Nhiều người trẻ khi đột ngột chuyển từ thức ăn nhanh sang chế độ ăn DASH thường cảm thấy uể oải, thiếu năng lượng trong những ngày đầu. Sự thay đổi đột ngột về lượng muối và khoáng chất nạp vào khiến hệ thống điều hòa nội tiết và cân bằng nước trong cơ thể phải thích ứng nhanh.

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đo lường trực tiếp triệu chứng mệt mỏi chủ quan ở người trẻ tuổi. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng nội trú đã ghi nhận những xáo trộn sinh học rất mạnh về hormone aldosterone, tỷ lệ bài tiết điện giải và huyết áp giảm ngay trong 4 đến 5 ngày đầu áp dụng DASH [1, 7].

Hormone aldosterone tăng vọt trong tuần đầu tiên

Khi chuyển đổi từ chế độ ăn kiểu phương Tây sang DASH, cơ thể giảm mạnh natri và tăng lượng kali nạp vào [1, 7]. Sự thay đổi này kích hoạt tuyến thượng thận phản ứng để duy trì thể tích tuần hoàn và cân bằng điện giải [1, 5].

Một thử nghiệm can thiệp nội trú theo dõi 9 người trưởng thành tăng huyết áp độ 1 cho thấy nồng độ aldosterone huyết thanh tăng từ mức trung bình 8,3 ng/dL ở ngày đầu lên 17,8 ng/dL vào ngày thứ 5 [1]. Sau đó, dù tiếp tục duy trì chế độ ăn DASH, nồng độ aldosterone giảm dần về mức 11,5 ng/dL vào ngày thứ 11 [1]. Dữ liệu sơ bộ trên 5 người tình nguyện khác cũng ghi nhận mức aldosterone máu tăng lên nhưng nồng độ natri và kali trong máu vẫn được duy trì trong ngưỡng bình thường [2].

Đảo chiều tỷ lệ bài tiết natri và kali qua nước tiểu

Chế độ ăn DASH cung cấp nguồn kali dồi dào từ rau, củ, quả, hạt và giảm thiểu natri từ đồ chế biến sẵn [3, 7]. Sự thay đổi chế độ dinh dưỡng này tác động tức thì đến chức năng lọc và bài tiết của thận [5, 8].

Nghiên cứu can thiệp nội trú ghi nhận tỷ lệ điện giải natri/kali ([Na]/[K]) trong nước tiểu giảm mạnh từ mức trung bình 3,5 trước can thiệp xuống còn 1,16 chỉ sau 4 ngày ăn DASH [1]. Một nghiên cứu cơ chế khác chỉ ra tỷ lệ natri:kali nước tiểu đảo chiều từ 6 xuống 1 trong vòng 5 đến 7 ngày [2]. Sự biến động bài tiết nước và ion muối diễn ra rất nhanh so với thói quen ăn uống nhiều natri trước đó [1, 7].

Tụt huyết áp ngắn hạn góp phần gây cảm giác uể oải

Áp lực dòng máu giảm cũng là yếu tố sinh lý có thể thúc đẩy cảm giác thiếu sức sống khi mới đổi chế độ ăn. Việc cắt giảm natri kết hợp tăng kali giúp hạ áp nhanh chóng ngay trong 10 ngày đầu [1, 7].

Theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ trên các tình nguyện viên nội trú cho thấy huyết áp tâm thu giảm trung bình 3,7 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 2,3 mmHg từ ngày 1 đến ngày 10 [1, 7]. Ở nhóm bệnh nhân bệnh thận mạn giai đoạn vừa, chế độ ăn DASH giảm natri cũng làm giảm huyết áp ban đêm trung bình 5,3 mmHg sau 2 tuần [3]. Việc huyết áp giảm nhanh trong khi hệ tuần hoàn chưa kịp điều chỉnh có thể khiến cơ thể cảm thấy đuối sức tạm thời [1, 7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp cụ thể

Thử nghiệm can thiệp nội trú kéo dài 14 ngày trên 9 tình nguyện viên (78% nam giới, 89% người da đen) kiểm soát chặt chẽ thực đơn với lượng kali trung bình 5,6 g/ngày và natri 2,6 g/ngày [1]. Kết quả chỉ ra aldosterone tăng đạt đỉnh vào ngày thứ 5 rồi tự điều chỉnh giảm vào ngày 11, khẳng định pha thích ứng sinh lý diễn ra mạnh nhất trong tuần đầu [1, 7].

Một nghiên cứu khác trên 11 người lớn mắc bệnh thận mạn mức độ vừa (độ lọc cầu thận 30–59 mL/phút/1,73 m2) cho thấy kali huyết thanh tăng nhẹ ở tuần 1 (+0,28 mg/dL) nhưng không còn ý nghĩa thống kê ở tuần 2 [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận bicarbonate huyết thanh giảm nhẹ sau 2 tuần nhưng không gây toan chuyển hóa hay tăng kali máu nguy hiểm [3]. Ngoài ra, thử nghiệm kéo dài 8 tuần trên 40 người bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu cho thấy DASH cải thiện cân nặng, huyết áp và men gan tốt hơn chế độ ăn giảm calo thông thường [4].

Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá triệu chứng mệt mỏi thông qua các thang đo lâm sàng chuẩn hóa. Mối liên hệ giữa cơn uể oải tuần đầu và biến động điện giải hiện chỉ là suy luận dựa trên cơ chế thay đổi sinh học [1, 7].

Dữ liệu can thiệp ngắn hạn về điện giải hiện có cỡ mẫu rất nhỏ (chỉ 9 người hoàn thành phác đồ) và thực hiện trên người trưởng thành tăng huyết áp nội trú [1, 7]. Chưa có nghiên cứu chuyên biệt trên người trẻ khỏe mạnh chuyển sang DASH tự do ngoài đời sống [1, 7]. Ngoài ra, nghiên cứu quan sát trên 3.414 phụ nữ mang thai chỉ ghi nhận DASH liên quan đến huyết áp tâm trương giữa thai kỳ, không tác động đến nguy cơ rối loạn tăng huyết áp thai kỳ [5].

Ai nên thận trọng khi chuyển đổi chế độ ăn?

Người có bệnh lý thận cần đặc biệt cẩn trọng trước khi tăng mạnh lượng rau quả giàu kali theo chuẩn DASH [2, 3]. Dù thử nghiệm nhỏ trên người bệnh thận mạn giai đoạn vừa không ghi nhận biến cố toan chuyển hóa cấp tính, nồng độ bicarbonate huyết thanh vẫn giảm 2,5 mg/dL sau 2 tuần [3].

Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc tác động lên hệ renin-aldosterone không nên tự ý cắt giảm đột ngột muối và tăng kali cao [1, 2]. Sự cộng hưởng giữa thuốc và thay đổi điện giải từ khẩu phần có thể làm huyết áp hạ quá mức hoặc xáo trộn kali máu [1, 2]. Những người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được theo dõi xét nghiệm máu định kỳ [3].

Cách thích nghi thực tế để giảm mệt mỏi

Người bắt đầu áp dụng chế độ ăn DASH nên thực hiện chuyển đổi từng bước thay vì cắt giảm đột ngột toàn bộ gia vị mặn trong một ngày. Việc chuyển dịch từ từ giúp nồng độ aldosterone và cơ chế bài tiết ion qua ống thận thích nghi êm dịu hơn [1, 7].

Nên duy trì uống đủ nước để hỗ trợ thận lọc thải natri dư thừa và duy trì thể tích tuần hoàn. Khi xuất hiện cảm giác choáng váng hoặc mệt mỏi kéo dài quá một tuần, cần kiểm tra huyết áp và hỏi ý kiến chuyên gia y tế để điều chỉnh lượng khoáng chất nạp vào cho phù hợp.