Thói quen nhâm nhi tách trà nghi ngút khói vào mỗi buổi sáng là nét sinh hoạt quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam. Không ít người cho rằng nước trà phải thật nóng, vừa thổi vừa uống mới giữ trọn hương vị đậm đà và làm ấm cơ thể. Dù vậy, thói quen tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe ít ai ngờ tới đối với đường tiêu hóa.
Khoa học hiện đại đã ghi nhận mối liên hệ rõ rệt giữa nhiệt độ đồ uống và sức khỏe niêm mạc thực quản. Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) đã phân loại đồ uống rất nóng trên 65 độ C vào nhóm 2A, tức là nhóm có bằng chứng về khả năng gây ung thư cho con người. Thủ phạm chính ở đây không nằm ở bản thân lá trà hay cà phê, mà xuất phát từ chính tác động nhiệt liên tục lên các mô mềm.
Cơ chế tổn thương nhiệt lặp đi lặp lại ở niêm mạc
Lớp lót bên trong lòng thực quản vốn là một màng nhầy rất mỏng manh, nhạy cảm với các kích thích vật lý mạnh. Khi chất lỏng ở nhiệt độ quá cao đi qua, biểu mô thực quản sẽ bị kích ứng nhiệt và tổn thương cấu trúc bề mặt [1]. Tác động này tương tự như một vết bỏng nhẹ trên bề mặt da nhưng diễn ra âm thầm ở sâu bên trong cơ thể người bệnh.
Tổn thương nhiệt kéo dài và lặp đi lặp lại sẽ làm suy giảm chức năng bảo vệ tự nhiên của hàng rào biểu mô thực quản [2]. Quá trình viêm do bỏng nhiệt còn thúc đẩy giải phóng các hợp chất N-nitroso, một yếu tố liên quan đến biến đổi tế bào [2]. Khi niêm mạc bị viêm loét liên tục, cơ thể buộc phải đẩy nhanh chu kỳ tăng sinh tế bào để tự sửa chữa tổn thương [3]. Tốc độ phân chia tế bào quá mức trong điều kiện kích ứng nhiệt làm tăng xác suất sai hỏng di truyền, dẫn đến hình thành các khối u biểu mô ác tính [1].
Bằng chứng dịch tễ học và các nghiên cứu lâm sàng quy mô
Mối liên quan giữa nhiệt độ đồ uống và tổn thương thực quản đã được các nhà khoa học chú ý từ rất sớm. Ngay từ năm 1939, một báo cáo lâm sàng trên 771 ca bệnh đã nhận định kích ứng nhiệt có thể là yếu tố tiền đề thường gặp nhất của ung thư thực quản [4]. Đến đầu thập niên 1970, các nghiên cứu dịch tễ học bắt đầu làm rõ nguy cơ này [1]. Năm 1974, một báo cáo cho thấy những người uống trà ở nhiệt độ bỏng rát có nguy cơ mắc ung thư thực quản cao gấp gần 3 lần người không uống [1].
Bước sang thập niên 1990, các nghiên cứu đối chứng tại Trung Quốc tiếp tục củng cố mối liên hệ trên. Tại Thượng Hải, người tiêu thụ chất lỏng quá nóng ghi nhận nguy cơ mắc bệnh cao gấp 4 lần nhóm uống trà xanh không nóng [1]. Tại tỉnh Giang Tô, khu vực có tỷ lệ ung thư thực quản cao, nhiệt độ nước trà cao làm tăng nguy cơ mắc bệnh từ 2 đến 3 lần so với người không dùng [1]. Theo dõi một đoàn hệ hơn 220.000 người Nhật Bản trong suốt 15 năm, các nhà dịch tễ học phát hiện nhóm uống trà xanh rất nóng có tỷ lệ tử vong do ung thư thực quản cao hơn 60% so với nhóm uống ở mức nhiệt vừa phải [1].
Các dữ liệu phân tích gộp sau này tiếp tục bổ sung bằng chứng chắc chắn. Một tổng quan hệ thống năm 2010 phân tích 59 nghiên cứu ghi nhận phần lớn công trình chỉ ra nhiệt độ cao làm tăng nguy cơ ung thư thực quản, trong khi lượng tiêu thụ cà phê hay trà không làm tăng nguy cơ này [4]. Một nghiên cứu phân tích gộp công bố năm 2022 tổng hợp 12 nghiên cứu bệnh chứng với 5.253 ca bệnh và 8.273 người đối chứng, chỉ ra thói quen uống trà nóng có mối liên quan đáng kể với ung thư thực quản, với tỷ số chênh gộp OR là 2,04 (khoảng tin cậy 95%: 1,78-2,31) [5].
Nghiên cứu đo lường nhiệt độ trực tiếp trên 65 độ C
Để giải quyết hạn chế của việc ước lượng nhiệt độ bằng cảm giác chủ quan, một nghiên cứu bệnh chứng tại Trung Quốc năm 2020 đã sử dụng nhiệt kế đo trực tiếp nhiệt độ uống trà của người tham gia [6]. Nghiên cứu tuyển chọn 942 bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản và 942 người đối chứng tương đồng về tuổi và giới tính [6]. Kết quả cho thấy thói quen uống trà rất nóng trên 65 độ C làm tăng nguy cơ mắc ung thư biểu mô tế bào vảy lên 1,67 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,25-2,24) so với người không uống trà [6].
Đáng chú ý, khi lượng trà tiêu thụ tăng lên, nguy cơ cũng gia tăng theo nhiệt độ. Những người tiêu thụ hơn 300 gram búp trà mỗi tháng ở mức nhiệt trên 65 độ C có nguy cơ mắc bệnh cao hơn 1,8 lần so với nhóm dùng dưới 300 gram mỗi tháng ở mức nhiệt từ 65 độ C trở xuống, áp dụng cho cả trà xanh lẫn trà đen [6]. Nghiên cứu chỉ ra việc uống trà đen nói riêng cũng ghi nhận mối liên hệ tăng nguy cơ theo xu hướng rõ rệt [6].
Một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn công bố năm 2020 tại Golestan, Iran, đã theo dõi 50.045 cá nhân trong thời gian trung vị 10,1 năm và ghi nhận 317 ca ung thư tế bào vảy mới [7]. Nhiệt độ nước trà được đo lường khách quan ngay từ thời điểm ban đầu [7]. Kết quả chỉ ra nhiệt độ trà đo được từ 60 độ C trở lên làm tăng nguy cơ mắc bệnh với tỷ số nguy cơ HR là 1,41 (khoảng tin cậy 95%: 1,10-1,81) so với mức dưới 60 độ C [7].
Cũng trong nghiên cứu tại Iran, những người tự đánh giá mình thích uống trà "rất nóng" có nguy cơ cao gấp 2,41 lần nhóm uống trà nguội hoặc ấm vừa [7]. Nhóm rót trà ra rồi uống ngay trong vòng dưới 2 phút có nguy cơ cao hơn 1,51 lần nhóm chờ từ 6 phút trở lên [7]. Đặc biệt, những ai uống từ 700 ml trà mỗi ngày trở lên ở mức nhiệt từ 60 độ C trở lên ghi nhận mức tăng nguy cơ tới 90% so với người uống dưới 700 ml mỗi ngày ở nhiệt độ dưới 60 độ C [7].
Thể ung thư chịu ảnh hưởng và giới hạn của bằng chứng
Tác động nhiệt của chất lỏng không ảnh hưởng đồng đều lên tất cả các phân loại bệnh lý thực quản. Một phân tích gộp năm 2022 trên 23 báo cáo với 5.050 ca bệnh và 10.609 đối chứng cho thấy uống trà nóng làm tăng nguy cơ ung thư thực quản nói chung với OR là 1,79 (khoảng tin cậy 95%: 1,48-2,15) [8]. Tuy nhiên, khi phân tách theo mô bệnh học, nguy cơ này chỉ có ý nghĩa thống kê đối với ung thư biểu mô tế bào vảy (ESCC), loại ung thư chiếm hơn 80% tổng số ca trên toàn cầu [8]. Mối liên hệ này không quan sát thấy đối với phân nhóm ung thư biểu mô tuyến (EAC) [8].
Dù số lượng báo cáo dịch tễ học khá lớn, các nghiên cứu quan sát vẫn tồn tại những ranh giới nhất định. Phần lớn dữ liệu trong quá khứ dựa vào thiết kế hồi cứu, người tham gia tự nhớ lại thói quen sinh hoạt nên khó tránh khỏi sai số hồi tưởng [7]. Mặc dù mối liên quan đã được chứng minh qua nhiều phân tích gộp, các tác giả vẫn lưu ý cần thêm bằng chứng chuẩn hóa để khẳng định bản chất sinh học chi tiết giữa các vùng miền và phân nhóm [5].
Hiểu lầm thường gặp về đặc tính chống oxy hóa của trà
Nhiều người tin rằng các hoạt chất chống oxy hóa trong trà xanh có thể vô hiệu hóa mọi tác hại từ thói quen sinh hoạt. Đúng là các thử nghiệm phòng thí nghiệm đã chỉ ra trà xanh chứa nhiều chất kháng khuẩn, kháng viêm và có tiềm năng ngăn ngừa tế bào lạ phát triển [2]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ nhẹ nhàng này của trà xanh chỉ được quan sát thấy ở những người thưởng thức trà ở nhiệt độ ấm vừa phải [2].
Nhiệt độ quá cao có thể triệt tiêu lợi ích sinh học này. Hơn nữa, thói quen uống trà đặc cũng là một yếu tố nguy cơ kích thích niêm mạc, làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và góp phần thúc đẩy trào ngược dạ dày thực quản [3]. Do đó, người dùng không nên ỷ lại vào dược tính của trà mà bỏ qua kiểm soát nhiệt độ nước uống.
Nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng
Một bộ phận nam giới thường có thói quen uống ngụm trà nóng ngay sau khi dùng rượu mạnh để giảm bớt cảm giác cay nồng ở cổ họng [2]. Sự kết hợp này mang lại tác hại nhân đôi do rượu làm suy yếu tế bào niêm mạc, tạo điều kiện cho nhiệt độ nước gây bỏng rát sâu hơn [2]. Tác động hiệp đồng giữa việc uống trà nhiệt độ cao và uống nhiều rượu đã được ghi nhận làm gia tăng rõ rệt tổn thương thực quản [2].
Những người có thói quen ăn uống vội vàng cũng đối diện rủi ro cao. Ăn quá nhanh thường đi kèm việc nhai không kỹ, khiến mẩu thức ăn cứng và thô ráp ma sát mạnh vào thành thực quản [3]. Việc nuốt vội thức ăn nóng còn hạn chế thời gian làm nguội của khoang miệng, khiến toàn bộ nhiệt lượng tác động trực tiếp xuống thực quản [3]. Ngoài ra, những người mắc chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD), người thường xuyên ăn nhiều đồ ngọt, đồ dầu mỡ hoặc thắt lưng quá chặt làm tăng áp lực ổ bụng cũng cần bảo vệ niêm mạc cẩn thận [3].
Hướng dẫn điều chỉnh thói quen uống trà an toàn
Người dùng hoàn toàn có thể tiếp tục thưởng thức trà mà không phải lo lắng về nguy cơ sức khỏe bằng cách hạ nhiệt độ nước uống. Sau khi rót nước sôi pha trà, hãy tạo thói quen để cốc nước nghỉ trên bàn từ 5 đến 6 phút trước khi bắt đầu nhấp ngụm đầu tiên [7]. Khoảng thời gian này giúp nhiệt độ giảm tự nhiên từ mức sôi xuống dưới ngưỡng cảnh báo 60 đến 65 độ C.
Không nên cố uống các chất lỏng khi vẫn còn cảm giác bỏng rát ở đầu lưỡi hoặc vòm họng. Thay vì uống một lượng lớn trà quá nóng, người dùng có thể chia nhỏ lượng uống rải rác trong ngày và giữ mức nhiệt ấm áp vừa miệng [7]. Hãy tập thói quen nhai chậm, ăn từ tốn để nước bọt hỗ trợ điều hòa nhiệt độ thức ăn, tránh nuốt vội các món canh, súp khi vừa tắt bếp [3].
Việc thưởng thức trà là một nét đẹp văn hóa mang lại nhiều thư thái cho tinh thần và lợi ích cho thể chất. Chỉ cần kiên nhẫn chờ vài phút cho nước nguội bớt, mỗi người đã có thể tự bảo vệ đường tiêu hóa của mình khỏi những tổn thương nhiệt không đáng có. Đối với những trường hợp thường xuyên thấy nuốt nghẹn, đau rát sau xương ức, việc đi khám chuyên khoa tiêu hóa là cần thiết để được chẩn đoán chính xác.
