Nhiều người quyết định chuyển sang chế độ Eat Clean để thanh lọc cơ thể, cải thiện vóc dáng và nâng cao sức khỏe. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài ngày cắt giảm triệt để gia vị bắt đầu cảm thấy hoa mắt, váng đầu, đứng lên ngồi xuống loạng choạng. Với người có cơ địa huyết áp thấp, tình trạng này xuất hiện dày đặc hơn, gây mệt mỏi và cản trở sinh hoạt.
Thực tế, nguyên nhân hàng đầu khiến người huyết áp thấp bị choáng váng khi Eat Clean là hiện tượng thiếu hụt natri kết hợp mất cân bằng nước do chuyển đổi thực đơn đột ngột. Để giải quyết triệt để vấn đề này, người ăn cần chủ động bổ sung dung dịch điện giải chứa natri, duy trì lượng muối ở ngưỡng an toàn thay vì cắt bỏ hoàn toàn, đồng thời phân bổ lượng nước uống khoa học trong ngày.
Cơ chế khiến huyết áp tụt dốc khi đột ngột ăn nhạt
Chế độ Eat Clean thường khuyến khích sử dụng thực phẩm nguyên bản, luộc hoặc hấp, loại bỏ hoàn toàn các loại sốt ướp sẵn, đồ đóng hộp và gia vị mặn. Sự thay đổi đột ngột từ chế độ ăn nhiều gia vị sang thực đơn gần như không muối làm giảm nhanh nồng độ natri trong máu. Natri là khoáng chất giữ vai trò giữ nước trong lòng mạch; khi natri tụt sâu, thể tích tuần hoàn giảm theo, dẫn tới huyết áp hạ thấp.
Mặt khác, việc thiếu hụt điện giải còn ảnh hưởng đến khả năng điều tiết áp lực mạch máu. Cắt giảm năng lượng đột ngột đi kèm giảm thể tích tuần hoàn làm não bộ không nhận đủ oxy và dưỡng chất kịp thời, gây ra phản ứng chóng mặt. Các rối loạn dinh dưỡng và thiếu hụt chất điện giải kéo dài cũng tạo gánh nặng lớn lên hệ tim mạch và toàn bộ cơ quan chuyển hóa [1], [2].
Uống quá nhiều nước lọc: Sai lầm tai hại
Một thói quen phổ biến khi ăn sạch là cố gắng uống thật nhiều nước lọc để thanh lọc độc tố. Uống nhiều nước là khuyến cáo quen thuộc, nhưng đối với người đang thiếu hụt natri do ăn nhạt, việc nạp lượng nước lọc quá mức lại phản tác dụng. Khi nước tự do đi vào cơ thể quá nhiều mà không có đủ chất điện giải đi kèm, nồng độ natri vốn đã thấp lại càng bị pha loãng nghiêm trọng hơn [3].
Hiện tượng hạ natri máu do hòa loãng gây giảm áp suất thẩm thấu huyết tương, khiến tế bào sưng phù và thận không thể đào thải hết lượng nước tự do dư thừa [3]. Tình trạng này có thể khởi phát cơn tụt huyết áp kịch phát, cảm giác buồn nôn, suy giảm chức năng thần kinh, lú lẫn hoặc chóng mặt kéo dài [3]. Vì vậy, việc bù nước đơn thuần không có điện giải là nguyên nhân trực tiếp khiến tình trạng choáng váng thêm trầm trọng.
Nghiên cứu chứng minh vai trò của bù dịch và điện giải
Bằng chứng lâm sàng cho thấy bổ sung đúng dung dịch điện giải đường uống giúp duy trì áp lực mạch máu hiệu quả hơn nhiều so với việc chỉ dùng nước trắng. Trong một nghiên cứu can thiệp công bố năm 2007, các nhà khoa học đã kiểm tra hiệu quả của việc bù dịch đường uống đối với tình trạng hạ huyết áp do clonidine gây ra trên 38 trẻ em từ 2 đến 15 tuổi [4]. Nhóm chứng gồm 15 trẻ không được bù dịch đường uống, trong khi nhóm can thiệp gồm 23 trẻ được cho uống dung dịch điện giải với liều 10 ml/kg lúc bắt đầu và lặp lại sau đó [4].
Kết quả ghi nhận nhóm trẻ uống dung dịch điện giải với liều lượng lớn hơn 13 ml/kg hiếm khi cần can thiệp truyền dịch tĩnh mạch, đồng thời cải thiện rõ rệt chỉ số huyết áp tâm trương và duy trì huyết áp cao hơn khi kết thúc theo dõi [4]. Điều này chứng minh rằng việc cung cấp kịp thời chất điện giải đường uống đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ huyết áp khỏi các đợt sụt giảm nguy hiểm [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên mô hình động vật năm 1993 đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa huyết áp thấp và cảm giác khát [5]. Khi cơ thể rơi vào trạng thái hạ huyết áp nhân tạo bằng thuốc giãn mạch minoxidil (25 microgam/kg/phút) và thuốc ức chế men chuyển captopril (0,33 mg/phút), lượng nước uống vào gia tăng rõ rệt thông qua các thụ thể áp lực, song song với việc giảm đào thải thể tích nước tiểu và điện giải [5]. Nghiên cứu tiếp nối năm 2001 cũng xác nhận rằng khi cơ thể vừa hạ huyết áp vừa cạn kiệt dịch, nhu cầu nạp đồng thời cả muối và nước tăng vọt để bù đắp áp lực lòng mạch [6].
Bữa ăn lớn và nguy cơ tụt huyết áp tư thế
Một khía cạnh khác cần lưu ý là khối lượng thức ăn nạp vào trong từng thời điểm. Việc dồn quá nhiều thức ăn vào một bữa sau chuỗi ngày kiêng khem có thể kích hoạt tình trạng tụt huyết áp sau ăn. Dòng máu sẽ dồn về hệ tiêu hóa để thực hiện việc co bóp và hấp thu, làm giảm lượng máu lưu thông về tim và não.
Một phân tích năm 2020 trên 23 bệnh nhân chạy thận nhân tạo qua 166 đợt điều trị cho thấy việc nạp lượng calo và chất lỏng lớn qua đường miệng có liên quan mật thiết đến nguy cơ tụt huyết áp (p = 0,003), với tỷ lệ hạ huyết áp cao gấp 2 lần ở nhóm tiêu thụ trên 200 calo mỗi lần so với nhóm không ăn [7]. Mặc dù một nghiên cứu hồi cứu khác năm 2008 trên 126 người bệnh ổn định qua 3 đợt chạy thận liên tiếp không tìm thấy mối tương quan rõ ràng giữa lượng nạp vào trung bình 0,27 lít và biến cố hạ huyết áp (p = 0,93) [8], sự khác biệt này được giải thích là do các yếu tố gây nhiễu như việc không đạt trọng lượng mục tiêu sau lọc máu hoặc các can thiệp phòng ngừa sớm [7], [8]. Đối với người bình thường có huyết áp thấp, việc chia nhỏ khẩu phần và tránh nhồi nhét quá nhiều calo thô vào một bữa vẫn là biện pháp khôn ngoan để giữ áp lực máu ổn định.
Những hiểu lầm thường gặp khi Eat Clean
Sai lầm lớn nhất là đánh đồng khái niệm "Eat Clean" với việc "loại bỏ hoàn toàn gia vị mặn". Nhiều người tin rằng cắt đứt muối hoàn toàn mới là thanh lọc, trong khi cơ thể người khỏe mạnh lẫn người huyết áp thấp đều cần natri để duy trì điện thế màng tế bào và giữ nước. Cắt muối triệt để chỉ phù hợp với một số bệnh lý thận hoặc suy tim giai đoạn nặng có chỉ định khắt khe từ bác sĩ.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm cứ thấy chóng mặt thì uống thêm nhiều nước lọc. Nước lọc không cung cấp ion natri, kali hay clo; việc bổ sung nước lọc dồn dập vào lúc huyết áp đang thấp chỉ khiến máu loãng hơn, hạ nồng độ thẩm thấu huyết tương và kích hoạt thêm các cơn hoa mắt [3]. Ngoài ra, việc ăn quá nhiều rau sống cồng kềnh chứa ít calo cũng khiến hệ tiêu hóa phải làm việc nhiều nhưng cơ thể lại cạn năng lượng thực tế, dẫn tới mệt mỏi toàn thân [2].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?
Những người được chẩn đoán huyết áp thấp mạn tính, người có tiền sử hạ đường huyết hoặc người gầy yếu suy dinh dưỡng cần cực kỳ cẩn trọng khi bước vào chế độ Eat Clean. Việc sụt giảm cân nặng quá nhanh hoặc kém dung nạp dưỡng chất qua đường tiêu hóa có thể dẫn tới tụt huyết áp, phù nề, thiếu hụt nhiều loại vitamin thiết yếu và suy kiệt cơ thể nghiêm trọng [2].
Nhóm người có tiền sử rối loạn ăn uống, người mắc các bệnh lý rối loạn hấp thu điện giải như hội chứng Gitelman, hoặc những người có thói quen uống nước nhiều bệnh lý (cuồng uống) tuyệt đối không được tự ý ăn nhạt cực đoan [1], [3]. Khi có biểu hiện hoa mắt kèm nôn mửa hoặc tim đập nhanh bất thường, người bệnh phải ngừng chế độ ăn kiêng và đi khám ngay tại các cơ sở y tế chuyên khoa [2].
Cách bổ sung nước và muối an toàn trong đời sống
Người huyết áp thấp khi chuyển sang Eat Clean cần thực hiện nguyên tắc chuyển tiếp từ từ, không cắt giảm đột ngột toàn bộ lượng muối nạp hàng ngày. Hãy duy trì một lượng muối nêm nếm vừa phải trong các món canh hoặc chấm nhẹ bằng nước tương, muối hồng để đảm bảo lượng natri tối thiểu. Bạn có thể sử dụng nước luộc rau củ có thêm một chút muối khoáng thay vì chỉ dùng nước sôi để nguội.
Khi bắt đầu cảm thấy váng đầu nhẹ hoặc chuẩn bị bước vào buổi tập luyện thể thao, thay vì uống nước trắng, bạn nên chuẩn bị một chai nước chứa dung dịch bù điện giải liều lượng nhẹ tương tự như các thử nghiệm bù dịch điện giải đường uống (khoảng 10-13 ml/kg thể trọng) để nâng đỡ huyết áp [4]. Hãy chia nhỏ bữa ăn thành 4-5 bữa trong ngày để giảm tải áp lực cho hệ thống mạch mạc tiêu hóa, tránh tình trạng hạ áp sau bữa ăn quá no [7].
Sau cùng, Eat Clean là phương pháp ăn uống hướng tới sức khỏe bền vững chứ không phải một cuộc đua kiêng khem hà khắc. Người có cơ địa huyết áp thấp cần lắng nghe cơ thể, điều chỉnh lượng muối và nước một cách hài hòa để vừa duy trì lối sống lành mạnh, vừa giữ cho huyết áp luôn ở ngưỡng an toàn.
