếu người bệnh liên tục chọn các món ăn chứa dạng purin dễ hấp thu, cơ thể sẽ bị quá tải nhanh chóng.

Nghiên cứu khoa học nói gì về tương tác giữa purin và allopurinol?

Mối tương tác phức tạp giữa chế độ ăn nạp purin và hoạt lực của allopurinol đã được các nhà khoa học làm rõ qua nhiều công trình nghiên cứu chặt chẽ trên người:

Một nghiên cứu công bố năm 1988 đã đánh giá tác động của allopurinol ở các mức liều từ 125 đến 500 mg/m2 diện tích bề mặt cơ thể trên các đối tượng bình thường trong 18 ngày [3]. Thử nghiệm so sánh giai đoạn dùng chế độ ăn dạng lỏng đẳng năng lượng hoàn toàn không có purin với giai đoạn bổ sung thêm 4 g ribonucleic acid (RNA) mỗi ngày [3].

Kết quả cho thấy ở liều 250-500 mg/m2 trong chế độ ăn không purin, allopurinol làm giảm axit uric huyết tương nhiều hơn axit uric niệu (axit uric huyết tương còn 44%-54% so với giá trị đối chứng ở liều 500 mg/m2), chứng minh độ thanh thải tại thận tăng lên [3]. Khi nạp thêm tải lượng purin 4 g RNA/ngày, tác dụng hạ axit uric của allopurinol ở liều 500 mg/m2 thể hiện nồng độ huyết tương còn 41% và nước tiểu còn 32% so với đối chứng, nhưng độ thanh thải axit uric qua thận lại bị sụt giảm [3]. Đồng thời, sự sụt giảm mạnh bài tiết axit uric khi nạp purin phần lớn bị cân bằng bởi sự gia tăng rõ rệt bài tiết oxypurine (gồm hypoxanthine và xanthine) [3].

Nghiên cứu năm 1988 cũng ghi nhận mức bài tiết purin toàn phần giảm khoảng 20% trong chế độ ăn không purin bất kể liều lượng, và mức thâm hụt purin này tăng gấp đôi khi bổ sung purin vào khẩu phần [3]. Ngoài ra, sự bài tiết axit orotic trong nước tiểu tăng dần theo liều allopurinol nhưng lại bị suy giảm khi nạp thêm purin [3].

Trước đó, các công bố khoa học từ năm 1977 và 1983 cũng chỉ ra rằng tình trạng tăng bài tiết axit orotic trong nước tiểu do allopurinol gây ra bị giảm sút khi khẩu phần ăn có bổ sung RNA, dịch thủy phân RNA, dịch chiết nucleotide purin và pyrimidine, hypoxanthine hoặc adenine [5, 6, 7, 8]. Trong thử nghiệm kéo dài 28 đến 32 ngày trên các tình nguyện viên trẻ tuổi khỏe mạnh dùng chế độ ăn công thức không purin kết hợp 400 mg allopurinol/ngày và bổ sung các phân tử như 4 g RNA, 4 g RNA thủy phân hay các nucleotide tinh khiết, hiện tượng ức chế bài tiết axit orotic này đã được khẳng định rõ nét [4].

Nồng độ axit uric nội sinh và bài tiết qua thận khi áp dụng chế độ ăn không purin thường đạt mức tối thiểu sau khoảng 10 ngày và duy trì ổn định sau đó [5, 6, 7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng purin từ bữa ăn đóng vai trò rất nhỏ, thậm chí không đáng kể trong việc tự điều hòa cơ chế tổng hợp purin tự nhiên của cơ thể con người [5, 6, 7]. Do đó, người bệnh không thể trông chờ cơ thể tự điều chỉnh để dung nạp lượng purin dư thừa mà bắt buộc phải kiểm soát bằng hành vi ăn uống.

Cảnh giác với đường sucrose: Kẻ giấu mặt làm tăng giáng hóa purin

Không chỉ có các món thịt cá giàu purin, đường ăn thông thường (sucrose) cũng là mối nguy hại lớn đối với người bệnh gout đang dùng allopurinol.

Một nghiên cứu công bố năm 2007 trên 7 đối tượng khỏe mạnh đã kiểm tra cơ chế tác động của đường sucrose ở liều 1,5 g/kg trọng lượng cơ thể, có và không kết hợp với 300 mg allopurinol [5]. Khi không dùng allopurinol, việc tiêu thụ đường sucrose làm tăng nồng độ axit uric trong huyết tương lên 11% (P < 0,01) cũng như làm tăng uridine, dù không làm tăng đáng kể hypoxanthine, xanthine huyết tương hay lượng axit uric bài tiết qua nước tiểu [5].

Khi có mặt allopurinol 300 mg, đường sucrose không làm tăng axit uric huyết tương và nước tiểu, nhưng lại làm tăng vọt nồng độ hypoxanthine huyết tương lên 2,4 lần (P < 0,05), bài tiết hypoxanthine qua nước tiểu tăng 3,42 lần (P < 0,05) và xanthine huyết tương tăng 1,2 lần (P < 0,05) cùng với sự gia tăng uridine [5]. Ở nhóm đối chứng không ăn đường và uống 300 mg allopurinol, các chỉ số này không biến đổi đáng kể [5]. Điều này chứng minh đường sucrose kích hoạt quá trình thoái hóa purin mạnh mẽ, tạo gánh nặng cực lớn cho quá trình chuyển hóa mà người bệnh cần hết sức tránh [5].

Bữa ăn và thời điểm dùng thuốc: Chi tiết nhỏ mang ý nghĩa lớn

Chế độ ăn không chỉ ảnh hưởng qua tải lượng purin mà bản thân thời điểm ăn uống cũng tác động trực tiếp đến dược động học của allopurinol.

Nghiên cứu công bố năm 1996 trên 5 đối tượng khỏe mạnh dùng 300 mg allopurinol đã so sánh quá trình chuyển hóa giữa chế độ nhịn ăn hoàn toàn với chế độ ăn gồm 3 bữa tiêu chuẩn (tổng năng lượng 2.083 kcal, 107,5 g đạm, 74,1 g chất béo, 228,3 g carbohydrate và tổng lượng purin là 180,5 mg) [6]. Kết quả cho thấy việc nạp thức ăn làm tăng độ thanh thải phân đoạn và lượng bài tiết qua nước tiểu của oxypurinol (chất chuyển hóa có hoạt tính của allopurinol), axit uric và độ thanh thải creatinine so với khi nhịn ăn [6].

Đồng thời, khi ăn uống bình thường, nồng độ hypoxanthine, xanthine và oxypurinol trong huyết tương giảm xuống so với trạng thái nhịn ăn, trong khi lượng allopurinol, hypoxanthine và xanthine bài tiết qua nước tiểu không đổi [6]. Từ các biến đổi dược động học này, các nhà nghiên cứu gợi ý rằng việc uống allopurinol vào giờ đi ngủ (trong giai đoạn nhịn ăn ban đêm) có thể đem lại hiệu quả hạ nồng độ axit uric huyết tương tốt hơn so với việc uống thuốc ngay sau bữa ăn sáng [6].

Những hiểu lầm tai hại khi điều trị gout

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh là suy nghĩ "thuốc có thể hóa giải toàn bộ thức ăn". Khi uống allopurinol, thuốc chỉ kìm hãm một phần năng lực tạo axit uric. Nếu tiếp tục ăn nhiều purin, lượng purin dư thừa vẫn chuyển hóa thành các gốc oxypurine ứ đọng lại trong máu và nước tiểu với nồng độ rất cao [2, 4].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần kiêng thịt đỏ mà không quan tâm đến đồ ngọt. Khoa học đã chứng minh sucrose thúc đẩy mạnh mẽ quá trình giáng hóa purin, gián tiếp phá vỡ sự ổn định axit uric trong cơ thể [5]. Việc uống nhiều nước ngọt đóng chai hay ăn bánh kẹo ngọt cũng gây hại không kém gì một bữa tiệc nhiều hải sản.

Nhiều người cũng chủ quan cho rằng mọi loại purin đều như nhau. Thực tế purin cấu thành từ các chuỗi RNA hay ribomononucleotide tự do hấp thu gần như trọn vẹn vào máu, trong khi một số gốc purin khác hấp thu kém hơn [2]. Ăn các thực phẩm chứa mật độ purin tự do cao sẽ gây tăng vọt axit uric nhanh hơn nhiều lần.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người có tiền sử sỏi thận, đặc biệt là sỏi axit uric hoặc sỏi oxalate, cần hết sức cẩn trọng với chế độ ăn [1]. Việc ăn quá nhiều thực phẩm giàu purin không chỉ làm tăng axit uric niệu mà còn ảnh hưởng đến nguy cơ tạo sỏi đường tiết niệu [1].

Người bệnh gout kèm theo suy giảm chức năng thận cần tuân thủ nghiêm ngặt việc giảm purin. Khi nạp nhiều purin dưới tác động của allopurinol, thận phải gánh thêm áp lực bài tiết lượng oxypurine khổng lồ tăng gấp nhiều lần [2, 4]. Nếu thận suy yếu, các chất này cùng axit uric sẽ lắng đọng gây hại cho nhu mô thận.

Bệnh nhân mắc các hội chứng rối loạn chuyển hóa, người béo phì hoặc có thói quen tiêu thụ nhiều đường ngọt cũng phải kiểm soát chặt chẽ cả lượng đường và lượng purin nạp vào để tránh kích hoạt thoái hóa purin đột biến [5].

Lời khuyên áp dụng vào đời sống hàng ngày

Để đạt kết quả điều trị tối ưu và bảo vệ khớp xương lâu dài, người đang dùng allopurinol nên áp dụng các thói quen sau:

  • Kiểm soát chặt lượng purin nạp vào: Giảm thiểu các thực phẩm chứa hàm lượng purin đậm đặc như phủ tạng động vật (gan, cật, tim), thịt đỏ, hải sản và các loại nước hầm xương đậm đặc. Lượng purin ăn vào tăng lên sẽ kéo theo axit uric tăng theo tỷ lệ thuận [5, 6, 7].
  • Loại bỏ đồ ngọt chứa sucrose: Hạn chế tối đa bánh kẹo ngọt, nước ngọt có ga và thực phẩm nhiều đường ăn vì sucrose kích hoạt giáng hóa purin làm tăng đột biến các chất chuyển hóa có hại [5].
  • Cân nhắc thời điểm uống thuốc: Trao đổi với bác sĩ điều trị về việc uống thuốc allopurinol vào buổi tối trước khi đi ngủ, bởi nghiên cứu cho thấy nồng độ thuốc duy trì trong thời gian nhịn ăn đêm có thể hỗ trợ kiểm soát axit uric huyết tương tốt hơn [6].
  • Uống đủ nước và duy trì lối sống lành mạnh: Uống nhiều nước lọc mỗi ngày giúp tăng cường đào thải các chất cặn bã qua đường tiết niệu, giảm nguy cơ kết tinh sỏi thận và tinh thể urat tại khớp.

Dùng thuốc allopurinol là giải pháp nền tảng để kiểm soát axit uric, nhưng thuốc không thể thay thế cho một lối sống khoa học. Việc chủ động cắt giảm thực phẩm giàu purin và hạn chế đường ngọt chính là chìa khóa vàng giúp thuốc phát huy tối đa công dụng và ngăn ngừa gout tái phát. Luôn trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được điều chỉnh liều lượng thuốc phù hợp nhất với thể trạng của bạn.