Nhiều người có thói quen xông hơi hoặc hít tinh dầu khuynh diệp, tràm bạch đàn mỗi khi cảm thấy khó thở, ngạt mũi. Mùi thơm nồng đặc trưng cùng cảm giác the mát tạo cảm giác đường thở thông thoáng tức thì. Tuy nhiên, đối với người mắc bệnh hen suyễn, liệu biện pháp dân gian quen thuộc này có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn: Người bị hen suyễn cần hết sức thận trọng và nhìn chung không nên tự ý xông hít tinh dầu bạch đàn nồng độ cao để trị nghẹt mũi. Đường thở của người mắc bệnh hen vốn có tình trạng viêm mạn tính và tăng phản ứng quá mức trước các yếu tố kích thích lạ từ môi trường ngoài [6, 7]. Việc hít phải các chất bay hơi mạnh có thể trở thành tác nhân khởi phát phản ứng dị ứng hoặc kích thích phế quản co thắt dữ dội, đẩy người bệnh vào các đợt bùng phát hen suyễn cấp tính nguy hiểm [1].

Cơ chế kích ứng và tăng phản ứng đường thở

Bệnh hen suyễn được định nghĩa là một hội chứng lâm sàng đặc trưng bởi ba yếu tố cốt lõi: các đợt tắc nghẽn luồng khí tái diễn, đường thở tăng phản ứng (hyperresponsiveness) và tình trạng viêm mạn tính ở đường hô hấp [2]. Sự tắc nghẽn luồng khí này có thể tự hồi phục hoặc thuyên giảm sau khi dùng thuốc giãn phế quản [1]. Một đợt bùng phát hen thường xuất hiện dưới dạng các cơn khó thở tăng dần, ho nhiều, thở khò khè hoặc cảm giác tức nặng ngực, hay phối hợp giữa các biểu hiện này [2].

Ở người có cơ địa bình thường, niêm mạc mũi họng và phế quản có thể tiếp nhận tốt các hương thơm tự nhiên. Ngược lại, người bệnh hen suyễn sở hữu hệ thống phế quản đặc biệt nhạy cảm trước rất nhiều tác nhân kích hoạt khác nhau [6, 7]. Các tác nhân này có thể là chất gây dị ứng (dị nguyên), tình trạng nhiễm trùng do virus, chất ô nhiễm không khí hoặc một số loại thuốc nhất định [2]. Khi gặp phải tác nhân kích thích, cơ trơn quanh phế quản nhanh chóng co rút lại, niêm mạc phù nề và tiết chất nhầy, dẫn tới hiện tượng co thắt phế quản gây khó thở [6, 7]. Tình trạng này có thể bắt nguồn từ cơ chế dị ứng thông qua kháng thể IgE, giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học trung gian như histamine, prostaglandin và leukotriene [1].

Chiết xuất bạch đàn và các bằng chứng dị ứng phế quản

Bạch đàn là loài thảo mộc quen thuộc, thường được dùng để chưng cất tinh dầu hoặc làm cành hoa lá khô trang trí. Tuy nhiên, các thành phần bay hơi từ loại cây này không hoàn toàn vô hại đối với hệ hô hấp nhạy cảm.

Năm 1982, một nghiên cứu bệnh chứng đã báo cáo trường hợp bệnh hen nghề nghiệp khởi phát liên quan trực tiếp đến các loại thực vật khô, trong đó có bạch đàn [3]. Bệnh nhân là một nam giới 34 tuổi, chủ một cửa hàng quà lưu niệm, có tiền sử bị co thắt phế quản do nhiễm virus và viêm mũi dị ứng theo mùa [3]. Khi bắt đầu công việc tiếp xúc thường xuyên với các loại thực vật sấy khô, người này bắt đầu xuất hiện triệu chứng hen suyễn hàng ngày [3].

Để xác định chính xác nguyên nhân, các nhà khoa học đã tạo chiết xuất từ các loại cây khô tại nơi làm việc của bệnh nhân, bao gồm cây baby's breath (Gypsophilia panniculata), hoa cúc khô Đức (German statice), dương xỉ lá da (leather leaf fern) và bạch đàn (eucalyptus) [3]. Sau đó, các xét nghiệm tiêm trong da được tiến hành [3]. Mặc dù phản ứng dương tính da rõ rệt nhất với loài hoa baby's breath, trường hợp này chứng minh rõ ràng rằng phơi nhiễm với bụi hoặc chiết xuất từ các loài thực vật khô, bao gồm bạch đàn, có thể kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch qua trung gian kháng thể IgE, giải phóng histamine từ bạch cầu và gây sụt giảm hơn 20% dung tích thở ra gắng sức trong một giây (FEV1) so với mức cơ bản [3]. Bệnh nhân chỉ hồi phục hoàn toàn sau khi cách ly và tránh xa hoàn toàn các loại cây này [3].

Nguy cơ tiềm ẩn từ co thắt phế quản cấp tính

Các đợt cấp của hen suyễn là những sự kiện cấp tính với mức độ nghiêm trọng thay đổi từ nhẹ đến đe dọa trực tiếp tính mạng [4, 6]. Mức độ nguy hiểm của các cơn hen cấp phần lớn nằm ở tính chất khởi phát đột ngột và khó lường trước của chúng [4]. Một khi phản ứng co thắt phế quản đã bị kích hoạt, thể tích khí lưu thông qua phổi bị cản trở nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng ứ khí phổi động và suy hô hấp [5].

Theo y văn lâm sàng, các đợt bùng phát hen suyễn mức độ nặng, bao gồm cả hen gần gây tử vong (near-fatal asthma), có tỷ lệ biến chứng và tử vong rất cao [5]. Khi cơn co thắt phế quản diễn biến quá nghiêm trọng, ngay cả những biện pháp tối ưu về dùng thuốc và thở máy hỗ trợ cũng gặp rất nhiều thách thức [5]. Trong các đơn vị hồi sức tích cực (ICU), tỷ lệ tử vong ở những bệnh nhân hen nặng vẫn ở mức khoảng 8% [5]. Khi cơ học phổi xấu đi, bệnh nhân đối mặt với các biến chứng đe dọa tử mạng như hạ huyết áp hệ thống do căng phồng phổi quá mức, ứ bẫy khí và tràn khí màng phổi [5].

Ở những ca bệnh hen suyễn kháng trị nguy kịch (status asthmaticus) không còn đáp ứng với các loại thuốc chủ vận beta dạng hít, thuốc corticosteroid hay thở máy không xâm lấn, các can thiệp y tế nâng cao vô cùng phức tạp phải được huy động [6]. Chẳng hạn, một báo cáo ca bệnh năm 2025 mô tả bệnh nhân nam 41 tuổi bị co thắt phế quản kháng trị và toan hô hấp sâu [6]. Người bệnh này chỉ có thể thoát khỏi nguy cơ tử vong nhờ kỹ thuật oxy hóa qua màng ngoài cơ thể tĩnh mạch - tĩnh mạch (VV ECMO) để hỗ trợ trao đổi khí và giúp phổi được nghỉ ngơi hồi phục [6]. Điều này cho thấy phế quản một khi bị kích ứng quá mức có thể dẫn tới những hậu quả vô cùng nguy hiểm.

Yếu tố làm gia tăng mức độ nặng của cơn hen

Độ mẫn cảm của phế quản trước các tác nhân môi trường không giống nhau ở mọi đối tượng hen suyễn. Cơn co thắt phế quản có thể trở nên tồi tệ hơn hoặc khó kiểm soát hơn nếu người bệnh mang các bệnh lý đi kèm tại phổi.

Một nghiên cứu theo dõi năm 2014 trên 2.270 bệnh nhân hen phế quản tại một bệnh viện đã làm rõ tác động tiêu cực của bệnh giãn phế quản (bronchiectasis) đối với các đợt cấp hen suyễn [2]. Trong nhóm đối tượng này, có 50 bệnh nhân (chiếm 2,2%) vừa mắc hen vừa bị giãn phế quản [2]. Nhóm nghiên cứu đã chọn 50 bệnh nhân hen không giãn phế quản có sự tương đồng về tuổi và giới tính để đối chứng [2].

Kết quả nghiên cứu cho thấy, tỷ lệ xuất hiện các đợt bùng phát hen suyễn hàng năm ở nhóm có kèm giãn phế quản cao hơn rõ rệt so với nhóm chỉ mắc hen đơn thuần, với tần suất trung bình là 1,08 đợt/năm so với 0,35 đợt/năm [2]. Đồng thời, tỷ lệ phải sử dụng thuốc steroid hàng năm ở nhóm phối hợp bệnh cũng cao hơn nhiều so với nhóm chỉ bị hen (0,9 so với 0,26) [2]. Đáng chú ý, tần suất người bệnh phải nhập khoa cấp cứu do đợt cấp hen bùng phát ở nhóm vừa mắc hen vừa bị giãn phế quản lên tới 0,46 lần/năm, so với chỉ 0,02 lần/năm ở nhóm hen suyễn thông thường [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng sự hiện diện của giãn phế quản khiến việc kiểm soát bệnh hen trở nên khó khăn hơn gấp nhiều lần [2]. Do đó, hít phải bất kỳ chất kích thích đường thở nào ở nhóm đối tượng này càng đẩy cao nguy cơ suy hô hấp cấp [2].

Nhận biết và hiểu lầm thường gặp về co thắt đường thở

Một trong những sai lầm phổ biến là cho rằng cứ khó thở, thở rít thì tự ý xông các loại lá thơm hay tinh dầu để thông mũi sẽ đem lại hiệu quả. Thậm chí, không ít trường hợp co thắt phế quản thực chất lại bắt nguồn từ các nguyên nhân phi hô hấp hoặc do tác dụng phụ của thuốc điều trị bệnh lý khác [3, 6].

Chẳng hạn, một báo cáo năm 2009 cho thấy một bệnh nhân hen suyễn ổn định đã bị bùng phát các đợt hen dai dẳng ngay sau khi sử dụng miếng dán xuyên da giảm đau fentanyl trị đau thắt lưng mạn tính [1]. Việc đánh giá kỹ lưỡng tiền sử dùng thuốc đã giúp phát hiện căn nguyên; chỉ khi tháo bỏ miếng dán fentanyl, tình trạng co thắt phế quản và các triệu chứng hen mới cải thiện hoàn toàn trong vòng 72 giờ [1]. Ở một ca bệnh khác được công bố năm 2013, một phụ nữ 40 tuổi có tiền sử hen từ nhỏ bị co thắt phế quản kháng trị với các phác đồ thông thường [7]. Siêu âm tại giường sau đó phát hiện bệnh nhân bị chèn ép tim (cardiac tamponade) bắt nguồn từ suy thận, dẫn đến tình trạng "hen do tim" [7]. Sau khi hút dẫn lưu 750 cc dịch màng ngoài tim, tình trạng co thắt phế quản lập tức biến mất [7].

Mặt khác, các nghiên cứu chuyên sâu về đánh giá âm thanh đường thở cũng chỉ ra rằng các thay đổi sinh lý khi đường thở co lại diễn ra rất tinh vi. Một nghiên cứu thử nghiệm năm 2016 trên các bệnh nhân thực hiện nghiệm pháp kích thích phế quản (BCT) bằng thuốc co phế quản đã cho thấy: khi FEV1 giảm sút, các đặc trưng âm học ghi nhận từ micro đặt ở khí quản và micro không tiếp xúc có sự biến đổi tương quan chặt chẽ với nhau (hệ số R = 0,58) cũng như tương quan với lưu lượng đỉnh hít vào PIFR (R = 0,62) [4]. Điều này nhấn mạnh bản chất của co thắt phế quản là hiện tượng thu hẹp đường dẫn khí thực thể, không thể giải quyết đơn giản bằng việc ngửi mùi thơm hay hít hơi nóng.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dù tinh dầu bạch đàn được xem là một phương pháp thông mũi tự nhiên phổ biến đối với cảm lạnh thông thường, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:

  • Người đã được chẩn đoán mắc bệnh hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hoặc có tiền sử tăng phản ứng phế quản [6, 7].
  • Người mắc kèm cả hen phế quản và giãn phế quản, do nguy cơ biến chứng và tỷ lệ nhập viện cấp cứu ở nhóm này vốn đã cao hơn gấp nhiều lần [2].
  • Những người từng có tiền sử dị ứng thời tiết, viêm mũi dị ứng hoặc dị ứng với các loại thảo mộc, phấn hoa khô [3].
  • Người đang có các triệu chứng hen không ổn định, cơn khó thở chưa được kiểm soát tốt hoặc đang trong đợt điều trị bệnh nền hô hấp [4, 7].

Bất kỳ biểu hiện co thắt phế quản hay khó thở cấp tính nào ở những đối tượng này cũng có thể tiến triển nhanh chóng thành đợt kịch phát nặng đe dọa tính mạng, đòi hỏi phải thở máy hoặc can thiệp hồi sức tích cực [4, 5].

Hướng dẫn xử trí an toàn khi bị ngạt mũi cho người bệnh hen

Thay vì vội vàng dùng các hợp chất bay hơi tự nhiên nồng độ cao như tinh dầu bạch đàn, người có bệnh lý hen suyễn cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:

  • Ưu tiên dung dịch vệ sinh mũi dịu nhẹ: Để giảm nghẹt mũi, biện pháp an toàn và chuẩn mực nhất là dùng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) dạng nhỏ hoặc xịt rửa nhẹ nhàng để làm loãng dịch nhầy, tránh hoàn toàn các loại mùi kích thích mạnh lên niêm mạc.
  • Duy trì độ ẩm tự nhiên: Có thể làm ấm và ẩm không khí trong phòng ngủ bằng máy tạo độ ẩm nước sạch thông thường, tuyệt đối không nhỏ thêm tinh dầu khuynh diệp, bạch đàn hay bạc hà vào khay chứa.
  • Tránh xa các sản phẩm hoa lá khô: Các loại cành lá, hoa khô trong nhà có thể tích tụ bụi và chứa dị nguyên kích hoạt giải phóng histamine, làm tụt giảm chỉ số FEV1 [3].
  • Không tự ý bỏ thuốc kiểm soát hen: Cần dùng đều đặn các thuốc kiểm soát bệnh (thuốc xịt hít corticoid, giãn phế quản) đã được bác sĩ chuyên khoa hô hấp kê toa, không tự ý thay thế thuốc bằng bất cứ liệu pháp xông thảo dược nào [5, 6].
  • Thăm khám y tế: Nếu tình trạng nghẹt mũi đi kèm khó thở, tức ngực, thở khò khè hoặc không đáp ứng với thuốc cắt cơn thông thường, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được chẩn đoán phân biệt chính xác nguyên nhân và can thiệp kịp thời [3, 4].

Việc sử dụng tinh dầu bạch đàn nhằm mục đích làm thông mũi cần được cân nhắc hết sức kỹ lưỡng ở người mắc hen suyễn. Bản chất đường thở nhạy cảm rất dễ phản ứng tiêu cực với các hợp chất tạo mùi nồng độ cao, kích hoạt cơn co thắt phế quản nguy hiểm. Người bệnh hãy ưu tiên các biện pháp vệ sinh an toàn, tuân thủ phác đồ điều trị và luôn trao đổi cùng bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ liệu pháp hỗ trợ nào.