Cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt ập đến bất ngờ khiến nhiều chị em lập tức tìm mua nước ép hoặc viên uống nam việt quất (cranberry) với hy vọng dập tắt triệu chứng mà không cần đụng đến thuốc Tây. Thói quen truyền miệng này phổ biến đến mức nhiều người coi nam việt quất như một "kháng sinh tự nhiên" cho đường tiết niệu.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa việc phòng bệnh và chữa bệnh đang bùng phát. Nước ép hay chiết xuất nam việt quất có thế mạnh được ghi nhận lâu đời trong việc dự phòng nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát [1], [2]. Đối với đợt nhiễm trùng cấp tính đang diễn tiến, thảo dược này chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ tăng hiệu quả của phác đồ điều trị hoặc giảm nhẹ triệu chứng ở các ca đơn giản, chứ chưa đủ bằng chứng đồng nhất để thay thế hoàn toàn kháng sinh theo chỉ định y khoa [3], [4], [5].
Vì sao nhiễm trùng tiểu dễ tái phát và gây lo ngại kháng thuốc?
Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) là loại nhiễm khuẩn phổ biến thứ hai trên toàn cầu, chỉ đứng sau viêm tai giữa [1]. Tần suất mắc bệnh thường đạt đỉnh ở độ tuổi đầu đôi mươi và sau tuổi 85 [1]. Nguy cơ mắc bệnh có triệu chứng trong suốt cuộc đời là khoảng 12% ở nam giới và lên tới 50% ở phụ nữ [1], thậm chí có ước tính cho rằng ít nhất 60% phụ nữ sẽ gặp tình trạng này ở một giai đoạn nào đó trong đời [6].
Phụ nữ trưởng thành có nguy cơ mắc bệnh cao gấp khoảng 50 lần so với nam giới do cấu tạo niệu đạo ngắn hơn, tạo điều kiện cho vi khuẩn dễ dàng di chuyển ngược dòng lên bàng quang [6]. Đáng ngại hơn, tỷ lệ tái phát trong vòng 6 tháng lên đến khoảng 40%, và khoảng 20-30% phụ nữ trẻ sẽ gặp các đợt tái nhiễm lặp đi lặp lại do cùng một chủng hoặc khác chủng vi sinh vật [1]. Các yếu tố làm tăng nguy cơ tái phát ở phụ nữ bao gồm quan hệ tình dục, sử dụng biện pháp tránh thai, mãn kinh, yếu tố di truyền, độc lực của vi khuẩn và tình trạng kháng thuốc [6].
Phương pháp xử trí chuẩn hiện nay cho các đợt cấp hoặc dự phòng tái phát thường dựa vào kháng sinh [4], [6]. Tuy nhiên, việc dùng kháng sinh lặp đi lặp lại hoặc dùng liều thấp kéo dài có liên quan mật thiết đến sự gia tăng tình trạng kháng kháng sinh và làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột [3], [4], [6]. Chính vì gánh nặng chi phí y tế lớn — ước tính vượt 25 tỷ USD trong giai đoạn 20 năm và khoảng 2,47 tỷ USD riêng trong năm 2000 — cùng nỗi lo kháng thuốc, giới y học liên tục tìm kiếm các giải pháp thay thế hoặc bổ trợ từ tự nhiên như nam việt quất [4], [1], [6].
Cơ chế bảo vệ đường tiết niệu của nam việt quất
Để hiểu vì sao nam việt quất phát huy tác dụng tốt nhất ở khâu phòng ngừa, cần nhìn vào cách vi khuẩn tấn công đường tiểu. Quá trình nhiễm trùng bắt đầu khi vi khuẩn khu trú ở mô quanh niệu đạo, đi qua niệu đạo, sau đó bám chặt vào thành niệu đạo và thành bàng quang rồi nhân lên [6]. Thủ phạm chính gây nhiễm trùng tiểu không biến chứng là vi khuẩn Gram âm, phổ biến nhất là Escherichia coli (E. coli) gây bệnh đường niệu, bên cạnh các vi khuẩn khác như Klebsiella pneumoniae hay nhóm Enterococcus và Staphylococcus [1], [6].
Quả nam việt quất (Vaccinium macrocarpon) là nguồn cung cấp dồi dào các hợp chất polyphenol như flavonoid và axit phenolic [1]. Đặc biệt, hoạt chất proanthocyanidin nhóm A (PACs) trong loại quả này có khả năng ức chế các tua bám (P fimbriae) của vi khuẩn theo cơ chế phụ thuộc vào liều lượng [2].
Nói cách khác, nam việt quất không trực tiếp tiêu diệt vi khuẩn như thuốc kháng sinh, mà tạo ra lớp "chống dính" ngăn vi khuẩn bám vào tế bào thành bàng quang [7], [2]. Khi không bám trụ được để sinh sôi, vi khuẩn sẽ dễ dàng bị dòng nước tiểu cuốn trôi ra ngoài [6], [2]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng đặt câu hỏi nghiên cứu về khả năng làm axit hóa nước tiểu và tăng cường độ nhạy cảm của vi khuẩn với thuốc kháng sinh khi sử dụng loại quả này [4], [7].
Nghiên cứu nói gì về khả năng điều trị cấp tính và phòng ngừa?
Các bằng chứng khoa học hiện tại phân tách khá rõ hiệu quả của nam việt quất trong hai tình huống: hỗ trợ điều trị đợt cấp và dự phòng tái phát.
Trong điều trị đợt nhiễm trùng cấp tính, một thử nghiệm ngẫu nhiên thí điểm công bố năm 2020 đã đánh giá việc kết hợp chiết xuất nam việt quất và hoạt chất D-mannose trên 93 phụ nữ khỏe mạnh, không mang thai (độ tuổi trung bình khoảng 39,77) bị nhiễm trùng tiểu dưới không biến chứng [4]. Ở giai đoạn đầu kéo dài 7 ngày, bệnh nhân được chia nhóm dùng kháng sinh đơn thuần theo hướng dẫn y khoa hoặc dùng kháng sinh kèm sản phẩm kết hợp nam việt quất và D-mannose [4]. Kết quả vào ngày thứ 7 cho thấy tỷ lệ khỏi bệnh ở nhóm phối hợp đạt 91,6%, cao hơn mức 84,4% ở nhóm chỉ dùng kháng sinh [4]. Đáng chú ý, ở những bệnh nhân nhiễm chủng vi khuẩn đã kháng thuốc, việc bổ sung chế phẩm nam việt quất và D-mannose cùng kháng sinh giúp đẩy tỷ lệ khỏi bệnh lên tới 88,8%, vượt trội rõ rệt so với mức 37,5% nếu chỉ uống kháng sinh đơn độc [4]. Sang giai đoạn hai kéo dài 21 ngày tiếp theo, những người đã thuyên giảm hoặc khỏi bệnh tiếp tục được dùng chế phẩm này hoặc giả dược theo phương pháp mù đôi để dự phòng [4]. Nhóm nghiên cứu nhận định sự kết hợp này giúp tăng độ nhạy của vi khuẩn với kháng sinh, nhưng vẫn cần thêm các nghiên cứu lớn hơn để khẳng định [4].
Một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên khác lại so sánh trực tiếp viên uống chiết xuất nam việt quất với thuốc kháng sinh fosfomycin ở những bệnh nhân bị nhiễm trùng tiểu đơn thuần, không biến chứng [5]. Bệnh nhân được đánh giá mức độ giảm triệu chứng và cảm giác khỏe mạnh vào các ngày thứ 1, 3 và 7 [5]. Kết quả sau điều trị cho thấy mức bạch cầu ở nhóm dùng nam việt quất tương đương với nhóm dùng kháng sinh [5]. Đặc biệt, tỷ lệ bệnh nhân cảm thấy khỏe mạnh vào ngày thứ 3 và ngày thứ 7 ở nhóm dùng nam việt quất cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng fosfomycin [5]. Nghiên cứu này gợi ý viên uống nam việt quất có thể giảm triệu chứng từ ngày thứ 3 ở các ca bệnh nhẹ và đơn giản, nhưng quy mô mẫu cụ thể không được nêu chi tiết trong tóm tắt [5].
Ở mảng dự phòng tái phát, một phân tích gộp Cochrane trên 244 phụ nữ có triệu chứng nhiễm trùng tiểu cho thấy nam việt quất phát huy hiệu quả rõ rệt nhất ở nhóm phụ nữ bị nhiễm trùng tiểu tái phát, hơn là ở người cao tuổi hoặc người phải đặt ống thông tiểu [2]. Đối với trẻ em, một tổng quan tài liệu năm 2015 phân tích 8 thử nghiệm lâm sàng (3 thử nghiệm trên trẻ khỏe mạnh và 5 thử nghiệm trên trẻ có bất thường đường tiết niệu - sinh dục) [8]. Ở trẻ khỏe mạnh, dùng các sản phẩm nam việt quất (chủ yếu là nước ép) giúp giảm tổng số đợt nhiễm trùng và giảm số ngày phải uống kháng sinh trong năm [8]. Ở trẻ có bất thường đường tiết niệu, kết quả còn mâu thuẫn khi so với giả dược, nhưng có hai thử nghiệm cho thấy nam việt quất đạt hiệu quả dự phòng tương đương với hai loại kháng sinh là cefaclor và trimethoprim [8]. Tuy nhiên, do các nghiên cứu dùng liều lượng và tần suất quá khác nhau nên chưa thể đưa ra khuyến cáo chuẩn về liều dùng cho trẻ [8].
Hiểu lầm thường gặp khi tự dùng nam việt quất chữa bệnh
Sai lầm lớn nhất là đánh đồng khả năng ngăn bám dính vi khuẩn với khả năng diệt khuẩn triệt để trong mọi trường hợp cấp tính. Khi vi khuẩn đã bám sâu và nhân lên ồ ạt gây viêm cấp tính, việc chỉ uống nước ép nam việt quất có thể không đủ lực để dập tắt ổ nhiễm trùng, nhất là với các chủng vi khuẩn phức tạp ngoài E. coli [1], [6].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống càng nhiều nước ép đóng hộp càng nhanh khỏi. Thực tế, tác dụng ngăn bám dính của hoạt chất proanthocyanidin nhóm A phụ thuộc vào liều lượng chuẩn hóa [2], trong khi các nghiên cứu lâm sàng lại sử dụng rất nhiều dạng chế phẩm, liều lượng và tần suất khác nhau, khiến việc xác định một công thức chung trở nên khó khăn [8].
Ngoài ra, nhiều người lo sợ uống nước ép nam việt quất cùng lúc với thuốc Tây sẽ làm hỏng tác dụng của thuốc. Một nghiên cứu đánh giá tương tác thuốc đã chỉ ra rằng uống nước ép nam việt quất ở lượng thông thường để dự phòng không làm thay đổi dược động học của nhóm kháng sinh đường uống beta-lactam [2]. Thậm chí, khi kết hợp đúng cách chiết xuất nam việt quất và D-mannose cùng kháng sinh trong đợt cấp, hiệu quả điều trị còn được cải thiện ở nhóm vi khuẩn kháng thuốc [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thực phẩm tự nhiên, nam việt quất không phải hoàn toàn không có tác dụng phụ nếu dùng lượng lớn. Phụ nữ mang thai là nhóm cần đặc biệt lưu ý khi tự ý bổ sung [2]. Trong một thử nghiệm thí điểm đầu tiên đánh giá tác dụng của nam việt quất trên thai phụ, dù ghi nhận có hiệu quả bảo vệ tiềm năng, nhưng có tới hơn 1/3 số phụ nữ tham gia đã phải bỏ cuộc giữa chừng, chủ yếu do gặp tình trạng rối loạn tiêu hóa [2].
Người cao tuổi cả nam và nữ, hoặc những bệnh nhân đang phải đặt ống thông tiểu cũng không nên kỳ vọng quá mức vào sản phẩm này, vì dữ liệu phân tích cho thấy hiệu quả ở các nhóm này kém rõ rệt hơn nhiều so với phụ nữ trẻ bị tái phát [2].
Đối với trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ có dị tật hoặc bất thường cấu trúc đường tiết niệu - sinh dục, cha mẹ tuyệt đối không tự ý cắt thuốc kháng sinh của bác sĩ để chuyển sang uống nước ép trái cây, bởi dữ liệu nghiên cứu trên nhóm này vẫn chưa đồng nhất và chưa có liều lượng chuẩn [8]. Những người đang có triệu chứng nhiễm trùng tiểu phức tạp hoặc có bệnh nền cần thăm khám bác sĩ để được cấy nước tiểu và chỉ định phác đồ phù hợp [4].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ đường tiết niệu
Trong đời sống hằng ngày, nam việt quất nên được xem là "lá chắn" dự phòng cho những phụ nữ thường xuyên bị viêm đường tiết niệu tái phát, đặc biệt là nhóm có yếu tố nguy cơ như sau quan hệ tình dục hoặc bước vào giai đoạn mãn kinh [6], [2]. Bạn có thể sử dụng dưới dạng nước ép hoặc viên uống chiết xuất tùy theo sự thuận tiện và khả năng dung nạp của dạ dày [3], [5], [2].
Nếu chẳng may khởi phát các triệu chứng cấp tính như tiểu buốt, tiểu rắt, bước đầu tiên là cần đi khám để xác định mức độ nhiễm trùng [4]. Với các trường hợp nhiễm trùng tiểu dưới cấp tính, bạn có thể trao đổi với bác sĩ về việc dùng kết hợp chiết xuất nam việt quất (hoặc chế phẩm phối hợp nam việt quất với D-mannose) song song với đơn thuốc kháng sinh trong 7 ngày đầu nhằm nâng cao tỷ lệ khỏi bệnh, đặc biệt hữu ích nếu nghi ngờ vi khuẩn kháng thuốc [4]. Sau khi đợt cấp đã lui, có thể duy trì dùng tiếp trong khoảng 3 tuần để ngăn bệnh quay lại [4].
Bên cạnh đó, để hỗ trợ quá trình đào thải vi khuẩn đã bị "chống dính" ra khỏi bàng quang, người bệnh cần duy trì thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày và không nhịn tiểu. Việc kết hợp thêm các giải pháp mới đang được nghiên cứu như men vi sinh (probiotics) cùng với nam việt quất cũng là hướng đi đầy hứa hẹn giúp cân bằng lại hệ vi sinh và bảo vệ đường tiết niệu bền vững [1].
Tóm lại, nước ép hay viên uống nam việt quất là trợ thủ đắc lực giúp ngăn ngừa nhiễm trùng tiểu tái phát và hỗ trợ tăng nhạy cảm kháng sinh trong đợt cấp [4], [2]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự ý dùng thảo dược này để thay thế hoàn toàn kháng sinh khi đang nhiễm trùng tiến triển mà chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa.
