Mùa thi đến, sĩ tử thường nhai kẹo cao su khi ôn bài hoặc mang vào phòng thi. Nhiều người tin hoạt động này giúp tỉnh táo, xua cơn buồn ngủ và làm bài tốt hơn.
Thực tế, nhai kẹo cao su giúp tăng sự tỉnh táo, cải thiện tốc độ phản xạ và hỗ trợ sự chú ý [1]. Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc lớn vào thời điểm nhai và độ tuổi người dùng [2] [3]. Nhai trước khi làm bài mang lại lợi ích rõ rệt hơn nhai liên tục trong lúc thi [4] [3].
Cơ chế kích thích não bộ từ động tác nhai
Nhai kẹo cao su tác động lên hệ thần kinh thông qua nhiều cơ chế sinh học [5] [6]. Cơ chế đầu tiên liên quan đến việc huy động nguồn năng lượng cơ thể, đặc biệt là kích hoạt nhóm cơ mặt [5] [6]. Cơ chế thứ hai liên quan đến chức năng chất dẫn truyền thần kinh, cụ thể là con đường ức chế hướng xuống 5-HT (một hệ thống dẫn truyền thần kinh liên quan đến điều hòa cảm xúc và nhận thức) [5].
Động tác nhai làm tăng nhịp tim, tăng lưu lượng máu não và thúc đẩy hoạt động của não bộ [5] [7]. Một số giả thuyết cho rằng việc kích thích lưu lượng máu cục bộ hoặc tăng cung cấp đường glucose lên hệ thần kinh trung ương giúp não làm việc hiệu quả hơn [6]. Nghiên cứu ghi nhận việc nhai kẹo cao su không hương vị cũng làm tăng sóng beta (loại sóng não gắn liền với trạng thái tỉnh táo và tập trung) [6].
Ngoài ra, hoạt động nhai còn tác động đến trạng thái hưng phấn của vỏ não thông qua hệ thống hoạt hóa lưới hướng lên (mạng lưới thần kinh giúp duy trì sự thức tỉnh), từ đó tăng tốc độ xử lý nhận thức và rút ngắn thời gian phản xạ [5]. Khi nhai, nồng độ cortisol trong nước bọt (chất chỉ thị sinh học của sự tỉnh táo và phản ứng căng thẳng) cùng nhịp tim tăng lên, xác nhận tác dụng gây tỉnh táo của kẹo cao su [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì?
Một nghiên cứu thiết kế bắt chéo công bố năm 2010 thực hiện trên 133 tình nguyện viên nhằm đánh giá tác động của kẹo cao su lên nhận thức, tâm trạng và sinh lý [1]. Người tham gia thực hiện các bài kiểm tra trí nhớ, sự chú ý có chọn lọc, sự chú ý duy trì và tốc độ tâm vận động trong hai điều kiện: có nhai kẹo và không nhai kẹo [1]. Khoảng một nửa số tình nguyện viên làm bài trong môi trường tiếng ồn 75 dBA (điều kiện gây căng thẳng) và nửa còn lại ở phòng yên tĩnh; một nửa dùng kẹo hương bạc hà và nửa kia dùng kẹo hương trái cây [1]. Kết quả cho thấy nhai kẹo giúp tăng sự tỉnh táo, cải thiện tâm trạng tích cực, cải thiện sự chú ý có chọn lọc và duy trì [1]. Thời gian phản xạ nhanh hơn khi nhai kẹo, và lợi ích này càng lớn khi bài kiểm tra càng khó [1].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2019 đã khảo sát 100 sinh viên để tìm hiểu mối liên hệ giữa việc nhai kẹo với căng thẳng và kết quả thi cử [4]. Sinh viên được chia vào nhóm nhai kẹo ngắn hạn (7 ngày), nhóm dài hạn (19 ngày) và nhóm đối chứng [4]. Kết quả ở cả nhóm 7 ngày và 19 ngày đều cho thấy điểm số trầm cảm, lo âu và căng thẳng sau thử nghiệm giảm đáng kể so với trước thử nghiệm [4]. Điểm trung bình kết quả học tập của nhóm nhai kẹo dài hạn 19 ngày cao hơn so với các nhóm khác [4]. Dù vậy, chỉ số chú ý tự tập trung ở nhóm 19 ngày không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa trước và sau thử nghiệm [4].
Về thời điểm nhai, một nghiên cứu năm 2011 đã yêu cầu người tham gia nhai kẹo trong 5 phút trước khi làm bài hoặc nhai trong suốt quá trình làm bài kiểm tra nhận thức [3]. Kết quả chỉ ra việc nhai kẹo 5 phút trước khi thi mang lại lợi thế trên nhiều thước đo nhận thức, nhưng nhai trong suốt lúc làm bài lại không mang lại lợi ích này [3]. Tuy nhiên, lợi ích từ việc nhai kẹo trước giờ thi chỉ duy trì trong khoảng 15-20 phút đầu tiên của buổi kiểm tra và không mở rộng ra tất cả các lĩnh vực nhận thức [3].
Một nghiên cứu năm 2012 tiếp tục xem xét yếu tố thời gian làm bài ảnh hưởng thế nào đến tác dụng của kẹo cao su [8]. Các nhà khoa học phát hiện nhai kẹo giúp tăng sự tỉnh táo chủ quan, cải thiện kết quả tìm kiếm phân loại, mở rộng phạm vi chú ý và rút ngắn thời gian phản xạ cảnh giác [8]. Đáng chú ý, tác động lên phản xạ cảnh giác phụ thuộc vào thời gian làm bài: ban đầu việc nhai kẹo gây tác động tiêu cực, nhưng sau khi làm bài một thời gian, nó chuyển thành tác động tích cực [8].
Khi việc nhai gây tác dụng ngược
Không phải ai nhai kẹo cao su cũng tăng khả năng tập trung [2]. Một nghiên cứu bắt chéo năm 2010 đã đánh giá chức năng chú ý trên 32 trẻ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và 32 trẻ khỏe mạnh bằng bài kiểm tra trên máy tính [2]. Kết quả cho thấy việc nhai kẹo trong lúc làm bài gây tác động bất lợi, làm suy giảm sự cảnh giác ở cả trẻ mắc ADHD lẫn trẻ khỏe mạnh, đồng thời không cải thiện được sự chú ý duy trì [2].
Các nhà khoa học giải thích hiện tượng suy giảm hiệu suất khi vừa nhai vừa làm bài bằng cơ chế "quá trình kép" [3]. Khi bạn nhai kẹo trong suốt giờ thi, não bộ phải chia sẻ tài nguyên cho cả quá trình vận động nhai và quá trình tư duy nhận thức, tạo ra sự giao thoa gây nhiễu [3].
Những giới hạn và kết quả chưa đồng nhất
Bằng chứng khoa học về kẹo cao su vẫn tồn tại nhiều điểm chưa thống nhất [5] [6] [7]. Trong tổng quan năm 2015, các học giả ghi nhận một số nghiên cứu cho thấy nhai kẹo cải thiện điểm kiểm tra trí thông minh và sự chú ý, nhưng trí nhớ lại không cải thiện [5]. Một số báo cáo khác lại thấy tăng sự tỉnh táo trước giờ kiểm tra và giảm lo âu sau kiểm tra, nhưng không mang lại lợi ích cho sự chú ý [5].
Tác dụng giảm căng thẳng của kẹo cao su cũng không phải lúc nào cũng lặp lại được [5] [7]. Một nghiên cứu năm 2011 trên 30 người tham gia thực hiện bài kiểm tra đa nhiệm gây căng thẳng kéo dài 20 phút trong các ngày liên tiếp [7]. Kết quả cho thấy nhai kẹo cao su không làm giảm nồng độ cortisol nước bọt và cũng không làm giảm mức độ căng thẳng, lo âu tự đánh giá, dù vẫn giúp tăng sự tỉnh táo sau bài kiểm tra [7].
Tương tự, một công trình năm 2015 cho biết việc nhai kẹo không làm thay đổi mức độ lo âu và trầm cảm do thời gian can thiệp ngắn hơn so với mức hai tuần ở các nghiên cứu trước [6]. Ngoài ra, dù nhịp tim có tăng trong điều kiện thí nghiệm cấp tính, các nhà nghiên cứu không tìm thấy bằng chứng nhịp tim tăng kéo dài suốt cả ngày làm việc [6].
Hiểu lầm thường gặp về kẹo cao su
Hiểu lầm phổ biến nhất là phải chọn kẹo hương bạc hà thật the mới giúp tỉnh táo. Thực tế, nghiên cứu năm 2015 khẳng định hương vị của kẹo không làm thay đổi tác dụng gây tỉnh táo, ngay cả kẹo cao su không hương vị vẫn kích thích sóng beta trên não [6].
Hiểu lầm thứ hai là nhai càng nhanh thì não càng tập trung. Dữ liệu năm 2015 chỉ ra rằng tốc độ nhai mạnh hơn đòi hỏi kích hoạt cơ mặt nhiều hơn, nhưng sự kích hoạt cơ mặt này không tác động lên khả năng duy trì sự chú ý theo kiểu phụ thuộc liều lượng (nhai nhiều hơn không đồng nghĩa tập trung tốt hơn) [6].
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Nhóm đầu tiên cần tránh vừa nhai kẹo vừa học bài là trẻ em, đặc biệt là trẻ mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), vì thói quen này làm giảm sự cảnh giác khi thực hiện nhiệm vụ [2]. Những sinh viên vốn có sẵn khó khăn trong việc tập trung chú ý cũng không được khuyến khích nhai kẹo cao su trong thời gian dài [4].
Người mắc hội chứng ruột kích thích (rối loạn trục não - ruột liên quan đến căng thẳng) cũng cần lưu ý [6]. Dù kẹo cao su có thể tác động lên các triệu chứng tiêu hóa thông qua trục não - ruột, nhưng hội chứng ruột kích thích thường đi kèm phản ứng tăng cortisol kéo dài khi gặp căng thẳng cấp tính [6]. Do đó, nếu việc nhai kẹo làm tăng tiết cortisol trong điều kiện áp lực như thi cử, nó có thể không có lợi cho người mắc hội chứng này [6]. Người có bệnh nền hoặc đang điều trị y tế nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ biện pháp hỗ trợ nào.
Áp dụng thế nào để đạt hiệu quả tối ưu?
Để tận dụng lợi ích của kẹo cao su cho việc học và thi cử, sinh viên nên nhai kẹo trước kỳ thi nhằm vượt qua căng thẳng và nâng cao kết quả học tập [4]. Việc duy trì nhai kẹo trong giai đoạn ôn thi từ 7 đến 19 ngày trước kỳ thi giúp giảm bớt điểm số căng thẳng, lo âu [4].
Ngay trước giờ làm bài, công thức hiệu quả nhất là nhai kẹo trong khoảng 5 phút rồi nhả ra trước khi bắt đầu tính giờ thi [3]. Cách này giúp kích hoạt sự hưng phấn cho não bộ trong 15-20 phút đầu tiên mà không làm phân tán tài nguyên nhận thức trong lúc giải đề [3]. Nếu phải làm các công việc đơn điệu kéo dài, việc nhai kẹo có thể phát huy tác dụng tích cực vào giai đoạn sau của quá trình làm việc [8]. Bạn có thể chọn kẹo hương bạc hà, hương trái cây hoặc không vị tùy sở thích, kết hợp uống đủ nước và ngủ đủ giấc để não bộ hoạt động tốt nhất [6] [1].
Nhai kẹo cao su là mẹo nhỏ giúp tăng nhịp tim, bơm máu lên não và thúc đẩy sự tỉnh táo nhanh chóng [5] [1]. Tuy nhiên, đây không phải "thần dược" giúp tăng trí thông minh tức thì và chỉ phát huy tốt nhất khi bạn nhai trước giờ thi thay vì nhai suốt buổi thi [4] [3]. Sự chuẩn bị kiến thức kỹ lưỡng cùng lối sống lành mạnh vẫn là nền tảng quyết định kết quả thi cử của bạn.
