Nhung hươu và thoái hóa khớp: Giảm đau thật hay giả dược?

Nhung hươu từ lâu được coi là vị thuốc quý trong y học cổ truyền, thường được truyền tai với khả năng bồi bổ cơ thể và trị các bệnh xương khớp. Khi đối mặt với tình trạng đau nhức kéo dài do thoái hóa khớp, nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ sung từ nhung hươu với kỳ vọng tái tạo sụn khớp và dứt hẳn cơn đau.

Tuy nhiên, các dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người hiện nay cho thấy bằng chứng về việc nhung hươu giúp giảm đau thoái hóa khớp vẫn chưa rõ ràng và rất hạn chế ^[1]. Mặc dù một số cơ chế sinh học trong phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng chống viêm hoặc bảo vệ mô xương khớp [2, 6], phần lớn tác dụng giảm đau mà người dùng cảm nhận được trên thực tế có thể đến từ hiệu ứng giả dược hoặc phản ứng tâm lý khi dùng dược liệu quý đắt tiền.

Nhung hươu và cơn đau thoái hóa khớp

Thoái hóa khớp là bệnh lý mạn tính xảy ra do sự mài mòn lớp sụn đệm ở đầu xương, kèm theo phản ứng viêm nhẹ màng hoạt dịch khiến người bệnh đau đớn và cứng khớp. Các thành phần tự nhiên trong nhung hươu thường được cho là mang lại dưỡng chất giúp nuôi dưỡng và phục hồi các mô liên kết này.

Dù vậy, cảm giác giảm đau khớp sau khi dùng một bài thuốc đắt đỏ không đồng nghĩa với việc khớp đã hồi phục về mặt cấu trúc. Hiệu ứng giả dược (placebo effect) trong điều trị thoái hóa khớp thường rất lớn, khiến bệnh nhân cảm thấy đỡ đau tạm thời ngay cả khi hoạt chất chưa tạo ra thay đổi thực thể rõ ràng nào trên sụn khớp.

Cơ chế sinh học: Lý thuyết phòng thí nghiệm nói gì?

Theo các tài liệu phân tích hiện đại, nhung hươu chứa nhiều hoạt chất sinh học, đặc biệt là các chuỗi polypeptide có khối lượng từ 0,5 đến 1800 KDa ^[2]. Các polypeptide này được ghi nhận có khả năng tác động và điều hòa nhiều thụ thể cùng con đường truyền tín hiệu nội bào như EGF, EGFR, MAPK, P38, ERK, NF-kappaB, Wnt, PI3K, Akt, MMP và Smad ^[2].

Thông qua mạng lưới điều hòa tín hiệu này, các chuỗi peptid có thể tham gia can thiệp vào các tiến trình bệnh lý liên quan đến thoái hóa khớp, thoái hóa đĩa đệm và loãng xương ^[2]. Ngoài ra, trong mô hình nghiên cứu loãng xương sau mãn kinh bằng dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử, nhung hươu được xác định chứa các thành phần hoạt tính tiềm năng như 17beta-E2, adenosine triphosphate và oestrone ^[3].

Các thành phần này liên kết với các gen mục tiêu quan trọng như AKT1, IL-6, MAPK3, TP53, EGFR, SRC và TNF để kiểm soát các con đường tín hiệu PI3K/Akt và MAPK ^[3]. Những con đường này trực tiếp tham gia vào quá trình biệt hóa tế bào, ức chế quá trình chết theo chương trình của mô xương và điều chỉnh phản ứng viêm ^[3].

Thử nghiệm lâm sàng trên người: Bằng chứng rất khiêm tốn

Mặc dù có nhiều giả thuyết sinh học đầy hứa hẹn, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt trên cơ thể người lại cho kết quả rất dè dặt. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2012 đã đánh giá toàn diện các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) về thực phẩm bổ sung nhung hươu trên các cơ sở dữ liệu y khoa chuẩn mực ^[1].

Tổng quan này chỉ tìm thấy vỏn vẹn 7 thử nghiệm RCT đáp ứng tiêu chuẩn lựa chọn, trong đó nghiên cứu thực hiện trên viêm khớp dạng thấp là 2, thoái hóa khớp chỉ có đúng 1 nghiên cứu, chức năng tình dục 1 nghiên cứu và nâng cao hiệu suất thể thao 3 nghiên cứu ^[1]. Chất lượng phương pháp luận của các thử nghiệm này dao động ở mức từ 3 đến 5 điểm trên thang đo Jadad ^[1].

Kết quả tổng hợp cho thấy có 2 nghiên cứu báo cáo nhung hươu mang lại một số tác động tích cực nhưng kết quả đều không đủ tính thuyết phục, trong khi 5 nghiên cứu còn lại ghi nhận nhung hươu hoàn toàn không có tác dụng ^[1]. Nhóm tác giả tổng quan hệ thống kết luận rằng các tuyên bố về lợi ích sức khỏe của nhung hươu chưa dựa trên các nghiên cứu lâm sàng chặt chẽ trên người, mặc dù đối với bệnh thoái hóa khớp thì các dữ liệu vẫn cho thấy một vài triển vọng cần tìm hiểu thêm ^[1].

Dữ liệu từ tế bào và động vật: Cần nhìn nhận thận trọng

Phần lớn các nghiên cứu mang lại kết quả tích cực của nhung hươu hiện nay mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột hoặc tế bào cô lập trong ống nghiệm. Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra tác dụng của chuỗi polypeptide toàn phần từ nhung hươu đỏ (TVAPL) trên chuột cống Wistar bị cắt buồng trứng ^[4].

Sau 12 tuần được cho dùng TVAPL với các mức liều 20, 40 hoặc 60 mg/kg, tình trạng loãng xương ở nhóm chuột này đã được cải thiện rõ rệt thông qua việc gia tăng mật độ khoáng xương (BMD), hàm lượng khoáng xương (BMC) và phục hồi cấu trúc vi mô của xương ^[4]. Hoạt chất từ nhung hươu đã ức chế sự gia tăng bất thường của các yếu tố gây viêm gồm interleukin-1 (IL-1) và interleukin-6 (IL-6) ^[4].

Đồng thời, các phân đoạn polypeptide nhung hươu tự nhiên (nVAP) và tổng hợp (sVAP) khi thử nghiệm trong ống nghiệm đã thúc đẩy sự tăng sinh của tế bào sụn và tế bào giống nguyên bào xương, đồng thời ức chế tế bào đơn nhân THP-1 tiết ra IL-1alpha ^[4].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2022 cũng đánh giá chiết xuất ethyl acetate từ nhung hươu (DA-EE-EA) trên tế bào màng hoạt dịch giống nguyên bào sợi MH7A của người bị viêm khớp dạng thấp và chuột bị viêm khớp do collagen hoặc zymosan ^[5]. Chiết xuất này làm giảm sản xuất oxit nitric, prostaglandin E2 và các chất gây viêm như IL-1beta, IL-6, IL-8 trên mô hình tế bào ^[5].

Khi tiêm màng bụng cho chuột trong 3 tuần, chiết xuất nhung hươu giúp giảm điểm số viêm khớp lâm sàng, giảm thâm nhiễm tế bào miễn dịch, giảm tăng sinh màng hoạt dịch và hạn chế tổn thương sụn khớp ^[5]. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng kết quả tích cực trên chuột không đồng nghĩa với việc uống nhung hươu sẽ tạo ra tác động tương tự trên khớp gối thoái hóa của con người.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng nhung hươu trị khớp

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng nhung hươu là vị thuốc đại bổ, có thể "tái tạo hoàn toàn sụn khớp" hoặc chữa dứt điểm thoái hóa khớp mà không cần can thiệp y khoa. Đây là suy nghĩ sai lầm vì sụn khớp một khi đã thoái hóa nặng rất khó phục hồi nguyên trạng chỉ bằng các chất bổ trợ đường uống.

Một hiểu lầm khác là đánh đồng tác dụng chống viêm trong mô hình viêm khớp dạng thấp ở phòng thí nghiệm với việc điều trị thoái hóa khớp trên lâm sàng ^[5]. Thoái hóa khớp có cơ chế bệnh học thoái triển cơ học và sinh hóa khác biệt so với bệnh tự miễn màng hoạt dịch, do đó không thể suy diễn tác dụng qua lại một cách tùy tiện.

Ngoài ra, cấu trúc bậc hai và bậc ba của các polypeptide trong nhung hươu (kích thước dao động rộng 0,5 - 1800 KDa) hiện vẫn chưa được làm rõ đầy đủ ^[2]. Mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính của các chuỗi peptid này vẫn còn bỏ ngỏ và chưa được làm sáng tỏ, khiến việc xác định cơ chế hấp thu qua đường tiêu hóa của con người gặp nhiều thách thức ^[2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nhung hươu không phải là giải pháp phù hợp cho tất cả mọi người, đặc biệt khi tự ý dùng các chế phẩm phối hợp không rõ nguồn gốc. Những người mắc các bệnh rối loạn chuyển hóa, bệnh tim mạch hoặc suy gan, suy thận cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa có dữ liệu nghiên cứu lâm sàng đầy đủ về tính an toàn và hiệu quả của nhung hươu; dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên tế bào hoặc động vật thực nghiệm [5, 6]. Do đó nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng nhung hươu để bồi bổ xương khớp.

Những người đang dùng thuốc điều trị thoái hóa khớp, thuốc chống viêm hoặc thuốc chống đông máu cũng không nên tự ý kết hợp với nhung hươu để tránh các tương tác sinh học không mong muốn ngoài ý muốn.

Lời khuyên áp dụng trong thực tế

Nếu có ý định dùng nhung hươu, người bệnh chỉ nên xem đây là biện pháp hỗ trợ bồi bổ thể trạng chung, dùng với liều lượng vừa phải và không dùng thay thế phác đồ điều trị thoái hóa khớp chuẩn y khoa. Việc giảm đau nếu có cần được bác sĩ đánh giá cẩn thận xem đó là tác động thực chất hay chỉ là cảm giác giả dược tạm thời.

Trước khi sử dụng nhung hươu dưới dạng ngâm rượu, thái lát nấu cháo hay dạng viên chiết xuất, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tránh mua các sản phẩm trôi nổi, không rõ nguồn gốc kiểm định vì nguy cơ chứa tạp chất hoặc tồn dư chất bảo quản.

Để kiểm soát thoái hóa khớp bền vững, người bệnh nên tập trung vào các giải pháp đã được chứng minh hiệu quả lâm sàng: kiểm soát cân nặng để giảm tải cho khớp gối, duy trì vận động nhẹ nhàng và dùng thuốc kiểm soát đau theo đúng chỉ định chuyên khoa.

Nhung hươu là dược liệu cổ truyền có tiềm năng sinh học nhất định trong các nghiên cứu phòng thí nghiệm, nhưng bằng chứng giảm đau thoái hóa khớp trên người hiện vẫn còn rất yếu và chưa đủ tính thuyết phục ^[1]. Người bệnh không nên đặt quá nhiều kỳ vọng vào tác dụng chữa khớp thần kỳ của loại dược liệu đắt đỏ này để tránh lãng phí tiền bạc và trì hoãn can thiệp y tế đúng lúc.