Nhiều người dân thường có thói quen hái lá, bẻ cành các loại cây mọc hoang quanh nhà để lấy nhựa mủ bôi trực tiếp lên da nhằm trị mụn nhọt, vết ngứa hoặc vết thương hở. Trong số đó, các cây thuộc chi Jatropha (như dầu lai, dầu lai có củ) thường được truyền miệng là bài thuốc dân gian trị bệnh ngoài da. Tuy nhiên, hành động này tiềm ẩn rủi ro sức khỏe rất nghiêm trọng mà ít ai lường trước.
Việc tự ý bôi trực tiếp nhựa mủ các loài cây chứa độc tố lên cơ thể có thể gây viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề và tổn thương ăn mòn mô da. Thành phần este phorbol cùng các diterpene tồn tại trong mủ cây họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) là tác nhân trực tiếp phá hủy tế bào biểu mô và gây phản ứng viêm cấp tính [1], [2].
Nguy cơ tổn thương da từ thói quen dùng nhựa mủ bôi trực tiếp
Trong dân gian, các loại thảo dược có mủ trắng thường bị lầm tưởng là có tính kháng khuẩn mạnh nên có thể làm lành nhanh các vết thương ngoài da. Nhiều người bất chấp cảnh báo, dùng mủ bôi lên các vùng da nhạy cảm, thậm chí là bôi gần mắt hay niêm mạc miệng.
Thực tế, nhựa mủ của các loài thực vật họ Thầu dầu không hề dịu nhẹ như lời đồn đại. Nhựa cây tiết ra vốn là cơ chế tự vệ sinh học của thực vật nhằm chống lại sự tấn công của động vật ăn cỏ và vi sinh vật. Khi tiếp xúc với biểu bì người, các hợp chất hóa học nồng độ cao trong dịch mủ lập tức phá hủy hàng rào bảo vệ tự nhiên, dẫn đến cảm giác châm chích, đau rát và tổn thương mô sâu.
Bản chất của este phorbol và cơ chế gây độc tế bào biểu mô
Hợp chất este phorbol là nhóm độc chất tự nhiên đáng chú ý nhất được tìm thấy trong nhiều loài thực vật thuộc họ Thầu dầu [1], [2]. Các nghiên cứu sinh học phân tử đã chỉ ra cơ chế tác động trực tiếp của hoạt chất này lên tế bào sống.
Một nghiên cứu công bố năm 2021 làm rõ rằng cơ chế phân tử của este phorbol hoạt động thông qua việc điều hòa tăng gen PKC-beta II [2]. Quá trình này dẫn tới sự biểu hiện quá mức của các gen tiền ung thư xuôi dòng, kích hoạt phản ứng viêm dữ dội, gây stress oxy hóa và cuối cùng kết thúc bằng việc làm tế bào chết theo chương trình (apoptosis) [2]. Ngoài ra, este phorbol còn có tác dụng ăn mòn trực tiếp do độ pH, gây độc tế bào dẫn đến hoại tử các tế bào sừng (keratinocyte) trên bề mặt da [1]. Bên cạnh đó, các dẫn xuất như diterpene và ingenol mebutate có trong nhựa mủ họ cây này cũng kích hoạt sự huy động các tế bào miễn dịch tại chỗ, làm tăng nặng phản ứng viêm mô mà không nhất thiết qua cơ chế dị ứng miễn dịch [1].
Bằng chứng khoa học về viêm da do nhựa mủ thực vật chứa este phorbol
Những tổn thương do tiếp xúc với dịch mủ chứa este phorbol đã được ghi nhận qua nhiều mô hình nghiên cứu lâm sàng, tiền lâm sàng và báo cáo y khoa.
Nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô da người từ người hiến khỏe mạnh và tế bào sừng người đã chứng minh tác động độc hại của mủ cây Euphorbia myrsinites (cùng họ Thầu dầu) [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tế bào sừng chết theo chương trình ở lớp trên màng đáy biểu bì tăng lên phụ thuộc vào liều lượng tiếp xúc với nhựa mủ [1]. Đáng chú ý, các nhà khoa học không tìm thấy bằng chứng hình thái học nào về thành phần dị ứng, khẳng định đây là phản ứng viêm da tiếp xúc kích ứng trực tiếp do độc tính ăn mòn của este phorbol và diterpene [1]. Điểm hạn chế của nghiên cứu này là các biến đổi mô học phải quan sát trên tử thiết da người do cân nhắc đạo đức không thể sinh thiết trên da sống, gây cản trở việc khảo sát hiện tượng thâm nhiễm tế bào viêm in vivo [1].
Một báo cáo y học năm 1985 về cây Hippomane mancinella (cũng thuộc họ Euphorbiaceae) ghi nhận nhựa mủ từ lá và quả cây này gây viêm da nặng nề [3]. Tác nhân kích ứng mạnh tương tự este phorbol trong nhựa cây gây cảm giác ngứa dữ dội hoặc bỏng rát chỉ trong vòng 1 giờ sau tiếp xúc [3]. Ngay sau đó, da xuất hiện hồng ban gây đau đớn, các nốt mụn nước, bóng nước hoặc mụn mủ [3]. Tổn thương có thể lan đến niêm mạc miệng, mắt, cơ quan sinh dục và biểu hiện như vết bỏng hóa chất [3].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm tiền lâm sàng năm 2011 cũng sử dụng este phorbol (cụ thể là 12-O-tetradecanoylphorbol-13-acetate hay TPA) bôi ngoài da tai chuột như một mô hình chuẩn để gây viêm da tiếp xúc kích ứng cấp tính nhằm đo độ dày tai và thử nghiệm hiệu quả điều trị [4]. Điều này một lần nữa khẳng định este phorbol là chất gây kích ứng da thực nghiệm điển hình.
Ngoài họ Thầu dầu, phản ứng viêm da do dịch nhựa cây cũng được ghi nhận ở nhiều loài khác. Chẳng hạn, một báo cáo ca lâm sàng năm 2005 mô tả bệnh nhân bị viêm da tiếp xúc kích ứng sau khi phơi nhiễm với nhựa cây Agave americana, biểu hiện bất thường dưới dạng tổn thương ban xuất huyết tại vùng tiếp xúc thay vì mụn nước dạng sẩn thông thường [5].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh da liễu
Rất nhiều người vẫn lầm tưởng rằng phản ứng mẩn đỏ, rộp da sau khi bôi mủ cây là dấu hiệu của "thải độc" hoặc "thuốc đang phát huy tác dụng". Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và nguy hiểm.
Trên thực tế, các biểu hiện bóng nước, trợt da là hậu quả của phản ứng viêm da tiếp xúc kích ứng do tác động ăn mòn hóa học [1], [3]. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng tổn thương dạng này không phải là dị ứng có tính dung nạp [1]. Nếu tiếp tục bôi thêm, hàng rào biểu bì sẽ bị phá hủy nghiêm trọng hơn, dẫn đến nguy cơ nhiễm trùng thứ phát và để lại sẹo vĩnh viễn.
Một sai lầm phổ biến khác là tự ý mua thuốc mỡ chứa corticoid bôi lên vùng da vừa bị nhựa mủ làm tổn thương. Theo phân tích chuyên môn, tổn thương khuyết tật hàng rào biểu bì trong viêm da do nhiễm độc hóa chất từ mủ cây không có lợi khi dùng corticosteroid bôi tại chỗ, thậm chí việc dùng thuốc này còn có thể làm tổn hại nặng thêm hàng rào biểu bì đang suy yếu [1].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Hiện nay, chưa có nghiên cứu an toàn nào cho phép sử dụng nhựa mủ tươi chứa este phorbol trên người, đặc biệt là phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện có chủ yếu được ghi nhận trên tế bào mô người cô lập, động vật thực nghiệm và các ca tai nạn tiếp xúc thực tế [1], [4], [2].
Những người có cơ địa nhạy cảm, người có sẵn các bệnh lý da mạn tính như viêm da cơ địa, chàm, vảy nến càng không được để mủ cây dính vào da. Ngoài ra, người làm vườn, nông dân khi thu hoạch, cắt tỉa các cây thuộc chi Jatropha (như Jatropha curcas) cần hết sức cẩn trọng vì loài cây này chứa các giống có độc tính cao do hiện diện este phorbol trong dịch cây và hạt [2].
Tuyệt đối không để dịch mủ tiếp xúc gần các vùng niêm mạc mỏng manh như mắt, môi, vòm họng hay bộ phận sinh dục, bởi vì các tổn thương tại niêm mạc hầu họng và mắt có thể diễn tiến cực kỳ nghiêm trọng [3].
Cách xử lý khi dính nhựa mủ và khuyến nghị an toàn
Khi không may bị nhựa mủ cây bắn vào mắt hoặc dính lên da, người dân cần bình tĩnh thực hiện sơ cứu đúng cách trước khi đến cơ sở y tế:
Rửa ngay lập tức vùng da tiếp xúc dưới vòi nước chảy liên tục trong nhiều phút để pha loãng và loại bỏ tối đa độc chất bám trên bề mặt, hạn chế thời gian hóa chất ăn mòn mô [3]. Không cào gãi, không chà xát mạnh làm vỡ các mụn nước hay làm trầy xước thêm lớp sừng bảo vệ.
Không tự ý đắp các loại lá cây khác, không bôi kem đánh răng, mỡ trăn hay tự ý mua thuốc corticoid bôi khi chưa có chẩn đoán [1]. Trong sản xuất chăn nuôi, các nhà khoa học đã phải áp dụng nhiều kỹ thuật hóa lý và sinh học phức tạp mới có thể loại bỏ hoàn toàn este phorbol khỏi bã hạt Jatropha nhằm tránh độc tính gây chết tế bào [2]. Do đó, người dân không thể tự ý vô hiệu hóa độc tố này bằng các mẹo vặt tại nhà.
Nếu xuất hiện các triệu chứng ngứa rát dữ dội, nổi mụn nước, bóng nước lớn hoặc dính mủ vào mắt, niêm mạc miệng, người bệnh cần đến ngay bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa da liễu để được bác sĩ xử trí kịp thời [3].
Bảo vệ sức khỏe bằng thảo dược chỉ an toàn khi có căn cứ khoa học rõ ràng. Nhựa mủ các loài cây chứa este phorbol tiềm ẩn nguy cơ viêm da tiếp xúc hoại tử và kích ứng niêm mạc nguy hiểm. Người dân cần dừng ngay thói quen bôi trực tiếp mủ cây hoang dại lên da và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp các vấn đề da liễu.
