Nhiều người Việt có thói quen thêm ớt, hạt tiêu vào bữa ăn hàng ngày để tăng hương vị và kích thích vị giác. Tuy nhiên, khi đang trong đợt uống thuốc kháng sinh điều trị vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) gây viêm loét dạ dày, không ít người băn khoăn liệu món cay khoái khẩu có cản trở tác dụng của phác đồ hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng y khoa hiện nay là: ăn cay thực sự có thể làm giảm hiệu quả diệt trừ vi khuẩn HP và khiến các triệu chứng đau rát, khó chịu ở dạ dày trở nên trầm trọng hơn [1, 5, 6]. Việc kiểm soát chế độ ăn, đặc biệt là kiêng đồ cay nóng trong thời gian dùng thuốc, là yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của liệu trình [1].
Thức ăn cay ảnh hưởng đến dạ dày và thuốc như thế nào?
Hoạt chất chính tạo nên vị cay nồng trong ớt là capsaicin [5, 6]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, capsaicin có thể kích thích niêm mạc và gắn vào thụ thể chuyên biệt mang tên TRPV1 [2]. Sự kích thích này liên quan trực tiếp đến việc thúc đẩy tiết gastrin, từ đó làm tăng tiết axit và hạ thấp độ pH trong lòng dạ dày [1].
Môi trường axit tăng cao là một trở ngại lớn cho việc điều trị HP bằng kháng sinh [1]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn thấp của phần lớn các kháng sinh dùng để tiêu diệt HP đều phụ thuộc rất lớn vào độ pH của dạ dày [1]. Khi môi trường có giá trị pH dưới 7,4, nồng độ ức chế tối thiểu của kháng sinh sẽ tăng lên, đồng nghĩa với việc hiệu lực kháng khuẩn bị suy giảm [1].
Bên cạnh đó, nhóm thuốc ức chế bơm proton (PPI) được kê đơn cùng kháng sinh nhằm mục đích trung hòa và giảm tiết axit [1]. Việc tiêu thụ thức ăn cay làm giảm độ pH của dạ dày vô tình làm giảm hiệu quả phối hợp của cả kháng sinh lẫn thuốc PPI [1]. Ngoài ra, ớt và các gia vị cay còn trực tiếp gây kích ứng lớp niêm mạc dạ dày đang bị tổn thương, không mang lại hiệu quả bảo vệ trong trường hợp loét do vi khuẩn HP [3].
Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ thất bại khi diệt trừ HP
Mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và tỷ lệ thành công của phác đồ điều trị HP đã được chứng minh qua các nghiên cứu lâm sàng cụ thể [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2020 trên các bệnh nhân tại Ai Cập đã so sánh hiệu quả và độ an toàn của phác đồ 3 thuốc kết hợp giữa levofloxacin và dexlansoprazole trong 7 ngày (nhóm LAD 7) so với 10 ngày (nhóm LAD 10) [1]. Kết quả theo dõi cho thấy, ở nhóm điều trị 7 ngày, thói quen ăn đồ cay, ăn thức ăn nhanh, tiêu thụ đồ mặn (trên 2 g muối mỗi ngày) và uống trà hoặc cà phê trên 1 cốc mỗi ngày là những yếu tố nguy cơ dẫn đến thất bại trong việc diệt trừ vi khuẩn HP [1].
Đáng chú ý, các yếu tố này không gây ảnh hưởng làm thất bại điều trị ở nhóm dùng thuốc 10 ngày [1]. Nghiên cứu đưa ra nhận định rằng phác đồ 7 ngày hoàn toàn có thể đạt hiệu quả tương đương phác đồ 10 ngày nếu bệnh nhân được tư vấn kỹ lưỡng để tránh ăn đồ cay, đồ mặn, đồ ăn nhanh, hút thuốc lá và uống trà, cà phê – những tác nhân làm giảm pH dạ dày và kéo giảm công hiệu của kháng sinh cũng như PPI [1]. Tuy vậy, nghiên cứu này có một số hạn chế nhất định như cỡ mẫu nhỏ và cần thêm các thử nghiệm đối chứng khác giữa dexlansoprazole với các thuốc PPI khác để khẳng định ưu thế [1].
Ăn cay làm nặng thêm cảm giác khó chịu ra sao?
Không chỉ tác động đến dược động học của thuốc, đồ cay còn trực tiếp làm gia tăng các triệu chứng khó chịu tại đường tiêu hóa trên [2].
Một nghiên cứu tiền cứu năm 2016 thực hiện trên 121 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng tại Trung tâm Y tế Đại học Konkuk (Hàn Quốc) và Bệnh viện Đại học Keio (Nhật Bản) đã đánh giá sự xuất hiện triệu chứng dựa trên việc tiêu thụ thức ăn cay và kiểu gen TRPV1 [2]. Trong số 121 người tham gia, có 35 người mang kiểu gen TRPV1 CC và 28 người mang kiểu gen GG [2]. Kết quả phân tích cho thấy việc ăn thức ăn cay tương quan thuận với điểm số cảm giác đầy bụng (p = 0,001) và buồn nôn, nôn khan (p = 0,001) [2].
Phân tích hồi quy tuyến tính khẳng định cảm giác no ứ, đầy bụng có liên quan mật thiết đến lượng thức ăn cay tiêu thụ (p = 0,007) [2]. Các triệu chứng đường tiêu hóa trên xuất hiện phổ biến hơn ở những người ăn nhiều đồ cay, bất kể tình trạng nhiễm vi khuẩn HP hay kiểu gen TRPV1 của họ là gì [2]. Đối với người đang mang vết loét niêm mạc do HP, tiêu thụ ớt chứa capsaicin có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày và hoàn toàn không đem lại tác dụng bảo vệ [3].
Hiểu lầm về đặc tính kháng khuẩn tự nhiên của gia vị
Nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng các loại gia vị tự nhiên, bao gồm cả gia vị cay, có tính kháng khuẩn mạnh nên có thể ăn thoải mái để hỗ trợ tiêu diệt mầm bệnh.
Thực tế, một số tổng quan khoa học năm 2023 ghi nhận nguồn thực phẩm tự nhiên như rau củ, trái cây, thảo mộc và gia vị có tác dụng ức chế nhất định đối với vi khuẩn HP [4]. Tuy nhiên, các bằng chứng từ nghiên cứu trên động vật và lâm sàng chỉ ra rằng thực phẩm tự nhiên chỉ có tác dụng ức chế tạm thời chứ không thể tiêu diệt triệt để vi khuẩn HP như thuốc đặc trị [4]. Chúng chỉ có thể đóng vai trò hỗ trợ giảm mật độ cư trú của vi khuẩn hoặc điều hòa miễn dịch trong điều kiện phù hợp [4].
Đặc biệt với ớt, dù capsaicin được biết đến như một chất chống oxy hóa và từng ghi nhận tác dụng làm lành vết thương đường tiêu hóa trên mô hình động vật, nhưng khi thử nghiệm trên người, capsaicinoids chỉ cho thấy tác dụng bảo vệ dạ dày ở những tổn thương do dùng thuốc aspirin, hoàn toàn không có tác dụng bảo vệ với vết loét do vi khuẩn HP [3]. Ngược lại, việc ăn ớt còn dẫn đến nguy cơ gây kích thích niêm mạc dạ dày nặng nề hơn [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng với thức ăn cay?
Trong quá trình điều trị bệnh lý dạ dày, những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối cẩn trọng và kiêng khem đồ cay:
Người đang trong liệu trình uống kháng sinh diệt HP: Nhóm người bệnh đang dùng các phác đồ phối hợp kháng sinh cần tránh xa đồ cay nóng để đảm bảo môi trường pH dạ dày không bị hạ thấp quá mức, giúp thuốc đạt nồng độ ức chế và nồng độ diệt khuẩn tối ưu [1].
Người có triệu chứng viêm loét dạ dày tiến triển: Những bệnh nhân đang bị tổn thương niêm mạc do vi khuẩn HP không nhận được bất kỳ sự bảo vệ nào từ capsaicin trong ớt, mà ngược lại rất dễ bị kích ứng niêm mạc và bùng phát cơn đau rát [3].
Người thường xuyên bị đầy chướng bụng, buồn nôn: Bệnh nhân có biểu hiện khó tiêu chức năng hoặc hay nôn khan cần kiêng ăn cay vì đồ ăn chứa nhiều capsaicin đã được chứng minh làm tăng mức độ đầy bụng khó chịu [2].
Hướng dẫn ăn uống khi đang điều trị HP
Để phác đồ kháng sinh đạt hiệu quả cao nhất và giảm bớt các tác dụng phụ khó chịu, người bệnh cần lưu ý một số nguyên tắc dinh dưỡng thực tế:
Loại bỏ gia vị cay nóng: Trong suốt liệu trình điều trị kéo dài từ 7 đến 14 ngày theo chỉ định của bác sĩ, hãy tạm ngừng cho ớt, sa tế, tiêu cay nồng vào các món ăn. Ưu tiên các phương pháp chế biến thanh đạm như luộc, hấp, hầm nhạt.
Tránh các thực phẩm làm giảm pH dạ dày: Ngoài thức ăn cay, người bệnh cần hạn chế thức ăn nhanh, đồ ăn quá mặn (giữ lượng muối không vượt quá 2 g mỗi ngày), đồng thời không uống trà, cà phê quá 1 cốc mỗi ngày và ngừng hút thuốc lá nhằm duy trì độ pH ổn định cho dạ dày, giúp kháng sinh phát huy tác dụng [1].
Hỗ trợ hệ tiêu hóa đúng cách: Quá trình dùng kháng sinh diệt HP thường đi kèm một số tác dụng không mong muốn như tiêu chảy, buồn nôn [5]. Việc bổ sung men vi sinh (probiotics) đã được ghi nhận là giải pháp an toàn và hiệu quả giúp giảm bớt các tác dụng phụ này [4, 5]. Nghiên cứu chỉ ra việc sử dụng sữa chua chứa lợi khuẩn như Lactobacillus acidophilus hay Bifidobacterium animalis có thể hỗ trợ ức chế vi khuẩn HP và cải thiện sức khỏe đường ruột [3].
Thành công của việc diệt trừ vi khuẩn HP phụ thuộc rất lớn vào sự tuân thủ dùng thuốc và chế độ ăn uống khoa học của người bệnh [1]. Ăn cay trong đợt điều trị kháng sinh không chỉ làm nặng thêm cảm giác đầy trướng, cồn cào mà còn đe dọa trực tiếp đến hiệu lực của thuốc diệt khuẩn [1, 6]. Tạm gác lại thói quen ăn cay trong vài tuần là lựa chọn cần thiết để bảo vệ niêm mạc và giúp dạ dày sớm hồi phục hoàn toàn.