Nhiều người khi cầm tờ kết quả xét nghiệm máu báo chỉ số cholesterol và triglyceride vượt ngưỡng thường truyền tai nhau kinh nghiệm nấu nước hà thủ ô uống thay trà hằng ngày. Thói quen tìm đến thảo dược tự nhiên để "quét sạch mỡ máu" rất phổ biến vì tâm lý ngại dùng thuốc tây lâu dài. Liệu củ hà thủ ô quen thuộc có thực sự làm được điều này?
Câu trả lời ngắn gọn là các hoạt chất chiết xuất từ hà thủ ô thực sự có khả năng giảm mỡ máu và bảo vệ mạch máu, nhưng bằng chứng hiện tại chủ yếu mới dừng ở thí nghiệm trên động vật và tế bào [1]. Người bệnh có thể tham khảo thảo dược này như một hướng hỗ trợ tiềm năng, nhưng tuyệt đối không tự ý dùng thay thế thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn.
Hà thủ ô tác động đến mỡ máu và mạch máu thế nào?
Hà thủ ô là phần rễ củ phơi khô của cây hà thủ ô, một vị thuốc có tính hơi ấm, vị đắng, ngọt và chát, thường được y học cổ truyền dùng để bồi bổ tinh huyết [2]. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, rễ củ này chứa nhiều hợp chất sinh học như chrysophanol, emodin, lecithin, các anthraquinone và đặc biệt là hoạt chất chính tan trong nước có tên stilbene glycoside (viết tắt là TSG) [3].
Các hợp chất trong hà thủ ô ngăn cản cholesterol lắng đọng tại gan và thúc đẩy nhu động đường tiêu hóa, từ đó giúp hạ cholesterol trong máu và đẩy nhanh quá trình trao đổi chất [3]. Hoạt chất TSG còn có tác dụng làm thư giãn mạch máu [2].
Ở cấp độ sâu hơn, chiết xuất hà thủ ô can thiệp trực tiếp vào quá trình cơ thể tự tổng hợp và dọn dẹp mỡ. Thảo dược này giúp tăng số lượng các "thụ thể bắt giữ mỡ xấu" (LDLR) trên bề mặt tế bào gan để thu gom cholesterol xấu từ máu về gan xử lý [1]. Đồng thời, nó ức chế các enzyme chuyên sản xuất cholesterol và chất béo trong cơ thể như HMGR, FAS và ACC [4]. Nhờ cơ chế kép vừa giảm sản xuất vừa tăng dọn dẹp, lượng mỡ dư thừa trong máu được kiểm soát theo hướng tích cực.
Bằng chứng khoa học về khả năng hạ mỡ máu
Một nghiên cứu công bố năm 2007 đã thử nghiệm cho chuột mắc chứng mỡ máu cao dùng hoạt chất TSG chiết xuất từ hà thủ ô ở mức liều 90 và 180 mg/kg mỗi ngày, so sánh với nhóm dùng thuốc tây atorvastatin và nhóm dùng nước muối sinh lý 2 mL mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy TSG làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần, cholesterol xấu (LDL-C) trong huyết thanh cũng như chỉ số xơ vữa động mạch [1]. Cơ chế và hiệu quả của TSG được ghi nhận là có phần tương đồng với thuốc hạ mỡ máu atorvastatin [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2017 tiếp tục đánh giá tác dụng của chiết xuất hà thủ ô sống trên mô hình động vật bị mỡ máu cao [4]. Kết quả ghi nhận các chỉ số mỡ máu cơ bản gồm cholesterol xấu (LDL-C), cholesterol toàn phần (TC) và chất béo trung tính (triglyceride - TG) đều giảm rõ rệt ở nhóm dùng hà thủ ô, đặc biệt là ở nhóm dùng liều cao [4].
Khi phân tích mô gan của động vật dùng chiết xuất hà thủ ô sống ở liều cao 16,2 g/kg, các nhà khoa học nhận thấy tình trạng không bào mỡ và gan nhiễm mỡ giảm đi rõ rệt hơn cả nhóm dùng thuốc simvastatin [4]. Thử nghiệm này cũng kiểm tra độc tính trên gan và ghi nhận chiết xuất hà thủ ô sống gây tổn thương gan ít hơn một chút so với thuốc simvastatin trong khuôn khổ thí nghiệm [4].
Bên cạnh mỡ máu, mỡ tích tụ trong gan cũng là vấn đề lớn. Một thí nghiệm công bố năm 1992 trên chuột nhắt bị gây tích tụ mỡ gan bằng các hóa chất (như CCl4, cortisone acetate và thioacetamide) cho thấy rễ hà thủ ô ức chế sự tích tụ triglyceride trong gan và giảm tình trạng gan to do CCl4 [5]. Các sản phẩm hà thủ ô đã qua chế biến cũng có hiệu quả hạ lượng triglyceride tích tụ do cortisone acetate gây ra [5]. Tổng hợp tài liệu năm 2020 cũng chỉ ra rằng cả dịch chiết nước của hà thủ ô sống, hà thủ ô chế và hoạt chất TSG đều giúp cải thiện bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu, giảm men gan ALT, AST và điều chỉnh tính thấm màng ti thể ở chuột ăn chế độ nhiều chất béo [3].
Hiệu quả bảo vệ thành mạch, ngừa xơ vữa
Mỡ máu cao nguy hiểm vì lượng mỡ dư thừa dễ bám vào thành mạch, tạo thành các mảng xơ vữa gây hẹp lòng mạch. Một nghiên cứu công bố năm 2005 đã thử nghiệm phân đoạn hòa tan trong nước của hà thủ ô (PMS) trên thỏ trắng New Zealand ăn chế độ giàu cholesterol trong suốt 12 tuần [6]. Những con thỏ được cho dùng PMS với các mức liều 25, 50 hoặc 100 mg/kg [6].
Sau 12 tuần, nhóm thỏ dùng liều 100 mg/kg kiềm chế được đà tăng của cholesterol huyết tương, cholesterol xấu (LDL-C), cholesterol rất xấu (VLDL-C) và triglyceride [6]. Đáng chú ý, mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg đã giúp giảm lần lượt 43% và 60% tỷ lệ diện tích mảng tổn thương xơ vữa trên tổng diện tích bề mặt mạch máu [6]. Khi kiểm tra trên dòng tế bào bọt U937 (loại tế bào hình thành nên mảng xơ vữa), hoạt chất này làm giảm sự biểu hiện của các protein gây bám dính và tăng sinh mạch máu (ICAM-1 và VEGF) vốn bị kích hoạt bởi mỡ xấu bị oxy hóa [6].
Đến năm 2022, một nghiên cứu khác tiếp tục làm rõ khả năng chống lão hóa mạch máu của hoạt chất TSG trên nhóm chuột đực 12 tháng tuổi bị thiếu hụt thụ thể LDL ăn chế độ nhiều chất béo trong 12 tuần, kết hợp thí nghiệm trên tế bào nội mô động mạch chủ của người [7]. Việc sử dụng TSG không chỉ cải thiện chỉ số mỡ máu mà còn làm dịu tình trạng lão hóa mạch máu và xơ vữa động mạch do chế độ ăn nhiều mỡ gây ra [7]. Hoạt chất này kích hoạt con đường tín hiệu PGC-1alpha ở động mạch chủ, từ đó bảo vệ đầu mút nhiễm sắc thể (telomere), giảm căng thẳng oxy hóa và ngăn ngừa tổn thương ti thể ở tế bào thành mạch [7].
Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng
Hiểu lầm lớn nhất của người dân là đánh đồng kết quả thử nghiệm chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm với việc tự đun củ hà thủ ô uống tại nhà. Trong hầu hết các nghiên cứu kể trên, đối tượng thử nghiệm là chuột, thỏ hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [7]. Các nhà khoa học sử dụng hoạt chất TSG đã được tinh chế hoặc dịch chiết cô đặc theo liều lượng tính toán chính xác trên từng kg trọng lượng cơ thể động vật [1].
Khi người bệnh tự mua củ hà thủ ô khô về sắc nước uống, hàm lượng hoạt chất thu được nhiều hay ít phụ thuộc rất lớn vào nguồn gốc dược liệu, cách chế biến và lượng nước pha. Hơn nữa, một bài nghiên cứu năm 2019 khi đánh giá về hoạt chất TSG cũng thẳng thắn nhìn nhận thiết kế nghiên cứu vẫn còn những hạn chế nhất định và cần thêm các nghiên cứu chuyên sâu hơn trên cơ thể sống để làm rõ cơ chế điều hòa [8]. Do đó, chưa có cơ sở để khẳng định uống nước hà thủ ô mỗi ngày sẽ thay thế được phác đồ điều trị mỡ máu tiêu chuẩn ở người.
Ai nên thận trọng khi dùng hà thủ ô?
Dù một nghiên cứu năm 2019 từng mô tả hoạt chất đơn phân TSG chiết xuất từ hà thủ ô không có tác dụng phụ trong phạm vi thí nghiệm đó, người dùng thực tế lại sử dụng toàn bộ củ hà thủ ô chứa rất nhiều thành phần hóa học khác nhau [8]. Chính nghiên cứu năm 2017 trên chuột cũng phải thiết kế mục kiểm tra riêng về độc tính trên gan của hà thủ ô sống, và kết quả cho thấy dược liệu này vẫn gây ra mức độ tổn thương gan nhất định dù nhẹ hơn thuốc đối chứng trong thí nghiệm [4].
Vì vậy, những người có tiền sử bệnh gan, men gan không ổn định hoặc chức năng gan suy giảm cần hết sức thận trọng, không tự ý dùng hà thủ ô sống kéo dài. Người đang dùng thuốc hạ mỡ máu nhóm statin (như atorvastatin, simvastatin) cũng không nên tự ý uống kèm nước sắc hà thủ ô đậm đặc [1]. Do cả hai cùng tác động lên hệ thống enzyme chuyển hóa mỡ tại gan, việc dùng chồng chéo khi chưa có chỉ định y khoa có thể làm tăng gánh nặng cho gan [4]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và người có bệnh lý nền mạn tính luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế và an toàn
Trong y học cổ truyền, hà thủ ô luôn được phân biệt rõ giữa dạng sống (chưa chế biến) và dạng đã qua chế biến (hà thủ ô chế) [3]. Các nghiên cứu cho thấy cả hai dạng chiết xuất nước từ hà thủ ô sống và hà thủ ô chế đều có tác dụng tích cực lên quá trình tích tụ mỡ ở gan [5]. Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn trong đời sống hằng ngày, người dân nên ưu tiên chọn hà thủ ô đã được bào chế đúng quy chuẩn tại các cơ sở y học cổ truyền uy tín thay vì tự đào củ tươi về đun uống.
Thay vì sắc đặc uống thay nước lọc cả ngày, bạn chỉ nên dùng với lượng vừa phải dưới dạng trà thảo mộc pha loãng, uống sau bữa ăn và có thời gian nghỉ giữa các đợt dùng. Để kiểm soát mỡ máu bền vững, việc dùng thảo dược chỉ đóng vai trò phụ trợ. Nền tảng quan trọng nhất vẫn là cắt giảm mỡ động vật, hạn chế đồ chiên rán, tăng cường rau xanh, uống đủ nước và duy trì vận động thể lực ít nhất 30 phút mỗi ngày.
Tóm lại, hà thủ ô chứa các hoạt chất quý có khả năng hỗ trợ điều hòa lipid máu, giảm tích tụ mỡ gan và bảo vệ thành mạch trước nguy cơ xơ vữa theo các dữ liệu thực nghiệm [7]. Tuy nhiên, thảo dược này không phải là "thần dược" chữa khỏi bệnh mỡ máu. Người có chỉ số cholesterol cao nên đi khám để được bác sĩ tư vấn phác đồ điều trị chuẩn xác, đồng thời tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu muốn kết hợp thêm hà thủ ô vào chế độ chăm sóc sức khỏe.
