Nhiều người quan tâm đến chế độ ăn Địa Trung Hải vì lợi ích bảo vệ tim mạch nhưng lo ngại rào cản tài chính. Các thực phẩm đặc trưng như dầu thực vật ép nguội, hạt dinh dưỡng hay cá biển thường tạo ấn tượng về một thực đơn đắt đỏ [1]. Liệu chế độ ăn Địa Trung Hải có thực sự vượt quá khả năng chi trả của người có thu nhập trung bình?
Dữ liệu quan sát và can thiệp trên người cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải làm tăng chi phí thực phẩm so với chế độ ăn thông thường [2], [1]. Mức chênh lệch kinh tế phụ thuộc vào cách lựa chọn nhóm thực phẩm và điều kiện thu nhập của từng khu vực [3], [4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện có chưa đánh giá chi phí cụ thể tại thị trường Việt Nam cũng như chưa so sánh giá giữa thực phẩm nhập khẩu và nguyên liệu nội địa.
Chế độ ăn Địa Trung Hải có thực sự tốn kém?
Nhiều nghiên cứu dịch tễ học xác nhận mối liên hệ thuận giữa mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải và chi tiêu ăn uống hằng ngày [2], [5]. Người có điều kiện kinh tế xã hội cao hơn thường tiếp cận thực phẩm lành mạnh dễ dàng hơn [2]. Ngược lại, những người có ngân sách hạn hẹp thường phụ thuộc vào carbohydrate tinh chế vì đây là nguồn năng lượng có giá thành rẻ [2], [6].
Mặc dù chi phí ngắn hạn tăng lên, việc duy trì chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích kéo dài tuổi thọ và giảm biến cố tim mạch [7], [2]. Một số đánh giá kinh tế y tế chỉ ra lợi ích sức khỏe lâu dài có thể bù đắp chi phí thực phẩm ban đầu [2]. Dù vậy, gánh nặng tài chính vẫn là rào cản lớn đối với các nhóm dân số có thu nhập thấp [3], [4].
Chi phí thực phẩm tăng do những nhóm dinh dưỡng nào?
Sự gia tăng chi phí khi ăn theo chế độ Địa Trung Hải đến từ việc bổ sung các nhóm thực phẩm giàu vi chất và chất béo tốt [1]. Một thử nghiệm tại Canada cho thấy chi phí tăng chủ yếu do việc tiêu thụ nhiều rau củ, cá, các loại hạt và dầu hạt cải hoặc dầu ô liu [1]. Đồng thời, chi tiêu cho thịt đỏ, ngũ cốc tinh chế và đồ ăn nhanh giảm xuống [1].
Kết quả tương tự cũng được ghi nhận trong thử nghiệm tại Thụy Điển, nơi chi phí dành cho cá, rau và gia cầm tăng lên, trong khi tiền mua thịt và món tráng miệng giảm [1]. Phân tích mật độ năng lượng chỉ ra rằng không phải mọi thực phẩm Địa Trung Hải đều đắt tiền [6]. Các thực phẩm như đậu, ngũ cốc nguyên hạt, quả hạch và rau củ mùa vụ hoàn toàn có thể cung cấp dinh dưỡng tốt với giá thành hợp lý [6].
Các nghiên cứu quốc tế ghi nhận mức chênh lệch chi phí ra sao?
Tại Tây Ban Nha, nghiên cứu trên 3.534 trẻ em và thanh thiếu niên ghi nhận chi phí ăn uống trung bình là 3,16 euro mỗi ngày [5]. Nhóm tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải ở mức cao chi tiêu nhiều hơn nhóm tuân thủ thấp khoảng 0,71 euro mỗi ngày [5]. Mức tăng chi phí theo chỉ số dinh dưỡng đạt điểm bão hòa sau khi đạt mức điểm tuân thủ là 8 trên thang điểm KIDMED [5].
Một khảo sát khác trên 2.833 người trưởng thành tại vùng thu nhập thấp Extremadura (Tây Ban Nha) cho thấy chi phí ăn uống trung vị hằng tháng là 203,6 euro [3]. Khoản chi này chiếm khoảng 15% thu nhập khả dụng trung bình, dao động từ 11% ở nhóm tuân thủ thấp đến 17% ở nhóm tuân thủ cao [3]. Chi phí thực phẩm cũng được ghi nhận cao hơn ở nam giới, độ tuổi 45 đến 54 và người sống tại đô thị [3].
Tại Anh, dữ liệu từ nghiên cứu Fenland cho thấy người tuân thủ cao chế độ ăn Địa Trung Hải có chi phí ăn uống cao hơn, nhưng mức chênh lệch tương đối khiêm tốn [1]. Ngược lại, tại Chile, giỏ thực phẩm chất lượng cao đắt hơn 32% so với giỏ thực phẩm cơ bản, khiến 27% dân số không thể tiếp cận [4]. Báo cáo tại Úc cũng cho thấy chế độ ăn lành mạnh đắt hơn 30% đối với các hộ gia đình dễ bị tổn thương về kinh tế [4].
Hỗ trợ tài chính và giáo dục dinh dưỡng: Bài học từ can thiệp thực tế
Việc cung cấp tiền hỗ trợ mua sắm chưa chắc đã duy trì được chế độ ăn lành mạnh lâu dài nếu thiếu hướng dẫn dinh dưỡng [8]. Một nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng tại Tây Ban Nha trên 66 người có hoàn cảnh khó khăn đã cấp phiếu mua thực phẩm trị giá 120 euro mỗi tháng trong 3 tháng [8]. Nhóm có kèm chương trình giáo dục dinh dưỡng 10 tuần đã cải thiện đáng kể lựa chọn thực phẩm và chỉ số men gan, lipid máu [8].
Tuy nhiên, khi chương trình giáo dục kết thúc, sự khác biệt về hành vi mua sắm giữa nhóm can thiệp và nhóm đối chứng dần mất đi [8]. Nghiên cứu kết luận rằng hỗ trợ tài chính đơn thuần không đủ để thay đổi thói quen ăn uống bền vững [8]. Việc kết hợp kiến thức chọn lựa thực phẩm phù hợp với văn hóa bản địa là yếu tố then chốt để kiểm soát chi phí [2], [8].
Những điều khoa học chưa làm rõ về chi phí tại Việt Nam
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn được thu thập tại các nước phương Tây như Tây Ban Nha, Ý, Anh, Canada và Chile [7], [5], [1], [4]. Không có dữ liệu nào trong các trích đoạn khoa học đánh giá chi phí chế độ ăn Địa Trung Hải tại Việt Nam.
Tài liệu khoa học cũng không chứa số liệu so sánh chi phí giữa các nguyên liệu nhập khẩu như cá hồi, dầu ô liu với các nguồn thực phẩm địa phương như cá trích hay dầu lạc. Do đó, chưa thể khẳng định bằng bằng chứng thực nghiệm rằng việc thay thế nguyên liệu nội địa tại Việt Nam sẽ giảm bao nhiêu phần trăm chi phí khi theo đuổi chế độ ăn này.
Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng chế độ ăn này?
Người lao động có ngân sách eo hẹp cần cân nhắc kỹ kế hoạch tài chính trước khi thay đổi toàn bộ thực đơn theo phong cách Địa Trung Hải [2], [3]. Việc cố gắng mua các nguyên liệu nhập khẩu đắt đỏ có thể gây áp lực tài chính không cần thiết [3], [4].
Người có bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, rối loạn lipid máu hoặc tăng huyết áp không nên tự ý cắt giảm hay thay thế nhóm chất mà không tham khảo chuyên gia y tế [2], [8]. Thay đổi chế độ ăn cần đi kèm kiểm soát tổng thể lối sống và phù hợp với thói quen văn hóa ẩm thực sẵn có [2], [4].
Gợi ý áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải tiết kiệm chi phí
Thay vì tìm kiếm thực phẩm nhập khẩu đắt tiền, người tiêu dùng có thể tập trung vào nguyên lý cốt lõi của chế độ ăn: ưu tiên đạm từ cá, tăng cường các loại đậu đỗ và rau quả theo mùa [1], [6]. Các loại ngũ cốc nguyên cám và đậu là nguồn dinh dưỡng có chi phí thấp và dễ bổ sung [6].
Hạn chế tối đa thực phẩm siêu chế biến, đồ uống có đường và thịt đỏ nhiều mỡ vừa giúp bảo vệ sức khỏe vừa giảm đáng kể hóa đơn mua sắm [1], [6]. Khi cần điều chỉnh thực đơn phù hợp với thể trạng hoặc bệnh lý nền, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần an toàn, kinh tế.
Việc áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải có thể làm tăng chi phí ăn uống nếu phụ thuộc vào các sản phẩm đắt đỏ [1], [3]. Hiểu rõ nguyên lý dinh dưỡng và linh hoạt tận dụng thực phẩm lành mạnh với giá cả hợp lý là giải pháp thực tế nhất cho người lao động [6]. Cân bằng giữa ngân sách gia đình và mục tiêu sức khỏe sẽ mang lại hiệu quả bền vững [2].
