Nhiều gia đình khi thấy ông bà, cha mẹ lớn tuổi mắc đái tháo đường type 2 thường có tâm lý lo lắng và khuyên người thân cắt bỏ hoàn toàn cơm, bún, miến ra khỏi bữa ăn. Họ tin rằng chỉ cần kiêng tuyệt đối tinh bột thì đường huyết sẽ lập tức về mức an toàn và không lo biến chứng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là: Người lớn tuổi mắc đái tháo đường type 2 hoàn toàn không nên cắt bỏ triệt để tinh bột. Việc kiêng khem quá đà này không những không đem lại hiệu quả bền vững mà còn đẩy người cao tuổi vào nguy cơ hạ đường huyết cấp tính vô cùng nguy hiểm [1, 8].
Tinh bột và lượng đường: Bức tranh thực tế trong bữa ăn
Tinh bột (carbohydrate) sau khi vào hệ tiêu hóa sẽ được phân cắt thành glucose để cung cấp năng lượng chính cho não bộ và các hoạt động thể chất. Theo các tài liệu y khoa thực hành, các loại tinh bột thông dụng có tác động rất rõ rệt lên chỉ số đường huyết [1]. Chẳng hạn, một bát cơm trắng khoảng 150g khi tiêu hóa tạo ra mức tăng đường huyết tương đương với tác động của khoảng 10 thìa cà phê đường cát trắng thông thường [1].
Chính vì lý do này, việc giảm bớt lượng tinh bột dư thừa được nhiều hướng dẫn quốc tế, bao gồm Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA), công nhận là biện pháp có bằng chứng rõ ràng giúp cải thiện việc kiểm soát đường huyết [1]. Dẫu vậy, việc "giảm lượng nạp vào" khác hoàn toàn với việc "loại bỏ hoàn toàn" nguồn dưỡng chất quan trọng này ra khỏi khẩu phần hằng ngày.
Cơ thể người cao tuổi có những biến đổi sinh học đặc thù liên quan mật thiết đến quá trình lão hóa tự nhiên [1, 8]. Khả năng dung nạp đường vốn suy giảm dần theo tuổi tác [2]. Theo số liệu thống kê dịch tễ, tỷ lệ mắc đái tháo đường tăng vọt từ mức 2% ở nhóm người từ 20 đến 44 tuổi lên tới gần 18% ở nhóm người từ 65 đến 74 tuổi [2]. Ở nhóm người trên 65 tuổi, hơn 95% các trường hợp mắc bệnh thuộc nhóm đái tháo đường type 2 [3]. Do đó, việc can thiệp dinh dưỡng cho nhóm đối tượng này đòi hỏi sự cẩn trọng rất lớn thay vì áp dụng máy móc các biện pháp ăn kiêng khắc nghiệt.
Vì sao người già dễ gặp biến chứng hạ đường huyết?
Khác với người trẻ, người lớn tuổi mắc đái tháo đường đối mặt với nguy cơ hạ đường huyết cao hơn rất nhiều và hậu quả để lại cũng trầm trọng hơn hẳn [1, 7].
Cơ chế phòng vệ tự nhiên của cơ thể người già trước tình trạng tụt đường huyết đã bị suy giảm đáng kể [4]. Ở người cao tuổi, khả năng nhận biết các dấu hiệu sớm của hạ đường huyết như đói cồn cào, run tay chân, vã mồ hôi thường rất kém hoặc thậm chí biến mất [4]. Đồng thời, các phản xạ nội tiết mang tính sống còn để nâng đường huyết lên, cụ thể là đáp ứng tiết hormone glucagon và epinephrine, cũng bị cùn mòn theo thời gian [4].
Hơn nữa, người già thường có nhiều bệnh lý nền đi kèm, đặc biệt là tình trạng suy giảm chức năng gan hoặc thận [1, 8]. Sự thay đổi về chuyển hóa và tốc độ đào thải thuốc do lão hóa khiến các loại thuốc điều trị tồn lưu lâu hơn trong cơ thể [3]. Khi người bệnh đột ngột bỏ hẳn tinh bột mà vẫn tiếp tục dùng các thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin theo đơn cũ, lượng đường trong máu sẽ lao dốc không phanh [3, 8].
Các biến cố hạ đường huyết ở người lớn tuổi có thể dẫn tới những hậu quả thảm khốc [2]. Sự sụt giảm glucose đột ngột có thể trực tiếp châm ngòi cho các cơn nhồi máu cơ tim cấp hoặc đột quỵ não [2]. Ngoài ra, tụt đường huyết làm xuất hiện tình trạng lơ mơ, té ngã gây gãy xương, chấn thương sọ não và thúc đẩy suy giảm nhận thức nặng nề hơn [4].
Bằng chứng y khoa: Giảm tinh bột và nguy cơ dùng thuốc
Các nghiên cứu lâm sàng đã làm rõ mối liên quan mật thiết giữa chế độ ăn hạn chế tinh bột và nhu cầu sử dụng thuốc hạ đường huyết.
Một bài tổng quan thực hành lâm sàng công bố năm 2020 nhấn mạnh rằng khi người bệnh đái tháo đường type 2 thực hiện chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt, việc giảm liều thuốc nhanh chóng và tích cực (de-prescribing) là bắt buộc để ngăn ngừa hạ đường huyết nghiêm trọng [1]. Các bác sĩ thực hành ghi nhận họ thường phải ngừng toàn bộ insulin tác dụng nhanh ngay khi người bệnh bắt đầu chế độ ăn rất ít tinh bột, đồng thời giảm liều insulin nền từ 50% trở lên [1].
Điều này khẳng định rằng nếu bệnh nhân tự ý ngừng ăn tinh bột tại nhà mà không có sự chỉnh liều thuốc tức thì từ bác sĩ, biến cố hạ đường huyết nghiêm trọng là điều khó tránh khỏi [1].
Mặt khác, trong khi các chế độ ăn rất ít carbohydrate (<50g/ngày hoặc trung bình 36g/ngày) được ghi nhận đem lại hiệu quả cải thiện chỉ số HbA1c ở bệnh nhân đái tháo đường type 1 dưới sự giám sát y khoa chặt chẽ [2, 5], các dữ liệu này không thể đánh đồng với nhóm người cao tuổi mắc đái tháo đường type 2 vốn có nền tảng thể chất suy yếu và nhiều bệnh mắc kèm [1, 7].
Đánh giá lợi ích và giới hạn của các bằng chứng
Việc tiết chế tinh bột đã được chứng minh là có lợi ích thực sự trong việc hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn và giảm gánh nặng chuyển hóa [1]. Nhiều tài liệu quốc tế cung cấp các công cụ trực quan để hướng dẫn người bệnh tính toán tải lượng đường của thực phẩm, từ đó điều chỉnh lượng ăn một cách khoa học [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của việc áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc cho người cao tuổi là thiếu tính an toàn dài hạn [3]. Hiệu quả lâu dài của việc kiểm soát đường huyết quá gắt gao ở đối tượng người già hiện vẫn chưa được xác định rõ ràng [3]. Nghiên cứu Thử nghiệm Kiểm soát và Biến chứng Đái tháo đường (DCCT) từng chứng minh kiểm soát chặt đường huyết giúp làm chậm tiến triển biến chứng ở người trẻ, nhưng việc kiểm soát quá ngặt nghèo này luôn đi kèm với rủi ro tăng vọt các ca hạ đường huyết [2].
Vì vậy, mục tiêu hàng đầu trong điều trị đái tháo đường ở người lớn tuổi không phải là ép chỉ số đường huyết xuống mức bình thường bằng mọi giá, mà là duy trì một mức kiểm soát hợp lý mà không gây ra biến cố hạ đường huyết và không làm xáo trộn chất lượng cuộc sống của họ [2].
Những hiểu lầm thường gặp ở người bệnh lớn tuổi
Rất nhiều gia đình hiện nay đang mắc phải những sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc dinh dưỡng:
Thứ nhất là quan niệm "cắt đứt nguồn đường thì bệnh sẽ khỏi". Đái tháo đường type 2 là bệnh mạn tính liên quan đến sự suy giảm chức năng chuyển hóa và tình trạng kháng insulin theo tuổi tác [1, 8]. Việc nhịn ăn tinh bột không giúp chữa khỏi bệnh mà chỉ khiến cơ thể suy kiệt, teo cơ và đối mặt với nguy cơ tụt đường huyết đe dọa tính mạng [1, 8].
Thứ hai là việc tự ý bỏ cơm nhưng vẫn uống thuốc hạ đường hoặc tiêm insulin nguyên liều. Thuốc được kê đơn dựa trên giả định người bệnh duy trì lượng thức ăn ổn định; nếu nhịn tinh bột, lượng thuốc đó sẽ biến thành "độc dược" gây hôn mê hạ đường huyết [1].
Thứ ba là lầm tưởng khi ốm mệt thì nên nhịn ăn hoàn toàn. Theo các hướng dẫn xử trí ngày ốm cho người già mắc đái tháo đường, khi gặp các bệnh thông thường như cảm cúm hoặc rối loạn tiêu hóa, bệnh nhân rất dễ rơi vào tình trạng đường huyết quá cao hoặc quá thấp nguy hiểm [5]. Các bệnh đường tiêu hóa có thể gây hạ đường huyết nặng ở những người đang điều trị bằng insulin, sulfonylureas hoặc glitinides [5]. Nếu người bệnh bỏ thuốc do chán ăn và ăn uống kém, họ có thể rơi vào các cơn khủng hoảng đái tháo đường nguy hiểm như nhiễm toan ceton hoặc hội chứng tăng áp lực thẩm thấu [5].
Những đối tượng người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng
Mỗi bệnh nhân lớn tuổi là một cá thể hoàn toàn riêng biệt với tình trạng sức khỏe và khả năng tự chăm sóc khác nhau [4, 7]. Một đánh giá toàn diện về lão khoa là bắt buộc khi bắt đầu điều trị để phân loại tình trạng chức năng, bệnh lý kèm theo và tuổi thọ kỳ vọng của bệnh nhân [4].
Những nhóm đối tượng sau đây phải hết sức cẩn trọng trước bất kỳ sự thay đổi chế độ ăn nào:
Người có suy giảm chức năng nhận thức và thần kinh: Tình trạng này rất phổ biến ở người già, từ suy giảm trí nhớ nhẹ đến bệnh Alzheimer [4]. Nhóm đối tượng này rất dễ quên liều thuốc, ăn uống thất thường và hoàn toàn mất khả năng nhận biết dấu hiệu hạ đường huyết [4]. Hằng năm người cao tuổi cần được tầm soát chức năng nhận thức thần kinh để thiết lập phác đồ điều trị đơn giản, linh hoạt và an toàn [4].
Người có bệnh lý nền về gan, thận: Suy gan và suy thận làm giảm chuyển hóa và đào thải thuốc, khiến thuốc tích tụ lâu dài trong máu và làm tăng vọt nguy cơ tụt đường huyết [2].
Người cao tuổi có thể trạng yếu ớt (frail elderly): Nhóm bệnh nhân này cần chế độ dinh dưỡng đầy đủ, ổn định để tránh suy mòn thể lực và các biến cố chuyển hóa cấp tính [5].
Người đang điều trị bằng insulin hoặc các thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea, glitinide: Đây là nhóm có nguy cơ hạ đường huyết cao nhất khi chế độ ăn bị cắt giảm năng lượng [4, 6, 8].
Hướng dẫn áp dụng dinh dưỡng thực tế an toàn
Thay vì loại bỏ hoàn toàn tinh bột, người lớn tuổi mắc đái tháo đường type 2 nên xây dựng kế hoạch ăn uống và lối sống cân bằng, cá nhân hóa theo từng người [4, 8].
Về nguyên tắc cơ bản, can thiệp lối sống vẫn là nền tảng cốt lõi của điều trị y khoa [3]. Kế hoạch điều trị cho mỗi bệnh nhân lớn tuổi phải bao gồm giáo dục sức khỏe, tư vấn chế độ ăn uống phù hợp và một chương trình tập luyện thể lực vừa sức [6]. Chỉ khi chế độ ăn và vận động không đạt được mục tiêu đường huyết thì việc dùng thuốc uống hoặc tiêm insulin mới được chỉ định, bắt đầu từ liều thấp nhất có thể [1, 4].
Trong ăn uống hằng ngày, bệnh nhân nên duy trì một lượng tinh bột vừa phải và ổn định trong mỗi bữa ăn chính, tránh tình trạng bữa ăn quá nhiều, bữa lại nhịn hoàn toàn. Nên ưu tiên các dạng tinh bột có tải lượng đường huyết vừa phải, giàu chất xơ để làm chậm quá trình hấp thu glucose vào máu [1].
Khi người bệnh gặp những ngày ốm mệt, cảm sốt hoặc rối loạn tiêu hóa, cần tuân thủ nghiêm ngặt 3 nguyên tắc xử trí ngày ốm [5]:
- Luôn duy trì đủ lượng nước uống cho cơ thể và đảm bảo nạp đủ lượng carbohydrate thiết yếu [5].
- Tăng cường theo dõi định kỳ chỉ số đường huyết và nồng độ ceton máu [5].
- Chủ động điều chỉnh liều lượng thuốc đái tháo đường dựa trên lượng tinh bột thực tế ăn vào cùng kết quả đo đường huyết và ceton [5].
Trước khi muốn điều chỉnh hay cắt giảm bất kỳ thành phần nào trong chế độ ăn, bệnh nhân và người nhà nhất thiết phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Mọi sự thay đổi về lượng tinh bột nạp vào đều cần được bác sĩ đánh giá để đồng thời điều chỉnh giảm liều thuốc uống hoặc insulin tương ứng nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối [3, 6].
Chăm sóc đái tháo đường ở người lớn tuổi đòi hỏi sự thận trọng và thấu hiểu các thay đổi sinh lý tự nhiên của tuổi già [1, 8]. Việc kiêng khem tinh bột cực đoan không những không mang lại lợi ích chữa lành mà còn đe dọa trực tiếp đến tính mạng do các cơn hạ đường huyết bất ngờ [1, 8]. Một chế độ ăn cân bằng, phối hợp chặt chẽ với phác đồ thuốc cá nhân hóa từ thầy thuốc, chính là chìa khóa vàng giúp người cao tuổi sống khỏe mạnh và an toàn [4, 8].
