Sau bữa ăn no, cảm giác nóng rát ngực hoặc ợ chua thường xuất hiện gây khó chịu cho nhiều người. Nhiều người chọn nhai kẹo cao su để làm sạch miệng và khử mùi thức ăn, đồng thời truyền tai nhau mẹo này giúp giảm trào ngược axit. Liệu thói quen đơn giản này có thực sự giúp làm dịu thực quản hay chỉ là cảm giác đánh lừa tạm thời?
Câu trả lời ngắn gọn là có. Việc nhai kẹo cao su sau ăn kích thích tuyến nước bọt hoạt động mạnh mẽ hơn [1]. Lượng nước bọt tăng thêm kèm theo độ pH kiềm tính cao hơn sẽ được nuốt xuống, giúp đẩy nhanh tốc độ rửa trôi và làm sạch lượng axit đang trào ngược lên thực quản [1].
Cơ chế nước bọt dọn sạch axit thực quản
Thực quản là ống dẫn thức ăn từ miệng xuống dạ dày. Khi axit từ dạ dày trào ngược lên thực quản, cơ thể có phản xạ tự nhiên gọi là phản xạ thực quản - tuyến nước bọt nhằm kích thích tiết nước bọt khi có mặt axit [1]. Tuy nhiên, phản xạ tự nhiên này thường chỉ phát huy hiệu quả rõ rệt trong các đợt trào ngược kéo dài [1]. Điều này lý giải vì sao hiện tượng ứa nước bọt đột ngột trong miệng không xảy ra thường xuyên ở mọi người bệnh trào ngược [1].
Nước bọt đóng vai trò như một dung dịch làm sạch tự nhiên của đường tiêu hóa trên. Khi chúng ta thực hiện động tác nuốt có nước bọt (nuốt ướt), dòng chất lỏng này sẽ cuốn trôi axit bám trên niêm mạc thực quản xuống lại dạ dày nhanh hơn nhiều so với động tác nuốt khan [1]. Hơn nữa, hoạt động nhai kẹo cao su không chỉ làm tăng lưu lượng nước bọt mà còn làm tăng độ pH của nước bọt [2]. Độ pH cao hơn đồng nghĩa với tính kiềm mạnh hơn, giúp trung hòa môi trường axit dễ dàng hơn.
Khi nhai kẹo cao su, cơ hàm hoạt động liên tục tạo ra kích thích cơ học kết hợp với vị giác giúp tuyến nước bọt làm việc hết công suất. Lưu lượng nước bọt thường đạt đỉnh ngay trong phút đầu tiên bắt đầu nhai [3]. Nhờ lượng dịch tiết dồi dào và có độ pH được nâng cao suốt quá trình nhai, thực quản được tráng rửa liên tục, rút ngắn đáng kể thời gian niêm mạc phải tiếp xúc với axit dạ dày [1].
Nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Để kiểm chứng tác động trực tiếp của kẹo cao su lên axit thực quản, một nghiên cứu công bố năm 1997 đã tiến hành đo đạc trên 10 tình nguyện viên khỏe mạnh [1]. Các nhà khoa học bơm 20 ml dung dịch axit clohydric nồng độ 0,1 N vào thực quản và theo dõi thời gian dọn sạch axit bằng thiết bị đo pH thực quản lưu động [1]. Kết quả cho thấy khi giữ nhịp nuốt cố định ở mức tiết nước bọt nghỉ, nuốt ướt giúp dọn sạch axit trong 6,9 ± 1,9 phút, nhanh hơn hẳn so với nuốt khan mất tới 12,6 ± 2,6 phút [1]. Đáng chú ý, khi tình nguyện viên nhai cốt kẹo cao su, lượng nước bọt tăng gấp đôi từ 13,2 ± 2,0 ml/15 phút lên 26,0 ± 3,4 ml/15 phút [1]. Nhờ đó, thời gian dọn sạch axit thực quản rút ngắn mạnh mẽ từ 6,9 ± 1,9 phút xuống chỉ còn 2,3 ± 0,2 phút [1]. Nghiên cứu này kết luận nhai kẹo cao su có thể là phương pháp hỗ trợ không dùng thuốc cho người có triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản [1].
Về thời gian duy trì pH và lưu lượng nước bọt, một nghiên cứu năm 2003 đã theo dõi 19 người nhai 1 viên kẹo cao su không đường hương bạc hà nặng 1,5 g trong suốt 90 phút theo tốc độ tự chọn [2]. Nước bọt nghỉ được thu thập trong 5 phút đầu để làm mốc so sánh [2]. Kết quả cho thấy cả lưu lượng lẫn độ pH nước bọt đều tăng cao hơn mức nghỉ trong toàn bộ 90 phút [2]. Lưu lượng tiết cao hơn có ý nghĩa thống kê đến phút thứ 55, còn độ pH nước bọt duy trì mức cao hơn rõ rệt suốt cả 90 phút nhai [2]. Khi thử nghiệm lặp lại trên 9 người với việc thay viên kẹo mới ở phút 30 và phút 60, mức tăng lưu lượng và pH cũng tương tự chứ không có hiện tượng cộng dồn [2].
Thành phần trong kẹo cũng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kiềm hóa nước bọt. Một nghiên cứu khác cùng năm 2003 trên 20 tình nguyện viên đã so sánh việc nhai kẹo cao su không đường hương bạc hà tiêu chuẩn và kẹo hương bạc hà có chứa natri bicarbonat trong 30 phút [4]. Lưu lượng nước bọt đạt đỉnh giữa hai loại kẹo không chênh lệch đáng kể: kẹo tiêu chuẩn đạt 3,1 ± 1,27 ml/phút và kẹo chứa bicarbonat đạt 2,79 ± 1,38 ml/phút [4]. Tuy nhiên, độ pH đỉnh của nước bọt khi nhai kẹo chứa bicarbonat lên tới 8,06 ± 0,18, cao hơn hẳn mức 7,39 ± 0,14 của kẹo tiêu chuẩn [4].
Xét về sự khác biệt giữa các loại kẹo trên thị trường, một khảo sát năm 2004 đã thử nghiệm 8 loại kẹo cao su khác nhau trên 83 người khỏe mạnh và khảo sát sở thích bằng bảng 10 câu hỏi trên 112 người khác [5]. Kết quả chỉ ra cả 8 loại kẹo đều kích thích lưu lượng và nâng pH nước bọt tương đương nhau [5]. Trong phút đầu tiên nhai kẹo, lưu lượng nước bọt tăng trung bình 187% so với việc nhai màng parafilm đối chứng, và sau 10 phút thì lượng nước bọt giữa hai bên ngang bằng nhau [5]. Dù hiệu quả sinh học giống nhau, người dùng lại có sở thích khác biệt rõ rệt về mùi vị và hình dáng viên kẹo, đặc biệt có sự khác biệt theo giới tính về độ yêu thích vị the mát cũng như sự sẵn sàng dùng kẹo trong nhiều tuần [5].
Ngoài tác động tức thời, thói quen nhai kẹo lâu dài cũng liên quan đến lượng nước bọt nền của cơ thể. Một nghiên cứu cắt ngang năm 2012 thực hiện trên 191 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 65 tuổi đã đánh giá lịch sử nhai kẹo và lượng nước bọt khi không kích thích [6]. Dữ liệu cho thấy lưu lượng nước bọt tự nhiên có xu hướng giảm dần theo tuổi tác, và nam giới có mức tiết cao hơn nữ giới (0,58 ± 0,32 ml/phút so với 0,48 ± 0,30 ml/phút) [6]. Phân tích đa biến khẳng định số ngày nhai kẹo cao su mỗi tuần có mối liên hệ dự báo tích cực với lưu lượng nước bọt tự nhiên cao hơn ở người trưởng thành [6].
Lợi ích kép và giới hạn của bằng chứng
Bên cạnh việc hỗ trợ đẩy lùi axit thực quản, lượng nước bọt dồi dào do nhai kẹo cao su còn mang lại lợi ích rõ rệt cho khoang miệng [7]. Tổng hợp từ 7 thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2008 cho thấy việc nhai kẹo cao su không đường sau bữa ăn giúp làm sạch vụn thức ăn, trung hòa axit mảng bám và giảm đáng kể tỷ lệ sâu răng [7]. Lợi ích này đến từ chính dòng chảy nước bọt được kích thích chứ không phụ thuộc vào thành phần riêng lẻ nào trong kẹo [7].
Tuy vậy, độc giả cần nhìn nhận rõ những giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có. Nghiên cứu đo trực tiếp tốc độ dọn sạch axit thực quản mới chỉ thực hiện trên quy mô rất nhỏ gồm 10 người khỏe mạnh với axit được bơm chủ động vào thực quản [1]. Các thử nghiệm đo lưu lượng và độ pH nước bọt khác cũng chỉ dừng lại ở nhóm nhỏ từ 19 đến 83 người khỏe mạnh [2][4][5].
Do đó, nhai kẹo cao su chỉ được xem là một biện pháp hỗ trợ làm giảm triệu chứng tạm thời thông qua cơ chế vật lý và hóa học của nước bọt [1]. Phương pháp này hoàn toàn không phải là thuốc điều trị nguyên nhân gốc rễ của bệnh trào ngược dạ dày thực quản và không thể thay thế các phác đồ y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là chọn loại kẹo cao su nào cũng tốt như nhau. Thực tế, nếu sử dụng kẹo cao su có đường, nồng độ đường sucrose trong nước bọt có thể vọt lên mức đỉnh 384 mmol/L (tương đương 13,1%) ngay ở phút thứ hai khi nhai, và phải mất từ 15 đến 20 phút mới giảm xuống mức 14 mmol/L [3]. Lượng đường này phân bố không đồng đều quanh các bề mặt răng và là tác nhân gây hại cho men răng [3]. Ngược lại, các thử nghiệm chứng minh lợi ích bảo vệ răng miệng và nâng độ pH ổn định đều sử dụng kẹo cao su không đường [7][2].
Hiểu lầm thứ hai là cứ nhai liên tục nhiều viên nối tiếp nhau thì lượng nước bọt và độ kiềm sẽ tăng gấp bội. Nghiên cứu năm 2003 đã chỉ ra việc thay kẹo mới sau mỗi 30 và 60 phút không hề tạo ra hiệu ứng cộng dồn làm tăng thêm lưu lượng hay độ pH nước bọt so với việc chỉ nhai 1 viên duy nhất [2]. Do vậy, việc nhai quá nhiều viên kẹo cùng lúc hoặc thay kẹo liên tục là không cần thiết.
Ai nên thận trọng?
Dù nhai kẹo cao su khá an toàn với đa số người trưởng thành, một số nhóm đối tượng vẫn cần lưu ý kỹ trước khi áp dụng. Người đang gặp tình trạng đau khớp thái dương hàm, mỏi cơ hàm hoặc đang chỉnh nha không nên nhai kẹo thường xuyên hay nhai trong thời gian quá dài để tránh làm tổn thương khớp nhai.
Những người có cơ địa dễ đầy hơi, chướng bụng cũng cần theo dõi phản ứng của cơ thể khi nhai kẹo. Đối với trẻ nhỏ chưa có ý thức kiểm soát tốt phản xạ nuốt, phụ huynh cần thận trọng để tránh nguy cơ trẻ nuốt phải bã kẹo gây hóc dị vật đường thở.
Đặc biệt, người có các triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản nặng, đau tức ngực kéo dài, khó nuốt hoặc đang điều trị bệnh nền và dùng thuốc theo đơn tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang nhai kẹo cao su. Người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn hướng xử trí phù hợp.
Áp dụng sao cho đúng trong đời sống?
Để tận dụng cơ chế tiết nước bọt giúp làm sạch axit thực quản và bảo vệ răng miệng, thời điểm tốt nhất để nhai kẹo cao su là ngay sau các bữa ăn chính hoặc bữa ăn phụ [7]. Đây là lúc dạ dày tiết nhiều dịch vị và khoang miệng tồn đọng nhiều axit mảng bám cần được dọn sạch [7].
Về lựa chọn sản phẩm, người dùng nên ưu tiên các loại kẹo cao su không đường [7][2]. Nếu tìm được các loại kẹo cao su không đường có bổ sung natri bicarbonat, hiệu quả nâng độ pH kiềm hóa nước bọt sẽ càng tối ưu hơn [4]. Về mùi vị và hình dáng viên kẹo, do các loại kẹo đều kích thích tiết nước bọt tương đương nhau, bạn hoàn toàn có thể chọn hương vị bản thân yêu thích để duy trì sự thoải mái khi sử dụng lâu dài [5].
Về liều lượng và thời gian, bạn chỉ cần dùng 1 viên mỗi lần nhai [2]. Thời gian nhai từ 15 đến 30 phút là vừa đủ để đón trọn giai đoạn nước bọt tiết mạnh nhất và giúp rút ngắn thời gian axit lưu lại thực quản [1][4]. Dù độ pH nước bọt có thể duy trì ở mức cao tới 90 phút, bạn không cần thiết phải nhai quá lâu gây mỏi cơ hàm hoặc thay kẹo mới liên tục [2]. Song song đó, hãy kết hợp uống đủ nước lọc, tránh nằm ngay sau khi ăn và hạn chế đồ ăn quá chua cay để bảo vệ thực quản tốt hơn.
Tóm lại, nhai kẹo cao su không đường sau bữa ăn là một mẹo nhỏ có cơ sở khoa học, giúp tăng gấp đôi lượng nước bọt và rút ngắn đáng kể thời gian axit tiếp xúc với thực quản [1]. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ làm dịu triệu chứng tạm thời chứ không có tác dụng chữa khỏi bệnh lý trào ngược. Duy trì lối sống lành mạnh và thăm khám bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường vẫn là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ hệ tiêu hóa.