Nhiều người có thói quen chạy ngay vào nhà vệ sinh đánh răng sau khi ăn múi bưởi chua, uống nước chanh hoặc dùng thực phẩm ngâm giấm để làm sạch khoang miệng. Cảm giác răng sạch bong tạo tâm lý an tâm rằng axit không còn cơ hội làm sâu răng. Tuy nhiên, hành động tưởng như bảo vệ răng miệng kỹ lưỡng này lại tiềm ẩn nguy cơ gây mòn vẹt bề mặt răng nhanh chóng.
Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học là có: đánh răng ngay sau khi tiếp xúc với đồ chua sẽ trực tiếp làm mòn men răng. Khi men răng bị axit làm mềm, lực chà xát từ lông bàn chải kết hợp cùng chất mài mòn trong kem đánh răng sẽ gạt bỏ đi lớp khoáng chất mỏng manh bảo vệ răng.
Bẫy mòn răng từ thói quen ngỡ là sạch sẽ
Trong đời sống hằng ngày, không ít người tin rằng hễ ăn xong là phải làm sạch răng tức thì để tránh sâu răng [1]. Sâu răng và xói mòn răng vốn là hai vấn đề hoàn toàn khác biệt [1]. Trong khi vi khuẩn gây sâu răng cần thời gian dài chuyển hóa đường, sự tấn công của axit trong đồ ăn thức uống diễn ra tức thì và làm suy yếu lớp men bao bọc ngoài cùng [3, 6].
Khi bề mặt răng tiếp xúc với các dung dịch có tính axit, hiện tượng khử khoáng bề mặt lập tức xảy ra [2]. Men răng ở trạng thái bình thường tương đối bền vững trước các tác động vật lý thông thường [2]. Nhưng một khi bị axit tác động, cấu trúc tinh thể khoáng trở nên kém ổn định và rất dễ bị cuốn trôi ngay cả bởi những tác động cơ học nhẹ nhàng trong thời gian ngắn [3]. Việc cầm bàn chải chà xát lúc này vô tình trở thành hành động "gọt giũa" chính răng của mình.
Men răng bị axit làm mềm như thế nào?
Cơ chế mài mòn răng diễn ra qua hai hiện tượng tương hỗ: xói mòn hóa học và mài mòn cơ học [1, 4]. Axit trong cam chanh, nước ngọt có ga, kẹo chua hay giấm ăn tiếp xúc với tinh thể hydroxyapatite cấu tạo nên men răng, làm thất thoát vật liệu khoáng bề mặt [3, 4, 6]. Quá trình này biến lớp ngoài cùng của răng thành một vùng mềm xốp, suy yếu nghiêm trọng [1, 3].
Khi người dùng đánh răng ngay lúc men đang mềm, các hạt mài mòn trong kem cùng sợi lông bàn chải sẽ cọ xát trực tiếp lên vùng mô tổn thương [2, 4]. Tác động kết hợp giữa xói mòn và mài mòn tạo ra mức độ hao hụt mô răng lớn hơn rất nhiều so với khi răng chỉ chịu tác động đơn thuần của axit [1, 4]. Điều đáng chú ý là sự hao hụt mô răng chủ yếu đến từ hoạt động của chất mài mòn trong kem đánh răng chứ không chỉ do bản thân lông bàn chải [2]. Khi dùng kem đánh răng chải lên bề mặt bị axit làm mềm, lượng men răng mất đi sâu hơn đáng kể so với việc chỉ chải răng bằng nước thông thường [4].
Các nghiên cứu khoa học phát hiện điều gì?
Tác động hủy hoại của việc chải răng sau cơn tấn công axit đã được ghi nhận qua nhiều thí nghiệm đo lường chuyên sâu:
Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2003 sử dụng mẫu men răng người được ngâm trong axit citric 0,3% (độ pH 3,2) để mô phỏng sự tấn công của axit [3]. Các mẫu sau đó được đưa vào máy chải răng có hoặc không có chất mài mòn silica [3]. Kết quả cho thấy việc kết hợp giữa xói mòn do axit và chà xát cơ học gây mòn răng lớn hơn đáng kể so với chỉ ngâm axit đơn thuần [3]. Đặc biệt, nếu quá trình ăn nhai thực phẩm chua có tính nhám (xói mòn và mài mòn diễn ra đồng thời), độ mòn của men răng tăng thêm khoảng 50% so với việc xói mòn xong rồi mới chà xát [3]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng lớp men bị làm mềm vô cùng kém bền vững và có thể bị loại bỏ dễ dàng bởi tác động vật lý ngắn, nhẹ [3].
Tiếp đó, một nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên 40 phiến men răng bò nhằm kiểm tra độ mất chất men khi chải răng sau cơn tấn công axit [4]. Mẫu thử được ngâm trong axit clohydric 10 phút để mô phỏng dịch vị dạ dày, sau đó được đo đạc biên dạng bề mặt [4]. Nhóm nghiên cứu chia thành các nhánh: chải bằng nước, chải bằng hỗn dịch kem đánh răng pha nước tỷ lệ 50:50, và các nhóm được ngâm trong nước bọt nhân tạo 1 giờ trước khi chải bằng nước hoặc hỗn dịch kem [4]. Kết quả chỉ ra độ mất chất men răng ở các nhóm chải bằng kem đánh răng cao hơn hẳn nhóm chải bằng nước [4]. Việc ngâm nước bọt 1 giờ giúp giảm hao hụt men răng rõ rệt khi chải với nước (p < 0,05), nhưng nếu dùng kem đánh răng chải tiếp thì men vẫn bị mài mòn đáng kể [4].
Năm 2008, một nghiên cứu in situ/ex vivo áp dụng thiết kế bắt chéo hai giai đoạn (mỗi giai đoạn kéo dài 14 ngày) trên 10 người tình nguyện đeo khí cụ chứa mẫu men và ngà răng [5]. Chế độ A thực hiện chải răng 20 giây bằng máy, đặt trong miệng 5 phút, rồi ngâm axit ngoài miệng 40 giây [5]. Chế độ B đảo ngược lại: ngâm axit 40 giây, đặt trong miệng 5 phút, rồi mới chải răng 20 giây [5]. Quy trình lặp lại 3 lần mỗi ngày, cách nhau ít nhất 4 giờ [5]. Kết quả đo biên dạng cho thấy độ mòn trung bình của men răng khi chải trước lúc tiếp xúc axit (chế độ A) chỉ là 2,3 ± 1,0 micromet, trong khi chải sau khi bị axit ăn mòn (chế độ B) lên tới 6,4 ± 3,0 micromet [5]. Tương tự, độ hao hụt của ngà răng ở chế độ A là 4,1 ± 1,6 micromet, còn chế độ B vọt lên 15,3 ± 6,8 micromet [5].
Một thử nghiệm in situ khác năm 1999 trên 7 phụ nữ ở độ tuổi trung bình 22 cũng củng cố điều này [6]. Mẫu men răng tiền hàm người sau khi ngâm axit citric 3 phút được đặt vào khoang miệng tình nguyện viên trong 0 phút, 30 phút hoặc 60 phút trước khi dùng kem chải răng trong 30 giây [6]. Lượng mô men mất đi lần lượt giảm dần: 0,258 ± 0,141 micromet ở mốc chải ngay (0 phút), 0,224 ± 0,087 micromet ở mốc 30 phút và 0,195 ± 0,075 micromet ở mốc 60 phút [6]. Mức độ mài mòn sau 60 phút tiếp xúc nước bọt thấp hơn đáng kể so với việc chải ngay tức thì (p < 0,001) [6].
Dù cung cấp dữ liệu rõ ràng, hạn chế của các nghiên cứu trên là phần lớn thực hiện trong điều kiện phòng thí nghiệm hoặc dùng mô hình mô phỏng, chưa phản ánh trọn vẹn toàn bộ thói quen ăn uống phức tạp và sự đa dạng sinh học trong cơ địa từng người.
Những ngộ nhận phổ biến về vệ sinh răng miệng
Ngộ nhận lớn nhất là đánh răng càng nhanh, càng mạnh thì răng càng sạch và ngừa được mòn răng [1]. Thực tế, chải răng quá mức hoặc dùng kỹ thuật chải thô bạo cùng kem đánh răng có độ mài mòn cao trên nền men răng đang bị axit hóa chỉ khiến bề mặt răng bị tổn thương nghiêm trọng hơn [1]. Men răng khi đã bị mất đi do mài mòn cơ học sẽ không thể tự mọc lại nguyên vẹn như ban đầu.
Một hiểu lầm khác là dùng nước súc miệng chứa fluoride hoặc xylitol sau khi uống nước chua có thể ngăn chặn hoàn toàn hiện tượng xói mòn [7]. Cơn tấn công từ axit thực phẩm thường rất mạnh, gây thất thoát khoáng chất ở mức độ sâu hơn nhiều so với sâu răng thông thường, do đó cơ chế chống khử khoáng của fluoride hay xylitol đơn thuần đôi khi không đủ sức ngăn chặn xói mòn [7]. Dù màng sinh học từ nước bọt tạo thành hàng rào bảo vệ tự nhiên, lớp màng này cũng có thể bị hòa tan và rửa trôi dưới điều kiện axit khắc nghiệt [2].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng
Người thường xuyên sử dụng thực phẩm có tính axit cao cần hết sức lưu ý thói quen vệ sinh răng miệng của mình. Nhóm này bao gồm những người hay uống nước ngọt có ga, nước chanh, rượu vang, ăn đồ chua cay, kẹo ngậm chua hoặc dùng dấm [6, 7]. Các loại kẹo chua thậm chí còn có tính axit cao hơn cả nước cam và có sức tàn phá men răng rất lớn [1].
Bệnh nhân mắc hội chứng trào ngược dạ dày thực quản (GERD) thuộc nhóm rủi ro cao do răng thường xuyên tiếp xúc với axit dịch vị có tính ăn mòn cực mạnh [2, 7]. Những người này tuyệt đối không chải răng ngay sau cơn ợ chua, ợ nóng [8]. Ngoài ra, trẻ em hoặc người bệnh phải dùng các loại thuốc dạng lỏng như siro sắt, vitamin nhỏ giọt có tính axit cũng đối diện với nguy cơ mềm men răng tương tự [7].
Ứng xử đúng cách sau khi ăn uống đồ chua
Để bảo vệ nụ cười mà không làm tổn hại cấu trúc men, người tiêu dùng nên thay đổi một số thói quen ăn uống và chăm sóc răng hằng ngày:
Khi ăn đồ chua hoặc uống đồ uống có tính axit, hãy hạn chế nhai ngậm lâu trong khoang miệng [1]. Với nước ngọt hay nước ép trái cây chua, nên dùng ống hút để dẫn thẳng chất lỏng vào sâu bên trong khoang miệng nhằm giảm thiểu diện tích tiếp xúc với răng, hoặc uống nhanh từng ngụm thay vì nhâm nhi kéo dài [6, 7]. Thay thế đồ uống có ga bằng nước lọc, sữa hoặc trà xanh không đường là một giải pháp lành mạnh, bởi trà xanh có mức độ ăn mòn men răng thấp tương đương nước lọc [1].
Ngay sau khi tiếp xúc với axit, hãy súc miệng ngay bằng nước lọc hoặc nước súc miệng chứa fluoride để trung hòa độ pH trong miệng [3, 6, 7]. Đối với người bị trào ngược, có thể dùng thuốc kháng axit ngay sau khi xuất hiện cảm giác ợ chua để giảm tác động của dịch vị [8]. Việc nhai kẹo cao su không đường cũng rất hữu ích, giúp kích thích tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn để tái khoáng hóa và trung hòa axit tự nhiên [3, 4, 6, 7].
Thời điểm đánh răng an toàn nhất là chờ ít nhất 30 phút đến 1 giờ sau khi ăn uống đồ chua hoặc sau cơn trào ngược [6, 7, 8]. Khoảng thời gian này cho phép các khoáng chất trong nước bọt hỗ trợ phục hồi và làm cứng lại bề mặt men răng [4, 8]. Nếu biết trước mình sắp ăn món có tính axit, bạn hoàn toàn có thể chủ động đánh răng sạch sẽ từ trước thay vì đợi ăn xong mới chải [5]. Khi chải răng, hãy ưu tiên dùng bàn chải lông mềm và kem đánh răng có độ mài mòn thấp [6, 7].
Chăm sóc răng miệng đúng cách đòi hỏi sự hiểu biết về bản chất hóa học của khoang miệng thay vì làm sạch theo cảm tính. Giữ khoảng giãn cách hợp lý giữa bữa ăn chua và việc cầm bàn chải đánh răng chính là bí quyết đơn giản để bảo tồn men răng chắc khỏe dài lâu. Hãy tham khảo ý kiến nha sĩ để được kiểm tra định kỳ và đánh giá tình trạng mòn răng cụ thể.
