Thú chơi lan nở rộ kéo theo trào lưu tận dụng thân, lá của các loài hoa này để ngâm rượu hoặc sắc nước uống bồi bổ sức khỏe. Nhiều người truyền tai nhau rằng các dòng lan như phi điệp kép hay thạch hộc đều là "thần dược", cứ hái từ giàn xuống dùng là tốt mà không cần phân biệt rõ giống loài.
Thực tế, việc tự ý sử dụng hoặc nhầm lẫn các loài trong chi Hoàng thảo (Dendrobium) làm dược liệu tiềm ẩn nguy cơ dùng phải cây không có hoạt chất, hoặc nạp vào cơ thể các hợp chất sinh học sai lệch so với mục đích bồi bổ. Các nghiên cứu phân tích hóa học chỉ ra rằng thành phần hoạt chất giữa các loài trong chi này khác biệt rất lớn, thậm chí cùng một loài nhưng khác tuổi cây hoặc vùng trồng cũng làm đảo ngược hàm lượng chất bên trong [1], [2], [3].
Khoảng trống giữa hoa lan cảnh và dược liệu chuẩn
Họ Lan (Orchidaceae) là một trong những họ thực vật có hoa lớn nhất thế giới với khoảng 27.753 đến 28.000 loài thuộc 736 chi [2], [4]. Trong đó, chi Hoàng thảo (Dendrobium) giữ vị trí lớn bậc nhất với hơn 1.400 đến 1.527 loài phân bố rộng rãi ở Nam Á, Đông Á, Đông Nam Á (bao gồm Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, Philippines, Ấn Độ, Indonesia) và cả Úc [2], [4]. Nhiều loài trong chi này vừa có giá trị làm cảnh, vừa được dùng làm thuốc dân gian tại các nước châu Á suốt gần 2.000 năm qua [4], [5].
Tuy nhiên, không phải loài Dendrobium nào cũng là thuốc. Chẳng hạn, tại Trung Quốc có 96 loài thuộc chi này nhưng chỉ khoảng 30 loài được dùng làm thuốc cổ truyền (thường gọi chung là thạch hộc) [4]. Dược điển Trung Quốc (ấn bản thứ 11) quy định rất chặt chẽ nguồn dược liệu này vào 2 nhóm chính: nhóm thứ nhất là thân tươi hoặc khô của các loài D. nobile (thạch hộc tía), D. huoshanense, D. chrysotoxum, D. fimbriatum; nhóm thứ hai là thân khô của loài D. officinale [5].
Loài Dendrobium hercoglossum (phi điệp kép) vốn là một trong những nguồn dược liệu được dùng như thực phẩm sức khỏe giúp sinh tân dịch [6]. Do thiếu kiểm soát chất lượng, loài này thường xuyên bị làm giả hoặc trộn lẫn với các loài Dendrobium khác trên thị trường [6]. Việc đánh đồng mọi cây lan có hình dáng tương tự nhau làm thuốc dẫn đến rủi ro người dùng uống nhầm loài không được kiểm chứng.
Khác biệt lớn về hoạt chất bên trong chi Hoàng thảo
Giá trị dược lý của các loài lan làm thuốc nằm ở các hợp chất hóa học tự nhiên mà cây tổng hợp được, nổi bật là nhóm alkaloid, glycoside, flavone và bibenzyl [6], [1]. Trong đó, alkaloid (chủ yếu là các hợp chất chứa nitơ) được xem là dấu ấn sinh học quan trọng do cấu trúc phức tạp và hoạt tính đa dạng [4], [7]. Các nhà khoa học đã phân lập được từ hơn 60 đến hơn 140 loại alkaloid khác nhau trên hơn 50 loài lan làm thuốc [4], [7].
Các alkaloid trong chi Dendrobium được ghi nhận có tác dụng bảo vệ thần kinh, điều hòa chuyển hóa đường và mỡ ở gan, kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ miễn dịch [1], [4]. Riêng hoạt chất dendrobine (một alkaloid đặc trưng được phân lập từ những năm 1930) là chỉ tiêu bắt buộc để kiểm định chất lượng loài D. nobile theo Dược điển [1], [5]. Trong khi đó, nhóm hợp chất glycoside lại đóng vai trò cải thiện hệ miễn dịch, tác dụng dược lý khác biệt hoàn toàn với nhóm alkaloid [1].
Sự phức tạp nằm ở chỗ mỗi loài mang một "bản đồ" hóa học riêng. Ở loài phi điệp kép (D. hercoglossum), các chất đặc trưng lại là nhóm flavone-C-glycoside được acyl hóa và hợp chất 4,5-dihydroxy-3,3'-dimethoxybibenzyl [6]. Nếu người dùng lấy nhầm loài này thay cho loài kia, cơ thể sẽ tiếp nhận một nhóm chất hoàn toàn khác với kỳ vọng điều trị ban đầu.
Nghiên cứu khoa học chỉ ra sự sai lệch hoạt chất như thế nào?
Để ngăn chặn tình trạng nhầm lẫn và làm giả dược liệu, nhiều công trình nghiên cứu đã ứng dụng công nghệ phân tích hiện đại nhằm bóc tách thành phần của từng loài lan.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã thiết lập phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) kết hợp khối phổ (MS/MS) và sắc ký lớp mỏng (TLC) để đánh giá chất lượng loài phi điệp kép (D. hercoglossum) [6]. Kết quả cho thấy ngay trong cùng loài phi điệp kép đã chia thành 2 nhóm nhỏ có đỉnh flavone khác nhau [6]. Nhóm nghiên cứu lần đầu tiên phát hiện các hợp chất flavone-C-glycoside acyl hóa và tìm ra một dải băng độc nhất là chất 4,5-dihydroxy-3,3'-dimethoxybibenzyl giúp phân biệt chính xác phi điệp kép với các loài Dendrobium khác [6].
Một nghiên cứu khác năm 2016 sử dụng sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp khối phổ (LC-QToF) để tìm kiếm nhóm sesquiterpene alkaloid (đại diện là dendrobine và nobilonine) trên thân loài D. nobile và các sản phẩm thương mại [3]. Với ngưỡng phát hiện rất nhạy (dưới 30 ng/mL), nhóm nghiên cứu xác định được 9 loại sesquiterpene alkaloid trong mẫu chuẩn D. nobile [3]. Đáng chú ý, khi đem phương pháp này kiểm tra 13 loài Dendrobium khác và 7 loại thực phẩm chức năng trên thị trường, kết quả hoàn toàn không phát hiện thấy alkaloid nào [3]. Điều này chứng minh việc dùng nhầm loài hoặc mua phải chế phẩm trôi nổi sẽ không mang lại hoạt chất mong muốn.
Ngay cả khi chọn đúng loài, thời điểm thu hái cũng làm đảo lộn hàm lượng chất. Nghiên cứu công bố năm 2022 đã phân tích thân cây D. nobile ở các độ tuổi từ 1 đến 3 năm tuổi bằng công nghệ UPLC-Q/TOF-MS [1]. Trong thực tế, thân cây 3 năm tuổi thường được chọn làm nguồn dược liệu chính, nhưng giới khoa học chưa rõ thời điểm này đã tối ưu hay chưa [1]. Kết quả phân tích 34 hợp chất đặc trưng cho thấy một xu hướng trái ngược: hàm lượng alkaloid giảm dần theo thời gian cây lớn lên, trong khi hàm lượng glycoside lại tăng lên [1]. Định lượng tuyệt đối chất dendrobine bằng sắc ký khí cũng khẳng định sự sụt giảm này [1].
Vùng trồng cũng quyết định chất lượng cây thuốc. Nghiên cứu năm 2018 khảo sát loài Dendrobium catenatum (một loài quý hiếm gần như tuyệt chủng ngoài tự nhiên do khai thác quá mức) lấy từ 3 vùng địa lý khác nhau [2]. Bằng phân tích hệ gen (thu được 23.139 unigene, trong đó có 31 gen tham gia vào con đường tổng hợp flavonoid) và đo đạc 8 hợp chất flavonoid glycoside, các nhà khoa học kết luận hàm lượng cũng như thành phần flavonoid ở 3 vùng khác nhau rõ rệt [2].
Hiểu lầm phổ biến của người dùng
Sai lầm lớn nhất là nhìn hình dáng bên ngoài để đoán cây thuốc. Các loài trong chi Hoàng thảo có đặc điểm hình thái khá tương đồng, đặc biệt khi đã cắt khúc, phơi khô thì mắt thường không thể phân biệt được. Ngay cả giới chuyên môn cũng phải dùng đến chỉ thị phân tử sinh học ISSR-PCR thiết lập mã vạch kỹ thuật số (digital barcodes) thông qua việc sàng lọc 2 đoạn mồi có chỉ số Rp trên 8 mới nhận diện chính xác được 6 loài thuộc 8 nhóm Dendrobium làm thuốc [8].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "cây càng lâu năm càng bổ". Như nghiên cứu năm 2022 trên loài D. nobile đã chứng minh, việc để cây già đến 3 năm tuổi làm giảm lượng alkaloid bảo vệ thần kinh và điều hòa đường huyết, dù lại làm tăng lượng glycoside miễn dịch [1]. Thu hoạch sai thời điểm sẽ làm lệch mục đích sử dụng trên lâm sàng [1].
Ngoài ra, người dân thường nghĩ cây mọc tự nhiên hoặc tự trồng tại nhà đều cho chất lượng như nhau. Thực tế, quá trình sinh tổng hợp các hoạt chất như alkaloid nhóm DTSA (có cấu trúc vòng dị vòng nitơ 5 cạnh đặc trưng, nằm trong 37 loại picrotoxane alkaloid) phụ thuộc rất phức tạp vào các enzyme và con đường chuyển hóa mevalonate (MVA) hoặc MEP trong từng ngăn tế bào, thậm chí liên quan đến cả nấm nội sinh trong cây [7]. Khác biệt về thổ nhưỡng, khí hậu sẽ làm thay đổi biểu hiện gen, dẫn đến cây trồng ở nơi này có chất nhưng trồng ở nơi khác lại nghèo nàn hoạt chất [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng dược liệu từ hoa lan?
Các hoạt chất sinh học trong chi Hoàng thảo không phải là chất vô thưởng vô phạt. Nhóm alkaloid và glycoside có tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, quá trình tân tạo đường và chuyển hóa lipid tại gan [1], [4]. Do đó, những người có bệnh lý nền về gan, rối loạn chuyển hóa đường huyết, mỡ máu hoặc bệnh lý thần kinh tuyệt đối không tự ý sắc uống các loại thân lan không rõ nguồn gốc.
Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào từ thạch hộc hay phi điệp kép. Việc nạp một lượng hoạt chất không kiểm soát (lúc thì giàu alkaloid, lúc lại toàn glycoside hoặc flavone do nhầm loài, khác tuổi cây) có thể gây tương tác thuốc hoặc làm sai lệch phác đồ điều trị [6], [1].
Người mua các loại lan cảnh về chơi tuyệt đối không hái thân, lá để ngâm rượu hay nấu nước uống. Lan cảnh ngoài nguy cơ không phải là loài có hoạt chất dược lý (như 13 loài không chứa alkaloid trong nghiên cứu năm 2016), còn không được kiểm soát về quy trình trồng trọt chuẩn dược liệu [3].
Áp dụng thực tế để đảm bảo an toàn
Để sử dụng các loài dược liệu thuộc chi Dendrobium an toàn, nguyên tắc đầu tiên là chỉ dùng sản phẩm đã qua kiểm định chất lượng từ các cơ sở dược phẩm uy tín. Hiện nay, các cơ quan kiểm nghiệm phải dùng đến sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), sắc ký lớp mỏng (TLC) hoặc giải trình tự gen mới xác định đúng loài phi điệp kép hay thạch hộc chuẩn [6], [8], [7]. Người tiêu dùng không nên mua dược liệu khô trôi nổi dựa vào lời rao truyền miệng.
Khi sử dụng trong y học cổ truyền, việc chọn lựa dược liệu cần dựa trên mục đích cụ thể dưới sự kê đơn của thầy thuốc. Các dữ liệu khoa học về độ tuổi thu hái (từ 1 đến 3 năm) và vùng trồng cho thấy chỉ có nguồn dược liệu được chuẩn hóa từ khâu giống, thổ nhưỡng đến thời gian thu hoạch mới đảm bảo đúng hàm lượng hoạt chất mong muốn [1], [2].
Mọi thông tin về tác dụng kháng viêm, chống khối u, kháng virus hay điều hòa đường huyết của alkaloid trong chi Hoàng thảo mới dừng ở mức độ phân tích hoạt tính sinh học và giải mã con đường sinh tổng hợp trong phòng thí nghiệm [4], [5]. Người bệnh tuyệt đối không dùng các loại lan này để thay thế thuốc chữa bệnh đặc hiệu.
Hoa lan thuộc chi Hoàng thảo là kho tàng dược liệu quý nhưng cũng vô cùng phức tạp với hơn 1.500 loài dễ gây nhầm lẫn [4]. Thay vì tự ý hái lan nhà trồng hay mua hàng trôi nổi làm thuốc, người dân nên tìm đến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn đúng loại dược liệu đã qua kiểm định chuẩn xác.