Nhiều người chỉ tình cờ phát hiện nồng độ axit uric trong máu tăng cao sau đợt khám sức khỏe định kỳ dù cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh, không hề sưng đau khớp ngón chân hay khớp gối. Thực tế này dẫn đến tâm lý băn khoăn: liệu chưa có triệu chứng đau đớn thì có cần phải kiêng khem ăn uống hay không?

Câu trả lời là có, nhưng việc điều chỉnh này không đồng nghĩa với ăn uống kham khổ hay dùng thuốc bừa bãi. Thay đổi lối sống và dinh dưỡng chính là biện pháp can thiệp đầu tay nhằm ngăn ngừa nguy cơ bùng phát bệnh gút và các biến chứng chuyển hóa lâu dài.

Tăng axit uric không triệu chứng: Hiểu đúng bản chất và nguy cơ

Tăng axit uric máu không triệu chứng là tình trạng nồng độ axit uric trong huyết thanh vượt quá ngưỡng bình thường nhưng người bệnh chưa từng trải qua cơn viêm khớp gút cấp hoặc xuất hiện hạt tophi dưới da. Hiện nay, định nghĩa chính xác và ngưỡng cắt cụ thể của tình trạng này vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn giữa các hiệp hội chuyên môn quốc tế [1].

Axit uric là sản phẩm chuyển hóa tự nhiên từ nhân purin trong cơ thể và thức ăn, sau đó được lọc qua thận để đào thải ra ngoài theo nước tiểu [1, 2]. Khi quá trình tổng hợp gia tăng hoặc chức năng bài tiết của thận bị suy giảm, axit uric sẽ tích tụ dần trong lòng mạch [2]. Việc nồng độ axit uric tăng cao trong thời gian dài có thể làm gia tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể urat tại màng hoạt dịch khớp, sỏi thận hoặc các tổn thương thận [2, 8].

Ngoài các vấn đề tại khớp, tình trạng tăng axit uric máu còn liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng của các bệnh đồng mắc như đái tháo đường, hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp và bệnh tim mạch [4, 5, 7]. Ở những bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp, mức axit uric tăng cao cũng liên quan mật thiết đến phản ứng viêm gia tăng [3].

Vì sao chưa đau khớp thì chưa cần vội dùng thuốc?

Một phản xạ khá phổ biến của nhiều người khi thấy chỉ số xét nghiệm axit uric cao là vội vã tìm mua các loại thuốc hạ axit uric để uống. Tuy nhiên, các chuyên gia và y văn quốc tế khuyến cáo rằng người tăng axit uric không triệu chứng không cần dùng liệu pháp hạ axit uric bằng thuốc [2]. Đối với nhóm đối tượng này, việc thay đổi lối sống như tăng cường vận động thể lực, cải thiện chế độ ăn uống và cắt giảm tiêu thụ rượu bia là hoàn toàn đủ để kiểm soát chỉ số [2].

Việc quản lý bảo tồn là hướng tiếp cận an toàn vì nguy cơ trực tiếp gây hại của tăng axit uric không triệu chứng ở mức độ nhẹ thường nhỏ hoặc chưa rõ ràng, trong khi hiệu quả ngăn chặn bệnh gút hoặc bệnh thận khi dùng thuốc dài hạn chưa được chứng minh đầy đủ [4]. Hơn nữa, chi phí kinh tế và các tác dụng không mong muốn của việc dùng thuốc kéo dài cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng [4].

Các nghiên cứu phân tích gien ngẫu nhiên kiểu Mendelian cũng chưa đưa ra bằng chứng chắc chắn rằng axit uric là nguyên nhân trực tiếp gây ra các bệnh lý tim mạch hay chuyển hóa, dù các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận mối liên hệ giữa chúng [1]. Do đó, nguy cơ phát triển thành bệnh gút (ước tính khoảng 50%) cần được đặt lên bàn cân so sánh với các rủi ro gặp phải tác dụng phụ nghiêm trọng trên da hoặc tim mạch của nhóm thuốc ức chế men xanthine oxidase [1].

Nghiên cứu khoa học: Chế độ ăn tác động đến axit uric ra sao?

Nhiều thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh việc điều chỉnh thói quen ăn uống khoa học có thể hạ đáng kể chỉ số axit uric mà không cần dùng đến thuốc tây.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 tại Nhật Bản đã đánh giá hiệu quả của việc tư vấn dinh dưỡng theo hướng dẫn y khoa trên 33 đối tượng (gồm 24 nam và 9 nữ) mắc chứng tăng axit uric máu không triệu chứng trong thời gian 6 tháng [5]. Những người tham gia được tư vấn thực hiện 4 khuyến nghị dinh dưỡng chính: ngăn chặn nạp quá mức purin, tránh tiêu thụ quá nhiều đường fructose, hạn chế uống rượu bia và uống đủ nước mỗi ngày, đồng thời người thừa cân được hướng dẫn kiểm soát năng lượng nạp vào [5].

Kết quả sau 6 tháng can thiệp cho thấy nồng độ axit uric trong huyết thanh của nhóm tham gia đã giảm đi đáng kể so với ban đầu [5]. Lượng nước uống vào và thể tích nước tiểu trong 24 giờ của họ tăng lên rõ rệt [5]. Đồng thời, lượng axit uric bài tiết trong nước tiểu giảm xuống và phân số bài xuất axit uric qua thận (FEUA) tăng lên đáng kể [5]. Nghiên cứu này khẳng định tư vấn dinh dưỡng đúng cách mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc kiểm soát axit uric máu [5].

Trước đó, một nghiên cứu thử nghiệm năm 2014 đã tìm hiểu tiềm năng của chế độ ăn Địa Trung Hải đối với bệnh nhân tăng axit uric máu không triệu chứng [6]. Nghiên cứu tuyển chọn 12 bệnh nhân từ các phòng khám ngoại trú, tuy nhiên chỉ có 6 người hoàn thành đủ liệu trình can thiệp dinh dưỡng trong 6 tháng (tỷ lệ bỏ cuộc là 50%) [6]. Chỉ số khối cơ thể (BMI) của nhóm hoàn thành duy trì ổn định ở mức béo phì độ 1 (BMI trung bình 31,46) trong suốt quá trình thử nghiệm [6].

Chỉ số axit uric huyết thanh ban đầu của những người này ở mức rất cao, trung bình 9,12 mg/dl [6]. Sau tháng đầu tiên áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải, nồng độ axit uric giảm nhanh 20%, đạt mức trung bình 6,92 mg/dl [6]. Ở các mốc đo tiếp theo tại tháng thứ 2, tháng thứ 3 và tháng thứ 6, mức axit uric trung bình lần lượt là 6,32 mg/dl, 6,1 mg/dl và 6,4 mg/dl [6]. Tác dụng hạ axit uric diễn ra nhanh ngay trong tháng đầu và duy trì ổn định trong suốt thời gian can thiệp, cho thấy chế độ ăn này là giải pháp an toàn, tiết kiệm chi phí để kiểm soát bệnh [6].

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện nay

Các can thiệp không dùng thuốc mang lại lợi ích to lớn không chỉ cho nồng độ axit uric mà còn hỗ trợ cải thiện toàn diện các chỉ số huyết áp, mỡ máu và đường huyết [5, 7]. Tăng axit uric thường đi kèm với các thành tố của hội chứng chuyển hóa như béo bụng, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và giảm dung nạp glucose [7]. Do đó, việc cải thiện dinh dưỡng và tăng cường vận động mang lại lợi ích toàn diện cho sức khỏe [5, 7].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn tồn tại một số điểm hạn chế nhất định. Các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng chuyên biệt về tăng axit uric không triệu chứng thường có quy mô mẫu tương đối nhỏ, điển hình như nghiên cứu thử nghiệm chế độ ăn Địa Trung Hải chỉ có 6 người hoàn thành với tỷ lệ bỏ dở lên tới 50% [6]. Điều này cho thấy việc duy trì thay đổi hành vi ăn uống trong thực tế không hề dễ dàng đối với đa số bệnh nhân [3, 7].

Bên cạnh đó, vai trò của tăng axit uric không triệu chứng như một yếu tố nguy cơ tim mạch độc lập vẫn đang là chủ đề gây nhiều tranh luận trong giới y khoa [8]. Sự khác biệt giữa kết quả từ các nghiên cứu quan sát và các thử nghiệm lâm sàng khiến các hiệp hội y tế chưa thể đưa ra khuyến cáo thống nhất về việc dùng thuốc hạ axit uric cho từng cá nhân khi chưa có triệu chứng [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi nồng độ axit uric tăng

Một hiểu lầm rất phổ biến là người bệnh nghĩ rằng mình phải kiêng khem tuyệt đối mọi thực phẩm chứa đạm, dẫn đến chế độ ăn thiếu chất dinh dưỡng nghiêm trọng và gây suy nhược cơ thể. Mục tiêu đúng đắn trong các khuyến cáo dinh dưỡng là ngăn ngừa việc nạp purin quá mức chứ không phải loại bỏ hoàn toàn đạm ra khỏi khẩu phần ăn hằng ngày [5].

Hiểu lầm thứ hai là xem nhẹ lượng đường và nước ngọt. Nhiều người chỉ chăm chú kiêng thịt đỏ và hải sản nhưng lại uống nhiều nước giải khát chứa nhiều đường fructose. Khoa học đã chỉ rõ việc ngăn ngừa dung nạp quá mức đường fructose là một trong những nguyên tắc cốt lõi giúp hạ axit uric máu [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng không đau khớp thì không cần bận tâm điều chỉnh lối sống. Một cuộc khảo sát đối với các bác sĩ chăm sóc ban đầu tại Croatia cho thấy có tới 88,1% bác sĩ nắm rõ phương pháp tiếp cận không dùng thuốc để quản lý tăng axit uric, nhưng chỉ có 31,1% xác định đúng nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng axit uric [3]. Tại Ả Rập Xê Út, điểm hiểu biết của bác sĩ về cơ chế bệnh chỉ đạt 3% dù điểm về khuyến nghị chế độ ăn đạt 62,7% [3]. Việc người bệnh và một bộ phận y bác sĩ đánh giá thấp tác động của tăng axit uric có thể dẫn đến việc chậm trễ quản lý các nguy cơ tim mạch và chuyển hóa tiềm ẩn [3].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Người mắc kèm hội chứng chuyển hóa, béo phì hoặc đái tháo đường cần được theo dõi sát sao chỉ số axit uric [4, 7]. Sự gia tăng tỷ lệ mắc chứng tăng axit uric và bệnh gút trong những thập kỷ gần đây có liên quan mật thiết đến sự bùng nổ của lối sống thụ động, tỷ lệ béo phì tăng nhanh và tuổi thọ gia tăng [6, 7].

Những bệnh nhân có tiền sử hoặc nguy cơ cao mắc bệnh tim mạch cũng cần hết sức lưu ý. Nồng độ axit uric huyết thanh tăng cao có mối liên hệ với nhiều yếu tố nguy cơ tim mạch và sự gia tăng tỷ lệ tử vong do tim mạch trong cộng đồng [3]. Ngoài ra, huyết khối gây tắc nghẽn mạch máu não trong đột quỵ thiếu máu cục bộ thường xuất phát từ xơ vữa động mạch hoặc tình trạng viêm gây rối loạn chức năng mạch máu [2].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh đồng mắc làm tăng axit uric máu cũng là nhóm cần chú ý [1]. Trong thực hành lâm sàng, việc tối ưu hóa quản lý bệnh nền được chấp nhận rộng rãi, bao gồm việc bác sĩ có thể cân nhắc ngừng hoặc thay thế các thuốc làm tăng urat bằng những nhóm thuốc có tác dụng ngược lại nếu phù hợp [1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế trong sinh hoạt hằng ngày

Để kiểm soát axit uric hiệu quả và an toàn khi chưa xuất hiện triệu chứng đau khớp, bạn có thể áp dụng các bước điều chỉnh lối sống sau:

  • Kiểm soát nguồn purin: Không ăn quá nhiều thực phẩm giàu purin trong một bữa ăn [5]. Thay vì kiêng khem cực đoan, hãy cân bằng khẩu phần ăn, ưu tiên nguồn protein nạc và đạm thực vật phù hợp.
  • Tránh nạp thừa đường fructose: Cắt giảm tối đa các loại đồ uống có ga, nước ngọt đóng chai, bánh kẹo ngọt và si-rô chứa hàm lượng fructose cao [5].
  • Hạn chế bia rượu: Giảm thiểu tối đa việc sử dụng đồ uống có cồn, đặc biệt là bia [1, 2, 7]. Cắt giảm rượu bia là một trong những biện pháp cơ bản nhất để kiểm soát nồng độ axit uric huyết thanh [2].
  • Uống đủ nước mỗi ngày: Duy trì thói quen uống nhiều nước đều đặn để làm tăng thể tích nước tiểu, từ đó hỗ trợ quá trình bài tiết axit uric qua thận diễn ra thuận lợi hơn [5].
  • Áp dụng chế độ ăn lành mạnh: Bạn có thể tham khảo mô hình ăn uống Địa Trung Hải giàu rau xanh tươi, dầu ô liu, cá và các loại hạt để giúp nồng độ urat huyết thanh giảm nhanh chóng và duy trì ổn định [6].
  • Duy trì vận động và quản lý cân nặng: Tăng cường hoạt động thể lực hằng ngày và kiểm soát năng lượng nạp vào đối với người thừa cân, béo phì [1, 2, 5]. Giảm cân khoa học giúp cải thiện đáng kể sức khỏe chuyển hóa toàn diện [5, 7].

Người tăng axit uric máu dù chưa từng bị đau khớp vẫn cần điều chỉnh chế độ ăn uống và sinh hoạt một cách khoa học. Thay vì vội vã dùng thuốc hạ axit uric khi chưa có chỉ định, việc kiên trì uống đủ nước, hạn chế rượu bia, tránh thừa purin và fructose sẽ giúp bạn bảo vệ khớp và hệ tim mạch một cách an toàn, bền vững.