Nhịn ăn gián đoạn đang là một trong những phương pháp kiểm soát cân nặng và cải thiện vóc dáng được nhiều người áp dụng phổ biến nhất hiện nay. Nhiều người có xu hướng kéo dài thời gian nhịn ăn lên 16 đến 20 giờ mỗi ngày, hoặc thậm chí nhịn liên tục suốt 24 đến 48 giờ để đẩy nhanh quá trình giảm cân. Tuy nhiên, không ít người bắt đầu lo ngại liệu việc để đường tiêu hóa nghỉ ngơi quá lâu và túi mật ít co bóp có làm tăng nguy cơ tích tụ bùn mật và hình thành sỏi mật hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là việc nhịn ăn kéo dài và giảm cân cấp tốc hoàn toàn có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi mật. Khi cơ thể không nhận thức ăn trong thời gian dài, túi mật không được kích thích để co bóp tống mật ra ngoài, dẫn tới tình trạng ứ trệ dịch mật và tạo điều kiện lý tưởng cho các tinh thể cholesterol kết tụ thành sỏi [1], [2].
Cơ chế co bóp của túi mật và hiện tượng ứ trệ dịch mật
Túi mật là một cơ quan nhỏ hình quả lê nằm dưới gan, có chức năng dự trữ và cô đặc dịch mật do gan tiết ra. Bình thường, khi chúng ta ăn một bữa ăn có chứa chất béo và chất đạm, ruột non sẽ tiết ra hormone cholecystokinin để kích thích túi mật co bóp mạnh mẽ nhằm giải phóng dịch mật vào đường tiêu hóa giúp nhũ hóa chất béo.
Khi một người nhịn ăn trong thời gian dài, ruột non không nhận được tín hiệu tiêu hóa thức ăn, khiến túi mật không nhận được kích thích co bóp cần thiết [1], [3]. Tình trạng túi mật ngừng hoạt động hoặc co bóp kém trong nhiều giờ liên tục được y học gọi là ứ trệ túi mật [4], [1]. Tình trạng ứ trệ dịch mật trong lòng túi mật cung cấp khoảng thời gian kéo dài đủ để lượng cholesterol dư thừa kết tinh tạo mầm và phát triển thành sỏi mật [1].
Khi dịch mật bị giữ lại quá lâu mà không được đào thải, nước trong dịch mật tiếp tục bị hấp thu khiến dịch mật trở nên đặc quánh, tạo thành bùn mật [3]. Hiện tượng bùn mật tích tụ trong các giai đoạn túi mật bị ứ trệ chính là mầm mống khởi đầu cho sự hình thành sỏi mật [3].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học phát hiện rằng tình trạng rối loạn vận động túi mật có thể xuất hiện từ trước khi sỏi được hình thành [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng cholesterol không este hóa trong dịch mật có thể gây tác động tiêu cực trực tiếp lên màng tế bào cơ trơn của túi mật [1]. Tình trạng này làm giảm mật độ thụ thể cholecystokinin-1R trên cơ trơn và ức chế các dòng ion canxi, khiến cơ túi mật ngày càng trơ lì và giảm khả năng co bóp tống xuất mật sau bữa ăn [1].
Bằng chứng khoa học về việc nhịn ăn và nguy cơ sỏi mật
Mối liên hệ giữa tình trạng nhịn ăn kéo dài và nguy cơ sỏi mật đã được ghi nhận rõ ràng qua nhiều nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm. Một tổng quan y khoa công bố năm 2006 khẳng định rằng nguy cơ mắc bệnh sỏi mật tăng lên rất mạnh trong các điều kiện nhịn ăn kéo dài, nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch và giảm cân quá nhanh [2]. Khi hệ tiêu hóa không được tiếp nhận dinh dưỡng qua đường miệng, túi mật rơi vào trạng thái ngừng hoạt động kéo dài [4], [2].
Nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2001 thực hiện trên 32 con thỏ New Zealand trong thời gian can thiệp 2 tuần đã minh chứng rõ cho tác động này [4]. Động vật thí nghiệm được chia thành các nhóm ăn bình thường, nhóm nhịn ăn và nuôi qua đường tĩnh mạch, nhóm dùng thuốc ức chế octreotide và nhóm kết hợp cả hai [4]. Kết quả phân tích dịch mật và mô học cho thấy tình trạng nhịn ăn nuôi dưỡng tĩnh mạch làm gia tăng ứ trệ túi mật, rút ngắn thời gian tạo mầm tinh thể và đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành sỏi canxi palmitate [4].
Tại các nghiên cứu về bệnh lý đường tiêu hóa công bố năm 2003, việc cho ruột nghỉ ngơi kéo dài và lặp đi lặp lại nhiều lần trước và sau phẫu thuật đã được xác định là một yếu tố nguy cơ đáng kể gây hình thành sỏi mật ở bệnh nhân [5]. Các chuyên gia cũng lưu ý rằng biện pháp hiệu quả để ngăn ngừa sỏi mật hình thành chính là giảm thiểu tình trạng ứ trệ túi mật bằng việc duy trì nuôi ăn qua đường miệng hoặc đường tiêu hóa [3].
Dù vậy, không phải mọi trường hợp giảm khả năng co bóp đều dẫn đến sỏi mật do cùng một cơ chế. Trong một nghiên cứu năm 1996 trên 29 người bị chấn thương tủy sống mạn tính được đo thể tích tống xuất mật sau bữa ăn lỏng chứa 20g chất béo, tỷ lệ có sỏi hoặc bùn mật là từ 21% đến 30% [6]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận thấy tình trạng ứ trệ mật không phải là nguyên nhân chính ở nhóm này, mà sỏi mật chủ yếu liên quan đến các yếu tố nguy cơ chuyển hóa truyền thống đi kèm như béo phì và đái tháo đường [6].
Mối liên hệ giữa tốc độ giảm cân và sự hình thành sỏi
Đối với những người thực hiện nhịn ăn gián đoạn nhằm mục đích giảm cân cấp tốc, nguy cơ sỏi mật còn tăng cao hơn do sự kết hợp của việc túi mật không co bóp và lượng cholesterol bị huy động ồ ạt [7], [8]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng thâm hụt năng lượng cực lớn, mỡ dự trữ bị phân giải nhanh chóng làm tăng nồng độ bão hòa cholesterol trong dịch mật [8].
Các dữ liệu từ các nghiên cứu tiến cứu theo dõi người thừa cân trong giai đoạn giảm cân chủ động cho thấy sỏi mật mới hình thành có thể xuất hiện rất sớm, chỉ trong vòng 4 tuần đầu tiên [8]. Trong giai đoạn này, tỷ lệ mắc sỏi mật mới có thể cao gấp 15 đến 25 lần so với tỷ lệ ở người béo phì thông thường không giảm cân [8]. Đáng chú ý là khoảng một phần ba số bệnh nhân hình thành sỏi này sẽ biểu hiện triệu chứng lâm sàng rõ rệt, và khoảng một nửa trong số những người có triệu chứng sẽ phải trải qua phẫu thuật [8].
Tốc độ giảm cân và mức độ cắt giảm calo đóng vai trò quyết định đến rủi ro này [7], [8]. Nguy cơ hình thành sỏi mật tăng cao đáng kể ở những người áp dụng chế độ ăn rất ít calo dưới 800 kcal mỗi ngày hoặc những người trải qua phẫu thuật giảm béo Roux-en-Y [7]. Nguy cơ hình thành tinh thể cholesterol và sỏi phụ thuộc trực tiếp vào mức độ hạn chế calo, tốc độ sụt cân và độ dài thời gian can thiệp [8].
Ngược lại, nguy cơ sỏi mật sẽ thấp hơn đáng kể nếu áp dụng chế độ ăn giảm calo mức độ vừa phải để kiểm soát tốc độ giảm cân chậm hơn, duy trì mức giảm tối đa khoảng 1,5 kg mỗi tuần [7]. Việc giảm cân từ từ giúp dịch mật duy trì trạng thái ổn định hơn, đồng thời hạn chế việc huy động cholesterol quá mức vào dịch mật [7], [8].
Tác động của thành phần bữa ăn và insulin
Bên cạnh khoảng thời gian nhịn ăn, những gì bạn ăn trong khung giờ được phép ăn cũng ảnh hưởng rất lớn đến nguy cơ tạo sỏi [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng bệnh sỏi mật phụ thuộc chặt chẽ vào các thành phần thực phẩm hàng ngày [7].
Thói quen tiêu thụ thức ăn nhanh ít nhất một lần mỗi tuần và việc ăn nhiều thịt đã được xác định là những yếu tố nguy cơ làm tăng sỏi mật có triệu chứng [7]. Đồng thời, chế độ ăn chứa nhiều đường tinh luyện và đồ ngọt làm tăng nguy cơ sỏi mật ở cả hai giới [7].
Cơ chế sinh lý ở đây liên quan trực tiếp đến hormone insulin [7]. Khi nạp nhiều đường tinh luyện và thực phẩm chế biến sẵn, nồng độ insulin trong máu tăng cao, kích thích gan tăng tổng hợp cholesterol và tăng bài tiết cholesterol vào dịch mật, dẫn tới hiện tượng bão hòa cholesterol [7]. Nồng độ insulin trong máu đã được chứng minh là một yếu tố nguy cơ độc lập đối với sự hình thành sỏi mật trong một nghiên cứu lớn trên các đối tượng người Ý không mắc bệnh đái tháo đường [7].
Người thừa cân và béo phì vốn dĩ đã có thể tích túi mật lúc đói lớn hơn và thể tích tống xuất sau bữa ăn bị suy giảm, dẫn đến tình trạng ứ trệ dịch mật mãn tính [7]. Tình trạng rối loạn vận động túi mật này thậm chí đã xuất hiện từ lứa tuổi trẻ em và thanh thiếu niên bị béo phì, sau đó diễn tiến nặng hơn khi trưởng thành [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng nhịn ăn
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng nhịn ăn càng lâu thì gan và túi mật càng được thanh lọc và đào thải độc tố tốt hơn. Trên thực tế về mặt sinh lý học, việc để túi mật rỗng không co bóp suốt một ngày dài khiến dịch mật bị giữ lại, nồng độ khoáng chất và cholesterol tăng cao, từ đó biến túi mật thành một chiếc bể lắng đọng bùn và tinh thể [4], [1], [3].
Một hiểu lầm khác là loại bỏ hoàn toàn chất béo trong các bữa ăn của khung giờ ăn để giảm cân nhanh hơn. Khi bữa ăn không có chất béo, ruột sẽ không tiết đủ hormone cholecystokinin để kích thích túi mật co bóp tống sạch dịch mật cũ ra ngoài [1], [6]. Điều này khiến dịch mật tiếp tục bị ứ trệ ngay cả khi bạn đã bắt đầu ăn lại.
Nhiều người cũng tin rằng sỏi mật chỉ xuất hiện ở người cao tuổi và mất nhiều năm mới hình thành. Các nghiên cứu đã chứng minh tinh thể sỏi mật có thể hình thành chỉ sau 4 tuần giảm cân cấp tốc với chế độ ăn quá khắc nghiệt [8].
Ai nên thận trọng với phương pháp nhịn ăn gián đoạn kéo dài?
Những người đang thừa cân hoặc béo phì muốn áp dụng nhịn ăn gián đoạn cần hết sức thận trọng và không nên ép cân quá nhanh [7], [8]. Nhóm đối tượng này vốn đã có sẵn tình trạng túi mật co bóp kém và thể tích túi mật lúc đói lớn hơn người bình thường [7].
Người có tiền sử gia đình mắc bệnh sỏi mật, người có rối loạn lipid máu hoặc tăng triglyceride máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng các phác đồ nhịn ăn trên 16 giờ [7]. Tình trạng tăng triglyceride có thể thúc đẩy tăng tiết chất nhầy mucin trong túi mật, làm tăng nguy cơ đông tụ tinh thể [7].
Những người mắc các bệnh lý viêm ruột mãn tính, đặc biệt là bệnh Crohn hoặc những người từng trải qua phẫu thuật cắt đoạn hồi tràng, cần đặc biệt lưu ý vì nguy cơ sỏi mật vốn đã tăng cao do rối loạn chu trình sắc tố mật [5]. Bất kỳ ai đang có sỏi bùn mật hoặc sỏi mật không triệu chứng cần tránh các đợt nhịn ăn kéo dài để phòng ngừa nguy cơ sỏi phát triển to hơn hoặc gây viêm túi mật cấp [1], [2].
Áp dụng chế độ ăn uống khoa học để bảo vệ túi mật
Để vừa kiểm soát cân nặng hiệu quả vừa giữ cho túi mật khỏe mạnh, việc lựa chọn khung thời gian và chất lượng dinh dưỡng là vô cùng quan trọng. Thay vì chọn các khung giờ nhịn ăn quá khắc nghiệt như 20:4 hay 24 giờ liên tục, các khung thời gian vừa phải như 12:12 hoặc 14:10 là lựa chọn an toàn hơn để túi mật không bị ứ trệ quá lâu.
Khi xây dựng thực đơn, cần hạn chế tối đa việc cắt giảm năng lượng xuống dưới 800 kcal mỗi ngày để tránh thúc đẩy quá trình tạo sỏi cấp tính [7]. Mục tiêu giảm cân an toàn và bền vững cho sức khỏe túi mật là duy trì tốc độ giảm cân từ từ, không vượt quá ngưỡng 1,5 kg mỗi tuần [7].
Trong các bữa ăn, cần hạn chế tiêu thụ thức ăn nhanh, giảm bớt thịt đỏ và kiêng các loại đồ ngọt chứa đường tinh luyện để giữ mức insulin ổn định [7]. Đồng thời, không nên kiêng chất béo hoàn toàn mà hãy bổ sung một lượng chất béo tốt vừa phải trong mỗi bữa ăn chính để kích thích túi mật co bóp tự nhiên, giúp tống xuất dịch mật cũ và làm mới chu trình lưu thông mật trong cơ thể [6].
Nhìn chung, nhịn ăn gián đoạn chỉ thực sự đem lại lợi ích sức khỏe khi được thực hiện một cách điều độ và lắng nghe cơ thể. Việc nhịn ăn quá dài giờ kết hợp với giảm cân siêu tốc sẽ đặt túi mật vào tình trạng nguy hiểm do dịch mật bị ứ trệ lâu ngày. Hãy duy trì tốc độ giảm cân hợp lý, ăn uống cân bằng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu bạn có các yếu tố nguy cơ về đường mật.
