Nhiều gia đình chuyển sang dùng sữa hạt hoặc chế độ ăn thuần thực vật cho trẻ nhỏ với hy vọng tăng cường sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, việc tự ý dùng sữa thực vật thay thế hoàn toàn sữa mẹ hoặc sữa công thức là sai lầm nguy hiểm đối với sự phát triển của trẻ nhỏ.

Các bằng chứng lâm sàng và khuyến cáo nhi khoa khẳng định sữa thực vật thông thường không thể thay thế dinh dưỡng của sữa mẹ hay sữa bò [1], [2]. Hành động thay thế này dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng đạm - năng lượng nghiêm trọng (thể Kwashiorkor) cùng nhiều rối loạn chuyển hóa đe dọa tính mạng [1], [3].

Nguy cơ suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor) do thiếu hụt đạm

Đạm từ sữa mẹ hoặc sữa công thức đóng vai trò then chốt trong cấu trúc tế bào và sự tăng trưởng của trẻ [1]. Các loại nước uống từ hạt thường chứa lượng đạm rất thấp và không cân đối về thành phần axit amin [1], [4]. Ví dụ, một khẩu phần sữa hạnh nhân chỉ cung cấp khoảng 2% lượng đạm, còn sữa gạo chỉ đáp ứng khoảng 8% lượng đạm so với sữa bò [1].

Khi trẻ bị cắt nguồn đạm chuẩn và thay hoàn toàn bằng sữa thực vật nghèo dưỡng chất, cơ thể không đủ nguyên liệu tổng hợp albumin huyết tương [3]. Tình trạng này dẫn đến suy dinh dưỡng thể phù (Kwashiorkor), đặc trưng bởi biểu hiện phù nề toàn thân, suy kiệt dù cân nặng có thể bị che lấp bởi tình trạng ứ nước [1], [3].

Bằng chứng lâm sàng từ các ca dùng sữa hạt sai cách

Nhiều báo cáo y khoa ghi nhận hậu quả nghiêm trọng khi phụ huynh tự ý cho trẻ nhỏ dùng thức uống thực vật thay sữa. Một nghiên cứu lâm sàng tại Pháp ghi nhận 9 trường hợp trẻ từ 4 đến 14 tháng tuổi gặp biến chứng dinh dưỡng nặng do dùng sữa thực vật (gồm sữa gạo, đậu nành, hạnh nhân, hạt dẻ) mua tại cửa hàng thực phẩm hoặc trực tuyến [3]. Trong đó, có 4 trẻ từ 6 tháng tuổi trở xuống bị cho uống sữa thực vật hoàn toàn trong 1 đến 3 tháng [3].

Kết quả xét nghiệm cho thấy 3 trẻ rơi vào tình trạng suy dinh dưỡng đạm - năng lượng nặng với nồng độ albumin máu hạ dưới 20 g/L kèm phù nề toàn thân [3]. Bên cạnh đó, có 5 trẻ ngừng tăng trưởng chiều cao và cân nặng, 5 trẻ thiếu máu thiếu sắt nặng (dưới 70 g/L), 3 trẻ bị còi xương do thiếu vitamin D, 2 trẻ hạ natri máu dưới 130 mmol/L và 1 trẻ co giật liên tục do hạ canxi máu nặng [3]. Khuyến cáo của Hội Tiêu hóa, Gan mật và Dinh dưỡng Nhi khoa Bắc Mỹ (NASPGHAN) cũng nhấn mạnh việc lạm dụng thức uống thực vật gây chậm lớn, còi cọc, sỏi thận, co giật và các bệnh thiếu vi chất như rickets hay scorbut [1].

Đạm thực vật chưa thể thay thế sữa trong điều trị dinh dưỡng

Chất lượng và mật độ dinh dưỡng của sữa động vật là yếu tố quan trọng trong việc phục hồi cân nặng cho trẻ. Trong can thiệp suy dinh dưỡng cấp tính nặng (SAM), sữa vẫn là thành phần thiết yếu trong các sản phẩm điều trị chuyên biệt (RUTF) và các thử nghiệm loại bỏ hoặc thay thế sữa bằng đạm thực vật đều chưa đạt kết quả tương đương [5].

Đạm thực vật thô chứa nhiều chất kháng dinh dưỡng, độ nhớt cao và tính khả dụng sinh học thấp hơn so với sữa [4]. Dù các nguồn đạm thực vật cải tiến đang được nghiên cứu cho nhóm suy dinh dưỡng mức độ vừa (MAM) nhằm giảm chi phí, sữa vẫn giữ ưu thế về hiệu quả sinh học đối với giai đoạn phát triển đầu đời [5], [6].

Thiếu hụt các vi chất quan trọng

Thức uống thực vật thông thường không chỉ thiếu đạm mà còn thiếu hụt nghiêm trọng các vi chất thiết yếu. Một đánh giá trên 179 loại thức uống thực vật thương mại cho thấy không có sản phẩm nào đáp ứng hoàn toàn nhu cầu dinh dưỡng của trẻ 1-3 tuổi theo chuẩn EFSA để thay thế hoàn toàn sữa bò [2].

Nếu trẻ bắt buộc phải dùng chế độ không sữa động vật, thức uống đậu nành tăng cường vi chất (tối thiểu 250 mL/ngày) được xem là giải pháp khả dĩ nhất trong nhóm thực vật, nhưng vẫn cần chế độ ăn bổ trợ cẩn thận [2]. Đa số các loại sữa hạt chưa bổ sung vi chất chỉ cung cấp hàm lượng i-ốt bằng khoảng 2% so với sữa bò, làm tăng nguy cơ thiếu i-ốt, vitamin B12 và canxi [7]. Cần phân biệt rõ giữa "sữa hạt thông thường" tự làm hoặc đóng chai giải khát với các dòng sữa công thức chuyên biệt từ đậu nành hoặc đạm gạo thủy phân vốn đã được thiết kế đáp ứng đầy đủ dinh dưỡng cho trẻ nhỏ [8].

Điều khoa học chưa thể trả lời

Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá hết mức độ an toàn lâu dài của các dòng sữa hạt mới bổ sung vi chất nhân tạo đối với sự hấp thu khoáng chất ở trẻ nhỏ [1], [2]. Dữ liệu so sánh trực tiếp giữa các công thức đạm thực vật tối ưu với sữa động vật trong điều trị suy dinh dưỡng vừa tại cộng đồng vẫn còn hạn chế và cần thêm thử nghiệm lâm sàng [5], [6].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

  • Trẻ dưới 12 tháng tuổi: Tuyệt đối không dùng sữa hạt thay thế sữa mẹ hoặc sữa công thức; chỉ dùng sữa công thức chuyên biệt phù hợp lứa tuổi khi không có sữa mẹ [1].
  • Trẻ từ 1 đến 3 tuổi: Không dùng sữa hạt thông thường làm nguồn dinh dưỡng chính thay thế sữa mẹ hoặc sữa bò [1], [2].
  • Trẻ nghi ngờ dị ứng đạm sữa bò: Cần thăm khám chuyên khoa để dùng sữa công thức thủy phân chuẩn y tế, không tự ý đổi sang nước hạt đóng chai [3], [8].
  • Phụ nữ mang thai hoặc chuẩn bị mang thai ăn thuần thực vật: Cần giám sát chặt chẽ lượng i-ốt, canxi và vitamin B12 để tránh ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi [7].

Cách áp dụng thực tế

  • Trong 12 tháng đầu đời: Duy trì sữa mẹ hoàn toàn hoặc sử dụng sữa công thức cho trẻ sơ sinh; không dùng bất kỳ loại sữa hạt thông thường nào thay thế [1].
  • Trẻ từ 1 đến 3 tuổi cần kiêng sữa bò: Ưu tiên sữa công thức tăng cường vi chất phù hợp lứa tuổi, hoặc sữa đậu nành có bổ sung canxi, vitamin D, vitamin B12, vitamin A và i-ốt dưới sự hướng dẫn của chuyên gia [1], [2].
  • Sữa hạt chỉ nên đóng vai trò là một món nước giải khát hoặc món ăn phụ trong chế độ ăn dặm đa dạng, không được tính là nguồn cung cấp đạm hay vi chất chính [1], [2].

Việc áp dụng các xu hướng ăn uống của người lớn cho trẻ nhỏ mà thiếu kiến thức dinh dưỡng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Phụ huynh cần tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi quyết định cắt giảm bất kỳ nhóm thực phẩm thiết yếu nào của trẻ.