Trả lời ngắn: Ở người trên 65 tuổi, giảm cân nhanh bằng cách ăn kiêng khắt khe có thể làm mất cả mỡ lẫn khối nạc, trong đó có cơ; tuổi cao vốn đã đi kèm xu hướng giảm cơ và sức mạnh. Hướng dẫn ESPEN khuyến nghị tránh chế độ giảm cân ở người lớn tuổi chỉ thừa cân để hạn chế mất cơ và suy giảm chức năng; nếu béo phì kèm vấn đề sức khỏe khiến giảm cân có thể có lợi, việc đó cần được cá thể hóa, theo dõi dinh dưỡng và phối hợp vận động phù hợp [1]. Sụt cân ngoài ý muốn cần được đánh giá nguyên nhân, không nên tự coi là “ăn kiêng thành công” [2].

Vì sao giảm cân cấp tốc có thể làm yếu cơ?

Khi lượng năng lượng ăn vào giảm mạnh, cơ thể huy động năng lượng dự trữ. Trọng lượng giảm trên cân có thể bao gồm nước, mỡ và khối nạc; mức thay đổi từng thành phần phụ thuộc tốc độ giảm cân, khẩu phần, hoạt động cơ thể, bệnh nền và tình trạng dinh dưỡng lúc bắt đầu. Cân nặng đơn lẻ không cho biết đã mất bao nhiêu cơ. Tuy vậy, người lớn tuổi có ít dự trữ cơ hơn hoặc đang yếu, ít vận động, ăn kém hay sống chung với bệnh mạn tính có thể dễ tổn thương hơn khi khẩu phần bị hạn chế quá mức.

Lão hóa thường đi cùng giảm khối cơ, sức mạnh và khả năng hoạt động, nhưng không phải ai lớn tuổi cũng bị sarcopenia. Đồng thuận EWGSOP2 đặt sức mạnh cơ thấp ở vị trí dấu hiệu chính để nhận diện nguy cơ; chẩn đoán được xác nhận thêm bằng khối lượng hoặc chất lượng cơ thấp, còn hiệu suất thể chất giúp đánh giá mức độ nặng [3]. Vì vậy, “mất cơ” không thể kết luận chỉ từ số cân giảm hay một chỉ số BMI.

Khi vừa thiếu năng lượng, vừa ăn thiếu đạm và ít vận động, cơ thể có thể không nhận đủ điều kiện để duy trì mô cơ. Người đang giảm cân cũng có thể giảm chất lượng bữa ăn, bỏ bữa hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm, khiến lượng protein, vitamin và khoáng chất không đủ. Với người cao tuổi, hệ quả thực tế có thể biểu hiện qua yếu hơn khi đứng lên khỏi ghế, đi chậm, khó mang đồ, dễ mệt hoặc tăng nguy cơ té ngã; các dấu hiệu này cần đánh giá thay vì tự quy cho tuổi tác.

Bằng chứng ở người cao tuổi cho thấy điều gì?

Một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài một năm trên 107 người từ 65 tuổi trở lên mắc béo phì so sánh chế độ giảm cân, tập luyện và kết hợp cả hai. Nhóm chỉ ăn kiêng mất khối nạc nhiều hơn nhóm kết hợp ăn kiêng với vận động; mức giảm khối nạc lần lượt khoảng 5% và 3%. Nhóm phối hợp cũng cải thiện thể lực tốt hơn, nhưng vẫn có giảm khối nạc [4]. Kết quả này cho thấy vận động có thể giúp hạn chế—không loại bỏ hoàn toàn—mất khối nạc trong chương trình giảm cân có giám sát.

Thử nghiệm đó không chứng minh mọi người trên 65 tuổi cần giảm cân, cũng không đánh giá một “tốc độ cấp tốc” duy nhất. Người tham gia mắc béo phì và được theo dõi theo chương trình nghiên cứu; không thể áp dụng trực tiếp kết quả cho người gầy, người suy dinh dưỡng, người vừa nằm viện hoặc người có nhiều bệnh nền. Đây là khác biệt quan trọng: giảm cân có mục tiêu và được đánh giá về lợi ích chức năng khác với nhịn ăn hoặc tự cắt mạnh năng lượng để ép cân.

ESPEN lưu ý giảm cân ở người cao tuổi—dù chủ ý hay không—có thể làm tăng mất cơ liên quan tuổi, đồng thời liên quan nguy cơ sarcopenia, suy yếu, suy giảm chức năng, gãy xương và suy dinh dưỡng. Hướng dẫn đề nghị tránh chế độ giảm cân ở người lớn tuổi chỉ thừa cân; khi người béo phì có chỉ định giảm cân, cần cân nhắc sức khỏe tổng thể, ưu tiên bảo toàn cơ và phối hợp hoạt động thể lực nếu có thể [1]. Đây là khuyến nghị chuyên môn cần cá thể hóa, không phải lệnh cấm điều trị béo phì cho mọi người lớn tuổi.

Phân biệt giảm cân chủ ý với sụt cân ngoài ý muốn

Giảm cân chủ ý là quyết định có mục tiêu sau khi cân nhắc sức khỏe, thường để cải thiện vấn đề liên quan béo phì. Ở người cao tuổi, trước khi bắt đầu cần xem xét sức mạnh, khả năng đi lại, bệnh tim phổi, tiểu đường, thuốc đang dùng, chức năng thận, khẩu vị, nguy cơ suy dinh dưỡng và mục tiêu của chính người bệnh. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể theo dõi cả cân nặng, lượng ăn, sức mạnh và chức năng, thay vì chỉ đặt đích giảm số kilogram.

Sụt cân không chủ ý xảy ra dù người đó không định giảm cân. Nguyên nhân có thể gồm giảm ngon miệng, khó nhai hoặc nuốt, vấn đề răng miệng, khó mua hay nấu thức ăn, trầm cảm, tác dụng phụ thuốc, bệnh tiêu hóa, bệnh nội tiết, nhiễm trùng, bệnh thần kinh hoặc ung thư. Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) lưu ý giảm cân đột ngột không chủ ý có thể là dấu hiệu vấn đề y tế nghiêm trọng và cần được chuyên gia đánh giá [2]. Không nên cố “ăn kiêng tiếp” trước khi hiểu lý do.

Hướng dẫn NICE nêu các ngưỡng sàng lọc suy dinh dưỡng ở người trưởng thành gồm BMI dưới 18,5; hoặc sụt cân không chủ ý trên 10% trong 3–6 tháng; hoặc BMI dưới 20 kèm sụt trên 5% trong 3–6 tháng [5]. Đây là tiêu chí để xem xét hỗ trợ dinh dưỡng trong bối cảnh hướng dẫn, không phải công cụ tự chẩn đoán hay ngưỡng duy nhất cho mọi người. Người trên 65 tuổi sụt cân không rõ nguyên nhân, quần áo rộng nhanh, ăn ít, yếu đi hoặc giảm khả năng tự chăm sóc nên liên hệ bác sĩ sớm, kể cả khi chưa đạt các ngưỡng đó.

Bơ đậu phộng cung cấp protein và năng lượng, nhưng thử nghiệm ở người cao tuổi không ghi nhận khác biệt về khối cơ; không nên xem một món ăn là cách bảo đảm giữ cơ khi thay đổi cân nặng. Đọc kết quả thử nghiệm bơ đậu phộng ở người lớn tuổi.

Nếu bác sĩ xác định cần giảm cân, bảo vệ cơ bằng cách nào?

Đặt mục tiêu dựa vào chức năng và bệnh nền

Giảm cân chỉ nên được cân nhắc khi lợi ích dự kiến—chẳng hạn cải thiện khả năng vận động hoặc kiểm soát bệnh liên quan béo phì—lớn hơn nguy cơ mất cơ, suy dinh dưỡng và suy giảm chức năng. Người đang yếu, sụt cân không chủ ý, ăn uống kém hoặc vừa trải qua bệnh cấp tính thường cần được đánh giá dinh dưỡng trước, thay vì bắt đầu cắt calo. Không có một mục tiêu kilogram hay tốc độ phù hợp với tất cả người trên 65 tuổi.

Tránh nhịn ăn kéo dài và khẩu phần cực thấp tự áp dụng

Chế độ bỏ nhiều bữa, chỉ uống nước ép, chỉ ăn một nhóm thực phẩm hoặc sử dụng sản phẩm “detox” có thể làm thiếu năng lượng và dưỡng chất. Nếu cần điều chỉnh khẩu phần, nên bảo đảm các bữa vẫn cung cấp thực phẩm giàu protein, rau quả, tinh bột và chất béo phù hợp với bệnh trạng, khả năng nhai nuốt, văn hóa và ngân sách. Người suy thận, suy tim, tiểu đường hoặc dùng thuốc ảnh hưởng đường huyết cần được hướng dẫn riêng trước khi thay đổi khẩu phần mạnh.

Đảm bảo protein và năng lượng phù hợp

ESPEN đưa ra mức tham khảo ít nhất 1 g protein/kg cân nặng/ngày cho người cao tuổi, với điều chỉnh theo tình trạng dinh dưỡng, vận động, bệnh tật và khả năng dung nạp [1]. Đây không phải mục tiêu tự kê cho tất cả mọi người: bệnh thận, phù, béo phì, cân nặng dùng để tính và tình trạng bệnh có thể làm thay đổi cách áp dụng. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng cần giúp xác định lượng phù hợp.

Nếu khó ăn đủ trong bữa lớn, có thể trao đổi về chia nhỏ bữa, thêm thực phẩm giàu protein phù hợp như trứng, cá, sữa hoặc sản phẩm thay thế, đậu phụ và các loại đậu. Khả năng nhai, nuốt, dị ứng, bệnh nền và tương tác thuốc đều cần tính đến. Thực phẩm bổ sung protein không tự động tốt hơn thức ăn và không nên dùng thay cho đánh giá nguyên nhân sụt cân.

Kết hợp vận động an toàn, có hướng dẫn

Tập sức mạnh hoặc vận động đa thành phần có thể hỗ trợ duy trì sức mạnh và chức năng, nhưng chương trình cần phù hợp với khả năng hiện tại. Nghiên cứu ở người cao tuổi béo phì cho thấy nhóm kết hợp chế độ giảm cân và tập thể lực giữ khối nạc tốt hơn nhóm chỉ ăn kiêng [4]. Người có bệnh tim phổi, đau khớp, nguy cơ té ngã hoặc yếu rõ cần được đánh giá trước khi tập; có thể cần bắt đầu cùng chuyên viên phục hồi chức năng hoặc nhân viên y tế.

Theo dõi điều gì ngoài cân nặng?

Ghi cân nặng trong điều kiện tương tự, chẳng hạn cùng thời điểm và cân; nhưng đừng phản ứng với dao động từng ngày. Theo dõi thêm lượng ăn, khẩu vị, vòng quần áo, khả năng đứng lên khỏi ghế, đi bộ, leo bậc, sức nắm, té ngã và mức độ tự làm sinh hoạt thường ngày. Bác sĩ có thể dùng sàng lọc dinh dưỡng và bài kiểm tra sức mạnh/chức năng; chẩn đoán sarcopenia cần quy trình chuyên môn chứ không dựa vào một thiết bị cân tại nhà [3, 5].

Trao đổi sớm nếu cân giảm liên tục, ăn dưới mức thường lệ, yếu hơn, khó nuốt, tiêu chảy hoặc nôn kéo dài, đau, mệt nhiều, thay đổi đại tiện, phù, sốt, chảy máu hoặc triệu chứng mới khác. Ngất, mất nước nặng, lú lẫn mới xuất hiện, khó thở hay không thể ăn uống cần được chăm sóc khẩn cấp phù hợp. Những dấu hiệu này không chỉ ra một chẩn đoán cụ thể; chúng cần được đánh giá dựa trên bệnh sử và khám lâm sàng.

Để xem một phần khác của chế độ ăn người cao tuổi, đọc bài nhu cầu chất xơ ở người cao tuổi và cách bổ sung phù hợp. Đủ chất xơ có thể hỗ trợ chất lượng khẩu phần, nhưng không thay thế nhu cầu protein, năng lượng hoặc đánh giá y tế khi sụt cân.

Câu hỏi thường gặp

Người trên 65 tuổi có thừa cân có nên giảm cân không?

Không thể quyết định chỉ bằng BMI. ESPEN khuyến nghị tránh chế độ giảm cân ở người cao tuổi chỉ thừa cân để hạn chế mất cơ; nếu béo phì kèm vấn đề sức khỏe, lợi ích và nguy cơ cần được bác sĩ đánh giá cá nhân [1].

Sụt 5% cân nặng trong vài tháng có đáng lo không?

Sụt cân không chủ ý cần được báo cho nhân viên y tế, nhất là khi đi cùng ăn kém, yếu, khó nuốt hoặc bệnh mới. NICE sử dụng các ngưỡng phần trăm cân nặng kết hợp BMI để cân nhắc hỗ trợ dinh dưỡng; đó không phải tiêu chuẩn tự chẩn đoán [5].

Ăn nhiều đạm có ngăn mất cơ hoàn toàn không?

Không. Lượng protein phù hợp là một phần của chăm sóc dinh dưỡng, nhưng sức mạnh và khối cơ còn phụ thuộc vận động, bệnh tật, năng lượng tổng thể, tuổi và nhiều yếu tố khác. Người có bệnh thận hoặc bệnh mạn tính cần hỏi chuyên gia trước khi tăng đạm.

Tập luyện có giúp giữ cơ khi giảm cân không?

Trong một thử nghiệm trên người béo phì từ 65 tuổi, nhóm tập luyện kết hợp chế độ giảm cân mất ít khối nạc hơn nhóm chỉ ăn kiêng, nhưng vẫn có mất một phần khối nạc [4]. Bài tập cần được chọn theo khả năng và bệnh nền.

Sụt cân ngoài ý muốn có phải do tuổi già?

Không nên mặc định như vậy. Giảm cân đột ngột hoặc tiếp diễn có thể liên quan nhiều nguyên nhân y tế, thuốc men, tâm trạng, răng miệng hoặc khả năng tiếp cận thức ăn; cần được đánh giá [2].

Kết luận

Giảm cân cấp tốc không phải chiến lược mặc định an toàn cho người trên 65 tuổi. Cắt năng lượng quá mạnh có thể làm giảm cả khối nạc; người cao tuổi vốn có nguy cơ giảm cơ và chức năng. Hướng dẫn ESPEN khuyên tránh ăn kiêng giảm cân ở người chỉ thừa cân; nếu béo phì kèm chỉ định, cần cá thể hóa, bảo đảm dinh dưỡng và phối hợp vận động phù hợp [1, 4].

Sụt cân ngoài ý muốn cần được khám để tìm nguyên nhân thay vì tự ép ăn kiêng hoặc tự tăng thực phẩm bổ sung. Theo dõi sức mạnh, khả năng vận động và lượng ăn cùng cân nặng giúp đánh giá toàn diện hơn; quyết định giảm cân, mục tiêu protein và bài tập nên được thống nhất với nhóm chăm sóc.