Cây tai tượng xanh là loài cây quen thuộc thường được trồng làm cảnh hoặc hàng rào tại nhiều gia đình. Nhiều người truyền tai nhau dùng mủ (nhựa) của loài cây này để bôi ngoài da nhờ đặc tính sát trùng dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý tiếp xúc trực tiếp với dịch mủ thực vật có thể dẫn đến nhiều phản ứng dị ứng nghiêm trọng.
Hiện tại, các tài liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp trên dịch mủ cây tai tượng xanh (nhóm hợp chất diterpene) chưa được ghi nhận trong danh mục bằng chứng chuẩn hóa. Dữ liệu y khoa thực chứng hiện có tập trung chủ yếu vào các phản ứng viêm da tiếp xúc và mẫn cảm qua trung gian miễn dịch do tiếp xúc với dịch nhựa tự nhiên (latex) [2, 7]. Người dân cần hết sức thận trọng vì mủ thực vật chứa nhiều hoạt chất sinh học dễ gây kích ứng tế bào biểu mô và dị ứng da tiến triển [1, 2].
Nguy cơ tổn thương da từ các loại nhựa thực vật
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, nhưng các loại mủ và nhựa cây tự nhiên luôn tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào cục bộ. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy bản thân vật liệu cao su tự nhiên có thể tạo ra độc tính tế bào trên mô cấy [1]. Khi kết hợp với các hóa chất hay dung môi khác, phản ứng độc hại trên tế bào còn tăng cao hơn đáng kể [1].
Dịch mủ thực vật khi dính vào da thường không chỉ gây ngứa thoáng qua mà còn kích hoạt chuỗi phản ứng miễn dịch phức tạp [2, 7]. Tình trạng này có thể khởi phát từ phản ứng kích ứng đơn thuần cho đến viêm da tiếp xúc dị ứng dạng muộn [5, 7]. Nếu không được xử trí đúng cách, vùng da tiếp xúc dễ bị tổn thương sâu, nổi mụn nước và bội nhiễm.
Cơ chế phản ứng viêm và kích ứng khi tiếp xúc mủ
Phản ứng lâm sàng liên quan đến tiếp xúc nhựa tự nhiên được chia thành ba nhóm bệnh cảnh rõ rệt [2]. Thứ nhất là viêm da tiếp xúc, tổn thương khu trú tại vùng da trực tiếp chạm vào nhựa thực vật [2]. Phản ứng viêm da tiếp xúc này được xác định là phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào T loại IV (type IV) [2].
Thứ hai là hội chứng mề đay tiếp xúc, biểu hiện với các sẩn phù, mụn nước dạng tổ đỉa hoặc cảm giác châm chích, nóng rát dữ dội xuất hiện trong vòng 10 đến 30 phút sau khi chạm phải dị nguyên [2]. Thứ ba là phản ứng dị ứng toàn thân do cơ chế kháng thể IgE, có thể dẫn đến phù mạch, viêm mũi kết mạc, co thắt phế quản dạng hen hoặc sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng [2, 7].
Bằng chứng lâm sàng về phản ứng da từ nhựa và găng tay cao su
Các thử nghiệm và khảo sát lâm sàng trên nhóm người sử dụng các sản phẩm chứa mủ cao su tự nhiên mang lại cái nhìn rõ nét về tác động của dị nguyên này trên hệ miễn dịch con người.
Một nghiên cứu công bố năm 1993 ghi nhận trường hợp bệnh nhân bị viêm da nghiêm trọng ở bàn tay và cẳng tay sau 3 tháng làm việc với sản phẩm cao su [3]. Kết quả kiểm tra lẩy da và xét nghiệm kháng thể RAST đều âm tính, nhưng xét nghiệm áp da (patch test) lại dương tính muộn [3]. Báo cáo này khẳng định mủ tự nhiên có thể gây viêm da tiếp xúc dị ứng đơn độc mà không hề đi kèm mề đay tiếp xúc tức thì [3].
Một đánh giá năm 1998 trên 117 bệnh nhân liên tiếp bị viêm da tay khi sử dụng găng tay mủ tự nhiên cho thấy 6% bệnh nhân (chiếm 20% nhóm có phản ứng dương tính) biểu hiện quá mẫn loại muộn với mủ tự nhiên [4]. Đáng chú ý, phản ứng này thường xảy ra độc lập, không đi kèm các dị ứng hóa chất cao su thông thường hay triệu chứng mề đay cấp tính [4].
Nghiên cứu khác năm 1998 theo dõi 200 bệnh nhân tại khoa da liễu bằng nghiệm pháp lẩy da đã phát hiện 20 trường hợp dương tính có ý nghĩa lâm sàng với mủ tự nhiên [5]. Trong số 24 ca mề đay tiếp xúc được chẩn đoán, có 9 bệnh nhân suýt bị bỏ sót nếu không thực hiện test lẩy da [5]. Trong nhóm người trưởng thành mắc bệnh, tất cả đều là nữ giới và có tới 12 người không làm các công việc liên quan đến ngành y tế [5].
Khảo sát năm 2003 trên 204 nhân viên y tế có vấn đề về da ghi nhận 35,3% ca mắc viêm da tiếp xúc kích ứng và 64,7% mắc viêm da tiếp xúc dị ứng [6]. Tỷ lệ mề đay tiếp xúc với mủ tự nhiên là 7,3%, đồng thời ghi nhận 3 trường hợp bị hen phế quản và 5 trường hợp bị viêm mũi dị ứng liên quan đến tình trạng mẫn cảm này [6].
Một nghiên cứu năm 1996 tiến hành thử nghiệm áp da trên 822 bệnh nhân trong 6 tháng đã phát hiện 16 người (chiếm 1,9%) có phản ứng da dương tính với mủ tự nhiên [7]. Trong đó, 6 ca có mề đay tiếp xúc, 5 ca kết hợp cả mề đay và viêm da tiếp xúc dị ứng, 5 ca chỉ xuất hiện viêm da tiếp xúc dị ứng đơn thuần [7]. Tính chung có 1,2% tổng số bệnh nhân biểu hiện phản ứng áp da dương tính với dị nguyên mủ cao su [7].
Dữ liệu tổng hợp năm 1994 ước tính có khoảng 2% đến 10% bác sĩ và nhân viên điều dưỡng bị dị ứng với mủ cao su tự nhiên [2]. Phản ứng quá mẫn tức thì với mủ tự nhiên tạo ra nguy cơ đáng kể cho công nhân ngành cao su, nhân viên y tế và bệnh nhân có tật nứt đốt sống hoặc dị tật tiết niệu sinh dục [2]. Tình trạng sử dụng thường xuyên các sản phẩm chứa mủ tự nhiên làm tăng rõ rệt nguy cơ dị ứng tiếp xúc nghề nghiệp [8].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Cần nhấn mạnh rằng các bằng chứng kể trên được thực hiện trên dị nguyên mủ cao su tự nhiên (natural rubber latex) và găng tay cao su y tế, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt trên cây tai tượng xanh hay nhóm hợp chất diterpene của loài này. Do đó, không thể quy chụp tuyệt đối mức độ tổn thương của mủ tai tượng xanh hoàn toàn trùng khớp với cao su công nghiệp.
Dù vậy, cơ chế miễn dịch quá mẫn loại muộn và phản ứng kích ứng tế bào từ dịch mủ thực vật tự nhiên vẫn là cảnh báo quan trọng [1, 2]. Nhựa cây nói chung chứa hỗn hợp phức tạp gồm protein, enzyme và các hợp chất chuyển hóa thứ cấp dễ gây phản ứng quá mẫn trên biểu mô người tiếp xúc [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng mủ cây trị bệnh
Nhiều người tin rằng thảo mộc có mủ sát khuẩn tự nhiên thì bôi lên vết thương sẽ nhanh lành và ngăn ngừa nhiễm trùng. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Độc tính tế bào của mủ cây có thể phá hủy mô hạt non, làm vết loét lan rộng hoặc kích hoạt phản ứng viêm tiếp xúc [1, 7].
Một hiểu lầm khác là chỉ những người có cơ địa dị ứng mới gặp vấn đề. Thực tế nghiên cứu cho thấy các trường hợp viêm da tiếp xúc kích ứng chiếm tỷ lệ lớn (35,3%) ở người tiếp xúc thường xuyên với nhựa, không đòi hỏi cơ địa dị ứng từ trước [6]. Hơn nữa, viêm da tiếp xúc dị ứng có thể xuất hiện âm thầm sau vài tháng tiếp xúc liên tục mà không hề có dấu hiệu mề đay cảnh báo ban đầu [2, 3].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đã từng được chẩn đoán mắc viêm da cơ địa hoặc có tiền sử dị ứng cần tuyệt đối tránh chạm vào mủ cây cảnh [4, 5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng người có cơ địa atopy đối mặt với nguy cơ mẫn cảm và phát triển các phản ứng dị ứng nặng cao hơn khi tiếp xúc với nhựa tự nhiên [4, 5].
Những người mắc tật nứt đốt sống, dị tật đường tiết niệu hoặc người thường xuyên làm việc phải tiếp xúc với các chế phẩm từ mủ thực vật cũng thuộc nhóm nguy cơ cao [2]. Bất kỳ ai xuất hiện triệu chứng ngứa ngáy, mẩn đỏ bàn tay sau khi cắt tỉa cây xanh đều cần cách ly dị nguyên ngay lập tức [5, 8].
Cách ứng phó an toàn và bảo vệ cơ thể
Khi cắt tỉa hoặc chăm sóc các loại cây cảnh có mủ như tai tượng xanh, người dân cần chủ động trang bị đồ bảo hộ lao động. Thử nghiệm vật liệu cho thấy khi thao tác với các tác nhân gây kích ứng, việc sử dụng găng tay nhựa vinyl thay thế cho găng tay mủ cao su tự nhiên có thể giúp giảm hơn 50% tác động độc hại trên tế bào [1].
Nếu vô tình để mủ cây dính vào da hoặc niêm mạc mắt, hãy rửa ngay dưới vòi nước sạch chảy liên tục trong nhiều phút để loại bỏ tối đa dịch tiết. Tuyệt đối không tự ý đắp lá, bôi mỡ trăn hay sử dụng các loại thuốc nam không rõ nguồn gốc lên vùng da đang kích ứng. Khi xuất hiện dấu hiệu sưng nề, nổi bóng nước hoặc cảm giác khó thở, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa da liễu để được thăm khám và xử trí kịp thời, không tự điều trị tại nhà [7, 8].
