Nhiều người trong chúng ta thường có thói quen ăn uống vội vàng giữa nhịp sống bận rộn, nuốt vội miếng cơm để kịp giờ làm việc mà không hề hay biết rằng thói quen này có thể gây áp lực nặng nề lên đường tiêu hóa. Cùng với đó, lời khuyên "nhai kỹ no lâu" hay "nhai kỹ giúp bớt ợ chua" được truyền tai nhau rất phổ biến trong cộng đồng người mắc bệnh tiêu hóa.
Liệu việc nhai kỹ thức ăn có thực sự giúp làm giảm bớt các triệu chứng khó chịu của trào ngược dạ dày thực quản hay không? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở sinh lý và y học là: Đúng, việc nhai kỹ hỗ trợ cải thiện đáng kể các biểu hiện của trào ngược, nhưng đây là biện pháp hỗ trợ cải thiện hành vi chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa toàn diện.
Cơ chế sinh học: Kích thước thức ăn và vai trò kiềm hóa của nước bọt
Để hiểu vì sao việc nhai lại có tác động đến chứng trào ngược, trước hết cần nhìn vào hai yếu tố then chốt diễn ra ngay trong khoang miệng: kích thước viên thức ăn và lượng nước bọt tiết ra trong quá trình nhai.
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) xảy ra khi dịch dạ dày trào ngược qua cơ thắt thực quản dưới lên thực quản hoặc hầu họng, gây tổn thương niêm mạc hoặc các triệu chứng khó chịu [1]. Áp lực bất thường tại cơ thắt thực quản dưới và sự gia tăng các đợt giãn thoáng qua của cơ vòng này được xem là những yếu tố nguyên nhân then chốt dẫn tới bệnh [1]. Khi chúng ta nhai không kỹ, thức ăn thô đi xuống dạ dày ở dạng khối lớn, đòi hỏi dạ dày phải co bóp mạnh hơn và tiết nhiều axit dịch vị hơn để tiêu hóa. Thức ăn lưu lại trong dạ dày càng lâu thì áp lực bên trong lòng dạ dày càng tăng cao, dễ đẩy cơ thắt thực quản dưới mở ra và làm gia tăng số lần trào ngược [1].
Ngược lại, khi nhai chậm và kỹ, răng sẽ nghiền nhỏ thực phẩm thành những phần tử có kích thước rất mịn. Điều này giúp giảm tải áp lực nhào trộn cơ học cho dạ dày, rút ngắn thời gian làm rỗng dạ dày và hạn chế tình trạng ứ trệ thức ăn.
Bên cạnh việc giảm kích thước thức ăn, quá trình nhai kéo dài còn kích thích các tuyến nước bọt hoạt động mạnh mẽ. Về mặt sinh lý tự nhiên, nước bọt chứa ion bicacbonat mang tính kiềm nhẹ và các enzym tiêu hóa ban đầu. Khi nuốt xuống liên tục, dòng nước bọt này hoạt động như một chất đệm sinh học giúp trung hòa bớt lượng axit dạ dày trào ngược lên thực quản, đồng thời hỗ trợ làm sạch dịch axit còn đọng lại trên niêm mạc. Do đó, việc nhai kỹ vừa hạn chế nguyên nhân sinh trào ngược từ dạ dày, vừa tạo ra lá chắn bảo vệ tự nhiên cho thực quản.
Nghiên cứu khoa học: Khả năng nhai kém làm tăng nguy cơ trào ngược
Mối liên hệ giữa chức năng nhai của khoang miệng và bệnh lý trào ngược đã được giới y khoa chứng minh qua các khảo sát lâm sàng thực tế.
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2022 đã được thực hiện trên 179 bệnh nhân trưởng thành được chỉ định nội soi đường tiêu hóa trên để tìm hiểu xem chức năng nhai giảm sút có dự báo nguy cơ mắc GERD hay không [2]. Trong nghiên cứu này, các nha sĩ chuyên khoa đã trực tiếp khám răng miệng và đánh giá chức năng nhai theo 3 mức độ gồm bình thường, trung bình và giảm sút [2]. Các bệnh nhân cũng hoàn thành bảng câu hỏi nhằm đánh giá triệu chứng GERD như ợ nóng, trào ngược, khó nuốt, đồng thời ghi nhận tình trạng khô miệng [2].
Sau khi loại trừ 11 bệnh nhân không đủ tiêu chuẩn, dữ liệu của 168 người với độ tuổi trung bình 49,8 tuổi (trong đó nữ giới chiếm 58,9%) đã được đưa vào phân tích thống kê chi tiết [2]. Kết quả ghi nhận có 46 người (chiếm tỷ lệ 27,4%) bị suy giảm chức năng nhai, trong khi 122 người (chiếm 72,6%) có chức năng nhai bình thường hoặc trung bình [2].
Đáng chú ý, phân tích hồi quy sau khi hiệu chỉnh theo tuổi cho thấy chức năng nhai suy giảm có mối liên quan độc lập với việc tăng nguy cơ mắc trào ngược dạ dày thực quản với tỷ số tỷ lệ PR là 1,38 [2]. Không dừng lại ở đó, chức năng nhai kém còn làm tăng gấp đôi nguy cơ xuất hiện triệu chứng khó nuốt thực quản với PR là 2,03 sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi và tình trạng khô miệng [2]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng suy giảm chức năng nhai được xác định bởi nha sĩ có thể là một yếu tố nguy cơ dẫn đến GERD và chứng khó nuốt [2].
Mối liên hệ hai chiều giữa răng miệng và bệnh lý trào ngược
Tác động giữa quá trình nhai và trào ngược không chỉ diễn ra theo một chiều từ miệng xuống dạ dày, mà còn tạo thành một vòng xoắn bệnh lý ngược lại từ dạ dày lên khoang miệng.
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản là một bệnh lý mạn tính phổ biến, biểu hiện đặc trưng bởi các triệu chứng như ợ nóng, ợ trớ, vướng nghẹn ở cổ họng, khó nuốt, đau ngực và ợ hơi [3]. Tuy nhiên, bên cạnh các tổn thương trực tiếp tại thực quản, bệnh còn gây ra nhiều biểu hiện ngoài thực quản nghiêm trọng [4]. Một nghiên cứu tổng quan năm 2013 chỉ ra rằng mòn men răng là một biểu hiện ngoài thực quản đặc trưng và đôi khi là dấu hiệu đầu tiên phát hiện ra bệnh GERD [4]. Dịch axit trào ngược lên miệng làm xói mòn mô cứng của răng [4]. Nếu không được phát hiện kịp thời, tổn thương này sẽ không thể phục hồi, gây ảnh hưởng tiêu cực đến thẩm mỹ, làm hư hỏng bộ máy nhai và từ đó tác động xấu ngược trở lại toàn bộ hệ thống tiêu hóa [4].
Mặt khác, trong một số tổn thương thực quản liên quan đến GERD, việc nhai kỹ còn là một chỉ định điều trị mang tính bắt buộc. Chẳng hạn, vòng Schatzki (vòng thực quản dưới) là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây khó nuốt thức ăn đặc [5]. Tình trạng này có liên quan mật thiết đến thoát vị hoành và có thể liên quan tới GERD, đồng thời tổn thương do trào ngược có thể làm trầm trọng thêm triệu chứng khó nuốt [5]. Trong phác đồ can thiệp bảo tồn bên cạnh các thủ thuật nong thực quản, người bệnh được hướng dẫn phải nhai thật chậm và kỹ trước khi nuốt để tránh tắc nghẽn thức ăn [5].
Ý nghĩa thực tế và những giới hạn của bằng chứng khoa học
Từ các dẫn chứng khoa học, có thể thấy hành động nhai kỹ mang lại lợi ích sinh học rõ ràng: giảm gánh nặng cơ học cho dạ dày, tăng tiết nước bọt để rửa trôi axit và giảm thiểu nguy cơ xuất hiện triệu chứng trào ngược hay khó nuốt [2].
Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các nghiên cứu hiện nay. Nghiên cứu năm 2022 về mối liên quan giữa chức năng nhai và GERD là một nghiên cứu cắt ngang [2]. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang chỉ cho phép xác định mối liên hệ và tính toán tỷ lệ nguy cơ chứ chưa đủ sức mạnh để khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối theo thời gian [2].
Hơn nữa, bệnh trào ngược dạ dày thực quản có cơ chế bệnh sinh vô cùng phức tạp và chưa được hiểu biết một cách trọn vẹn [1]. Sự tiếp xúc kéo dài của niêm mạc thực quản với axit là yếu tố bệnh lý cốt lõi, bắt nguồn từ các rối loạn cơ học của cơ thắt thực quản dưới chứ không đơn thuần chỉ do thức ăn chưa được nhai nát [1]. GERD cũng có thể dẫn đến các biến chứng phức tạp như viêm thực quản bào mòn, thực quản Barrett hoặc làm tăng nguy cơ phát triển ung thư biểu mô tuyến thực quản [6]. Do đó, việc cải thiện động tác nhai chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng, hoàn toàn không thể đảo ngược hoàn toàn các bất thường giải phẫu hay chữa khỏi tổn thương viêm loét sâu nếu không có thuốc điều trị.
Những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng thói quen nhai kỹ
Nhiều người bệnh thường rơi vào trạng thái cực đoan khi tiếp cận thông tin sức khỏe, dẫn đến những sai lầm đáng tiếc trong sinh hoạt hàng ngày:
Lầm tưởng nhai kỹ có thể thay thế thuốc chữa bệnh: Nhiều bệnh nhân tự ý ngưng thuốc ức chế tiết axit do bác sĩ kê đơn vì nghĩ rằng chỉ cần nhai kỹ mỗi miếng ăn 30-40 lần là khỏi bệnh. GERD là bệnh mạn tính [1]. Thuốc ức chế tiết axit và các nhóm thuốc điều hòa vận động vẫn là nền tảng điều trị quan trọng để làm lành niêm mạc tổn thương [7]. Nhai kỹ chỉ là thói quen bổ trợ.
Lầm tưởng nhai càng lâu càng tốt: Một số người cố gắng nhai một miếng thức ăn quá lâu đến mức chán ngán bữa ăn. Nhai quá mức cần thiết mà không có thức ăn mới đưa vào có thể khiến người bệnh vô tình nuốt thêm nhiều không khí vào dạ dày, làm tăng chứng đầy hơi và kích thích các đợt giãn thoáng qua của cơ thắt thực quản dưới, gây ợ hơi nhiều hơn [3].
Bỏ qua yếu tố tâm lý khi ăn uống: Nhiều người cố nhai kỹ trong trạng thái căng thẳng, bấm giờ từng lần nhai. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng lo âu và trầm cảm có mối liên hệ mật thiết với sự phát triển của bệnh trào ngược dạ dày thực quản và làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống của người bệnh [8]. Những người bị căng thẳng tâm lý thường khó kiểm soát triệu chứng hơn dù đã dùng thuốc ức chế bơm proton [8]. Vì vậy, việc nhai kỹ cần đi kèm với tâm trạng thư giãn, thay vì biến bữa ăn thành một buổi tập gượng ép.
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng và nên đi khám sớm
Mặc dù rèn luyện thói quen nhai chậm và kỹ là điều tốt cho tất cả mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý và phải tìm đến sự hỗ trợ của bác sĩ chuyên khoa:
Người cao tuổi hoặc người bị mất răng, viêm nha chu, mang răng giả lỏng lẻo: Chức năng nhai suy giảm do bệnh lý răng miệng là yếu tố nguy cơ dẫn đến trào ngược và khó nuốt [2]. Nhóm này không thể tự ý cố nhai các thức ăn cứng, dai mà cần được khám nha khoa để phục hồi khớp cắn, đồng thời cần chế biến thức ăn mềm để bảo vệ tiêu hóa.
Người có triệu chứng báo động: Nếu cảm thấy khó nuốt tăng dần, nuốt đau, nghẹn thức ăn ở ngực, nôn ra máu, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc thiếu máu, người bệnh không được tự điều chỉnh bằng cách nhai kỹ tại nhà. Khó nuốt có thể là dấu hiệu của vòng thắt thực quản dưới hoặc các khối u thực quản cần can thiệp y tế [5], [3].
Người có các bệnh lý hô hấp đi kèm không rõ nguyên nhân: Trào ngược dạ dày có thể biểu hiện qua các triệu chứng hô hấp và tai mũi họng ngay cả khi người bệnh không hề có cảm giác ợ nóng hay trào ngược axit điển hình [6]. Nếu bạn bị ho kéo dài, khàn tiếng hoặc hen suyễn tái phát khó kiểm soát, cần đi khám tiêu hóa để loại trừ trào ngược [6].
Hướng dẫn ăn uống khoa học giúp hạn chế trào ngược
Để phát huy tối đa lợi ích của việc nhai và hỗ trợ đường tiêu hóa hoạt động trơn tru nhất, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau vào đời sống:
Thứ nhất, rèn luyện tốc độ ăn vừa phải. Mỗi bữa ăn chính nên kéo dài khoảng 20 đến 30 phút. Tập trung cảm nhận thức ăn, nhai đến khi thức ăn mềm và nhuyễn đều trước khi nuốt xuống, tránh việc vừa ăn vừa xem điện thoại hoặc làm việc khiến cơ thể nuốt vội trong vô thức.
Thứ hai, chế biến thực phẩm phù hợp. Ưu tiên các món hấp, luộc, thái nhỏ miếng thực phẩm trước khi nấu đối với những người đang trong đợt trào ngược cấp tính hoặc người có men răng bị mòn, chức năng nhai kém [4]. Hạn chế các đồ ăn quá dai, quá cứng hoặc nhiều dầu mỡ vì chúng làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày.
Thứ ba, không ăn quá no trong một bữa. Thay vì dồn khối lượng lớn thức ăn vào dạ dày, bạn nên chia thành các bữa ăn vừa phải để giảm tải áp lực lên cơ thắt thực quản dưới [1]. Tránh việc uống quá nhiều nước canh hoặc nước ngọt có gas trong lúc đang nhai nuốt vì sẽ làm loãng dịch vị và tăng thể tích dạ dày đột ngột.
Cuối cùng, duy trì thói quen đứng hoặc ngồi thẳng sau khi ăn ít nhất 30 phút, tuyệt đối không nằm ngay hoặc vận động mạnh sau bữa ăn để trọng lực hỗ trợ giữ dịch tiêu hóa ở đúng vị trí.
Tóm lại, nhai kỹ thức ăn là một thói quen ăn uống khoa học, đã được chứng minh có mối liên hệ mật thiết trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc trào ngược dạ dày và chứng khó nuốt [2]. Tuy nhiên, đây không phải là phương pháp chữa bách bệnh. Người bệnh cần kết hợp việc nhai kỹ với lối sống lành mạnh, chăm sóc răng miệng tốt và tuân thủ chặt chẽ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để bảo vệ sức khỏe lâu dài.
