Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori qua ăn uống: Con đường nào dễ mắc nhất?

Thói quen ăn uống gia đình và nỗi lo lây nhiễm vi khuẩn HP

Trong văn hóa ẩm thực của người Việt, mâm cơm gia đình với bát nước chấm đặt ở giữa, mọi người quây quần chia sẻ từng món ăn là hình ảnh quen thuộc gắn liền với sự gắn kết. Thế nhưng, khi tỷ lệ mắc bệnh lý dạ dày ngày càng tăng cao, nhiều người bắt đầu lo ngại rằng hành động chấm chung một chén gia vị hay gắp thức ăn cho nhau chính là con đường trực tiếp truyền vi khuẩn Helicobacter pylori (HP).

Thực tế, vi khuẩn HP quả thực có khả năng lây truyền từ người sang người, nhưng cơ chế lây lan trong đời sống phức tạp hơn nhiều so với suy nghĩ đơn giản rằng "chỉ cần ăn chung một bữa là nhiễm bệnh". Hơn một nửa dân số toàn cầu hiện nay được ước tính đang mang vi khuẩn HP trong đường tiêu hóa ^[1], ^[2]. Bằng chứng khoa học cho thấy môi trường sống chung trong gia đình đóng vai trò như một mắt xích cốt lõi, song mức độ rủi ro lại phụ thuộc mật thiết vào các hành vi tiếp xúc thân mật, thói quen vệ sinh và sự phơi nhiễm với chất tiết cơ thể ^[3], ^[1].

Các ngả đường phát tán của vi khuẩn Helicobacter pylori

Để hiểu vì sao vi khuẩn HP có thể lọt vào đường tiêu hóa, các nhà khoa học đã xác định ba ngả đường lây truyền tiềm năng chính giữa người với người: đường miệng - miệng, đường dạ dày - miệng và đường phân - miệng ^[1], ^[4]. Mặc dù chuỗi lây truyền chính xác vẫn còn những điểm cần tiếp tục nghiên cứu, con người hiện được xem là ổ chứa tự nhiên gần như duy nhất của loại vi khuẩn này ^[3].

Ở ngả đường dạ dày - miệng, vi khuẩn HP cư trú sâu trong lớp niêm mạc dạ dày sẽ theo các chất nôn trào ngược lên khoang miệng khi một người bị viêm dạ dày ruột hoặc trào ngược nặng, từ đó phát tán ra môi trường xung quanh ^[1], ^[4]. Ở đường phân - miệng, vi khuẩn bị đào thải qua chất thải tiêu hóa có thể bám dính vào bàn tay người chăm sóc, nhiễm vào nguồn nước sinh hoạt hoặc bám vào thực phẩm nếu khâu rửa tay không được đảm bảo ^[3], ^[5]. Trong khi đó, con đường miệng - miệng xảy ra qua sự tiếp xúc trực tiếp với nước bọt hoặc dịch tiết miệng khi dùng chung thìa, đũa hoặc mớm thức ăn ^[1].

Bằng chứng dịch tễ: Gia đình là "ổ chứa" lây lan chính

Nhiều công trình dịch tễ học trên thế giới đã ghi nhận hiện tượng nhiễm khuẩn HP theo từng cụm gia đình. Quá trình lây truyền vi khuẩn này phần lớn diễn ra ngay từ thời thơ ấu và xảy ra chủ yếu giữa các thành viên ruột thịt sống chung một mái nhà ^[3], ^[1].

Một nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn công bố năm 2022 tại khu vực miền Trung Trung Quốc trên 282 hộ gia đình với 772 cá nhân đã phản ánh rõ nét tính chất cụm này ^[6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn HP chung ở các cá nhân được kiểm tra đạt mức 54,27% ^[6]. Đáng chú ý, các cá nhân mang vi khuẩn xuất hiện ở 246 gia đình, chiếm tới 87,23% tổng số hộ khảo sát ^[6]. Trong số những gia đình có người nhiễm, có tới 34,55% số hộ cùng mang một chủng vi khuẩn giống nhau, và có 27,24% số gia đình ghi nhận toàn bộ các thành viên đều có kết quả dương tính ^[6]. Đối với các cặp vợ chồng sống chung, tỷ lệ đồng nhiễm đạt 34,84%, và tỷ lệ này có xu hướng gia tăng theo thời gian chung sống sau hôn nhân ^[6].

Tuy nhiên, nghiên cứu tại Trung Quốc cũng ghi nhận một chi tiết đáng suy ngẫm: các yếu tố như địa điểm ăn uống hay mức thu nhập hàng năm không cho thấy sự liên quan trực tiếp đến tỷ lệ nhiễm vi khuẩn ^[6]. Điều này gợi ý rằng chính sự gần gũi thân mật kéo dài giữa những người sống chung, thay vì chỉ đơn thuần là việc ngồi ăn cùng nhau ở một nơi cụ thể, mới là điều kiện thúc đẩy vi khuẩn truyền từ người này sang người khác ^[3], ^[6].

Nguy cơ lây nhiễm đặc biệt cao giữa trẻ nhỏ và anh chị em

Trẻ nhỏ là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước vi khuẩn HP, và sự lây truyền giữa anh chị em ruột trong nhà được xem là một trong những nguồn phát tán mạnh mẽ nhất ^[3], ^[1], ^[7]. Khi trẻ còn nhỏ, thói quen ngậm chung đồ chơi, chia sẻ đồ ăn hoặc chưa có ý thức tự giữ vệ sinh cá nhân khiến nguy cơ trao đổi vi khuẩn gia tăng đáng kể.

Một nghiên cứu thuần tập theo dõi dài hạn từ năm 1998 đến năm 2005 tại khu vực biên giới Texas - Mexico trên trẻ em từ 6 tháng tuổi đã làm sáng tỏ mối liên hệ này ^[7]. Các nhà nghiên cứu phát hiện tình trạng nhiễm HP dai dẳng ở anh chị lớn luôn xảy ra trước khi người em trong nhà xuất hiện nhiễm khuẩn dai dẳng ^[7]. Sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như tình trạng nhiễm HP của mẹ, việc nuôi con bằng sữa mẹ hay điều kiện kinh tế, trẻ có anh chị lớn bị nhiễm HP dai dẳng đối mặt với nguy cơ bị nhiễm cao gấp 7,6 lần so với trẻ không có anh chị nhiễm bệnh ^[7]. Đáng kinh ngạc hơn, khi khoảng cách tuổi tác giữa hai anh chị em từ 3 tuổi trở xuống, nguy cơ lây nhiễm dai dẳng cho đứa em nhỏ tăng vọt lên gấp 16 lần ^[7].

Sự gắn kết huyết thống và việc sống chung trong không gian hẹp cũng được củng cố qua một nghiên cứu năm 2006 trên 241 trẻ em thuộc 68 gia đình nhiều thế hệ ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ sống cùng ít nhất một anh chị em ruột bị nhiễm HP có nguy cơ nhiễm bệnh cao gấp 3,2 lần ^[8]. Trường hợp sống chung với cả anh chị em ruột lẫn trẻ không cùng huyết thống đều bị nhiễm trong một gia đình lớn, nguy cơ của trẻ tăng vọt lên gấp 9,4 lần ^[8].

Nôn ói và viêm dạ dày ruột: Thời điểm vi khuẩn phát tán mạnh nhất

Dù vi khuẩn HP có thể tồn tại trong khoang miệng hoặc đường tiêu hóa, lượng vi khuẩn đào thải bình thường thường ở mức thấp. Tuy nhiên, khi cơ thể gặp phải các đợt rối loạn tiêu hóa cấp tính như viêm dạ dày ruột dẫn tới nôn ói, nguy cơ lây truyền cho người xung quanh tăng vọt ^[1], ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2006 tại Bắc California trên 2.752 thành viên gia đình đã cung cấp số liệu rất rõ ràng về vấn đề này ^[4]. Khi theo dõi 1.752 người ban đầu hoàn toàn không nhiễm bệnh trong vòng 3 tháng, các nhà khoa học nhận thấy việc tiếp xúc với người nhà bị nhiễm HP đang mắc viêm dạ dày ruột làm tăng nguy cơ nhiễm mới lên gấp 4,8 lần ^[4]. Đặc biệt, triệu chứng nôn ói đóng vai trò nguy cơ vượt trội với tỷ lệ rủi ro cao gấp 6,3 lần, trong khi nếu người bệnh chỉ bị tiêu chảy thông thường thì sự gia tăng nguy cơ không có ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[4]. Có tới 75% các ca nhiễm mới xác định trong nghiên cứu này xuất phát từ việc tiếp xúc trực tiếp với người nhiễm HP đang có biểu hiện viêm dạ dày ruột ^[4]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng vi khuẩn HP được thu hồi dễ dàng và với số lượng lớn nhất từ chất nôn, biến chất dịch này thành nguồn phơi nhiễm cực kỳ nguy hiểm ^[4].

Bên cạnh dịch nôn, chất thải cũng là một nguồn lây nhiễm đáng lưu tâm nếu thiếu điều kiện vệ sinh. Một nghiên cứu trên 671 nhân viên chăm sóc y tế cho thấy, sau khi kiểm soát các biến số gây nhiễu, việc tiếp xúc trực tiếp với phân của người bệnh vẫn là một yếu tố nguy cơ độc lập dẫn tới tình trạng dương tính với kháng thể HP ^[5].

Vệ sinh nguồn nước và bàn tay: Yếu tố then chốt chặn mầm bệnh

Bên cạnh nguy cơ tiếp xúc trực tiếp giữa người với người trong nhà, môi trường sống và thói quen vệ sinh hằng ngày đóng vai trò quyết định liệu vi khuẩn có thể xâm nhập qua đường tiêu hóa hay không ^[3], ^[1].

Một nghiên cứu quan sát cắt ngang thực hiện tại Bồ Đào Nha trên 166 người lớn cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn HP không có mối liên hệ với việc sử dụng thuốc lá, uống rượu bia hay cà phê ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm vi khuẩn tăng cao rõ rệt ở những người có tần suất rửa tay trước khi đi vệ sinh thấp (p = 0,02) và những người sử dụng nước giếng để ăn uống, sinh hoạt (p = 0,05) ^[3]. Việc sử dụng nguồn nước giếng chưa qua xử lý có thể tạo cơ hội cho vi khuẩn xâm nhập trực tiếp vào cơ thể khi chúng ta uống nước hoặc dùng nước đó để sơ chế đồ ăn hằng ngày ^[3].

Nghiên cứu này cũng ghi nhận tỷ lệ nhiễm HP cao hơn ở những người tiêu thụ nhiều đồ chiên rán và ăn ít rau xanh, trái cây ^[3]. Một tổng quan năm 2017 cũng nhấn mạnh rằng dù đa số người nhiễm HP chỉ phát triển thành viêm dạ dày nhẹ, chế độ dinh dưỡng duy trì trong thời gian dài có thể điều chỉnh và định hình tiến trình bệnh lý dạ dày liên quan đến loại vi khuẩn này ^[2].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Hiểu đúng về con đường lây truyền giúp chúng ta xác định những đối tượng cần được bảo vệ kỹ lưỡng hơn trước vi khuẩn HP:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 3 tuổi: Đây là nhóm tuổi có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và dễ bị nhiễm vi khuẩn nhất khi sống chung với anh chị lớn hoặc người chăm sóc đã mang mầm bệnh ^[7], ^[4]. Cần tuyệt đối tránh hành vi mớm cơm, nhai hộ thức ăn, hôn môi hoặc dùng chung thìa muỗng của người lớn để đút cho trẻ.
• Người sống cùng người bệnh đang bị viêm dạ dày ruột cấp: Khi trong nhà có người bị nôn ói hoặc tiêu chảy cấp tính, nguy cơ phát tán vi khuẩn ra các bề mặt và không khí tăng lên gấp nhiều lần ^[4]. Người chăm sóc cần áp dụng biện pháp phòng hộ nghiêm ngặt.
• Gia đình có tiền sử bệnh lý dạ dày: Vi khuẩn HP là yếu tố thúc đẩy viêm loét và ung thư dạ dày ^[1], ^[2]. Trong những gia đình có thành viên từng bị loét dạ dày hoặc tổn thương tiền ung thư, việc tầm soát và kiểm soát lây truyền chéo giữa các thành viên là điều vô cùng cần thiết ^[6].

Cách điều chỉnh thói quen ăn uống trên mâm cơm để phòng ngừa

Thay vì quá hoang mang hoặc kỳ thị bữa ăn gia đình, bạn hoàn toàn có thể chủ động cắt đứt chuỗi lây truyền của vi khuẩn HP thông qua các biện pháp vệ sinh đơn giản:

• Thay đổi thói quen dùng chung chén chấm: Hãy chuẩn bị cho mỗi người một chén nước chấm riêng biệt trên mâm cơm. Khi muốn gắp thức ăn cho người khác, nên sử dụng một đôi đũa sạch hoặc muỗng chung đặt sẵn trên đĩa thức ăn thay vì dùng đũa đang ăn của mình.
• Đảm bảo vệ sinh nguồn nước và ăn chín uống sôi: Không uống nước giếng khoan hoặc nguồn nước tự nhiên chưa qua đun sôi hoặc lọc sạch để hạn chế tối đa nguy cơ lây truyền qua đường tiêu hóa ^[3].
• Rửa tay bằng xà phòng đúng thời điểm: Rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi đi vệ sinh, trước khi chuẩn bị bữa ăn và trước khi ngồi vào bàn ăn ^[3]. Người chăm sóc cần rửa tay cẩn thận sau khi thay tã cho trẻ hoặc tiếp xúc với chất thải của người ốm ^[5].
• Xử lý an toàn chất nôn: Khi có thành viên trong gia đình bị nôn ói, cần nhanh chóng lau dọn bằng dung dịch khử trùng y tế, mang găng tay và mở cửa thông thoáng để tránh lây nhiễm chéo dịch tiết chứa vi khuẩn ^[4].
• Cải thiện chế độ dinh dưỡng: Giảm bớt các món ăn nhiều dầu mỡ, chiên rán và tăng cường bổ sung rau xanh, trái cây tươi trong khẩu phần hằng ngày để hỗ trợ sức khỏe niêm mạc đường tiêu hóa ^[3], ^[2].

Ăn chung mâm cơm không phải là một "bản án" khiến mọi người chắc chắn lây nhiễm HP, nhưng thói quen dùng chung đồ dùng cá nhân và thiếu vệ sinh bàn tay lại là kẽ hở lớn cho mầm bệnh xâm nhập. Giữ gìn nét đẹp quây quần bên mâm cơm gia đình đồng thời bổ sung các nguyên tắc vệ sinh chén đũa riêng sẽ là giải pháp văn minh và an toàn nhất để bảo vệ dạ dày của cả nhà. Nếu bạn có các triệu chứng đau rát vùng thượng vị, ợ hơi hoặc có người thân vừa điều trị HP, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được tư vấn chẩn đoán phù hợp.