Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại thảo mộc mọc hoang quanh nhà đem sắc lấy nước uống mỗi ngày để giải nhiệt hoặc thanh lọc cơ thể. Trong số đó, cây cam thảo đá bia (tên khoa học là Telosma procumbens) được chú ý nhờ vị ngọt tự nhiên, dễ uống và được truyền miệng như một thức uống thảo mộc lành tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng nước sắc từ loại cây này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe do phần lớn các ghi chép khoa học hiện nay chỉ mới dừng lại ở việc tìm hiểu thành phần hóa học mà chưa làm rõ giới hạn an toàn thực tế trên người.

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai, người bị suy giảm chức năng thận và trẻ nhỏ là những đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cam thảo đá bia. Việc thiếu dữ liệu độc học lâm sàng toàn diện khiến việc xác định liều lượng an toàn trở nên bất khả thi, dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.

Bản chất và vị ngọt đặc biệt của cam thảo đá bia

Cam thảo đá bia (Telosma procumbens) thuộc họ Thiên lý (Asclepiadaceae), phân bố ở một số khu vực châu Á, bao gồm Việt Nam. Loại thảo dược này thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhờ chứa những hoạt chất tạo vị ngọt đặc trưng, khiến nhiều người lầm tưởng nó có thể dùng thay thế các loại thảo dược thông thường hoặc trà uống hàng ngày.

Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã phân lập thành công một hợp chất glycoside polyoxypregnane có vị ngọt đậm từ cây Telosma procumbens thu thập tại Việt Nam, đặt tên là telosmoside A15 [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện độ ngọt của telosmoside A15 gấp tới 1000 lần so với đường sucrose thông thường [1]. Cùng với đó, các nhà khoa học đã tìm thấy thêm 17 glycoside mới khác có cùng cấu trúc aglycone, được đặt tên từ telosmoside A1-A14 và A16-A18; một số chất cũng có vị ngọt, trong khi một số khác không vị hoặc có vị đắng [1].

Sự xuất hiện của các glycoside cấu trúc phức tạp này giải thích vì sao nước đun từ loại cây này có vị ngọt dễ chịu. Tuy nhiên, tính chất ngọt tự nhiên hoàn toàn không đồng nghĩa với việc dược thảo này tuyệt đối lành tính khi đi vào cơ thể người qua đường uống dài ngày.

Thực trạng dữ liệu nghiên cứu về độc học và liều dùng

Để một loại cây thuốc được khuyến cáo sử dụng rộng rãi như trà thảo mộc hay bài thuốc điều trị, nó bắt buộc phải trải qua các giai đoạn thử nghiệm nghiêm ngặt: thử nghiệm độc tính cấp, độc tính bán trường diễn trên động vật và các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người nhằm tìm ra ngưỡng liều không gây tác dụng phụ (NOAEL) cũng như liều gây độc.

Hiện nay, nghiên cứu năm 2001 về Telosma procumbens mới chỉ tập trung phân lập hóa học và thảo luận mối quan hệ giữa cấu trúc và vị ngọt của 18 hợp chất glycoside mà chưa hề có thử nghiệm độc tính chuyên sâu hay nghiên cứu dược động học trên người [1]. Các dữ liệu độc học chi tiết về liều lượng dung nạp tối đa, khả năng đào thải qua thận hay tác động qua hàng rào nhau thai hoàn toàn chưa được thiết lập.

Khi chưa có dữ liệu chuẩn hóa, việc người dân tự hái lá, thân hay rễ cây đem đun sắc nước uống theo cảm tính dẫn đến sự dao động cực lớn về nồng độ các chất hòa tan. Đậm độ hoạt chất thay đổi tùy thuộc vào lượng nước, thời gian đun và khối lượng dược liệu, từ đó làm tăng mạnh nguy cơ nạp vào cơ thể lượng glycoside vượt ngưỡng chuyển hóa.

Cảnh báo đặc biệt cho phụ nữ mang thai

Phụ nữ trong thai kỳ là đối tượng cần đặt sự an toàn lên hàng đầu đối với mọi loại thảo dược đưa vào cơ thể. Trong giai đoạn này, các cơ quan của thai nhi đang trong quá trình hình thành và hoàn thiện, rất nhạy cảm với các hợp chất lạ có hoạt tính sinh học từ bên ngoài.

Do Telosma procumbens hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm về độc tính sinh sản hoặc khả năng gây dị tật bẩm sinh, việc sử dụng nước sắc từ loài cây này tiềm ẩn rủi ro khôn lường. Một số hợp chất glycoside phức tạp có thể gây kích thích co bóp tử cung hoặc xâm nhập qua hàng rào nhau thai gây ảnh hưởng bất lợi cho thai nhi. Vì vậy, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng loại nước sắc này dưới bất kỳ hình thức nào.

Nguy cơ nghiêm trọng đối với người bệnh suy thận

Thận đóng vai trò cơ quan lọc và đào thải chính các chất chuyển hóa nội sinh cũng như các hợp chất ngoại lai từ thảo mộc ra khỏi cơ thể. Ở những người đã có sẵn tình trạng suy giảm chức năng thận, khả năng thanh thải bị suy giảm nghiêm trọng.

Việc nạp các glycoside pregnane phức tạp từ nước sắc cam thảo đá bia khi chưa rõ cơ chế chuyển hóa và bài tiết sẽ tạo thêm gánh nặng lớn cho các đơn vị thận đang bị tổn thương. Nếu các chất chuyển hóa không được loại bỏ kịp thời, chúng sẽ tích tụ trong tuần hoàn máu, làm tăng nguy cơ suy thận tiến triển nặng hơn hoặc gây nhiễm độc thứ phát cho các cơ quan khác. Người có bệnh lý thận mạn tính cần kiêng hoàn toàn loại nước sắc chưa rõ chuẩn độ này.

Trẻ nhỏ tuyệt đối không nên sử dụng

Hệ thống enzyme gan khử độc và chức năng lọc của cầu thận ở trẻ em, đặc biệt là trẻ nhỏ dưới 6 tuổi, vẫn chưa hoàn thiện như người trưởng thành. Khả năng dung nạp các chất lạ trong thảo mộc của cơ thể trẻ rất thấp.

Với độ ngọt gấp 1000 lần đường thông thường của hợp chất telosmoside A15 được tìm thấy trong cây [1], việc cho trẻ uống nước sắc cam thảo đá bia có thể tạo ra những phản ứng sinh học không lường trước. Liều lượng thảo dược áp dụng cho người lớn khi đưa vào cơ thể trẻ em rất dễ dẫn tới tình trạng quá liều, gây rối loạn tiêu hóa cấp tính hoặc ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng gan, thận non nớt của trẻ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc dân gian

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng "cây cỏ tự nhiên mọc hoang luôn an toàn, không có độc tính như thuốc tây". Thực tế, thực vật tự nhiên sản sinh ra rất nhiều hợp chất hữu cơ thứ cấp như alkaloid, saponin hay glycoside để tự bảo vệ trước môi trường, và nhiều chất trong số đó có độc tính mạnh nếu dùng sai cách hoặc dùng quá mức.

Một hiểu lầm khác là đánh đồng vị ngọt thảo mộc với tính bổ dưỡng hay giải độc. Mặc dù Telosma procumbens chứa các hợp chất tạo ngọt rất mạnh [1], vị ngọt này chỉ phản ánh cấu trúc hóa học của phân tử glycoside tương tác với thụ thể vị giác chứ không chứng minh loài cây này có khả năng bồi bổ sức khỏe hay giải độc gan thận như nhiều lời đồn đại dân gian. Việc dùng thay thế nước lọc hàng ngày là một thói quen nguy hại cần loại bỏ.

Khuyến nghị áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn

Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình trước các loại dược liệu chưa được chuẩn hóa liều lượng, người dân nên lưu ý các điểm sau:

  • Không tự ý thu hái cây mọc hoang trên bờ bụi, khe đá để đun sắc uống khi chưa có sự xác định danh pháp chính xác từ chuyên gia thực vật học, tránh nguy cơ nhầm lẫn với các loài thực vật chứa độc tố nguy hiểm.
  • Không sử dụng nước sắc cam thảo đá bia liên tục như nước giải khát hàng ngày.
  • Tuyệt đối giữ nguyên tắc an toàn cho các nhóm nhạy cảm: không dùng cho phụ nữ có thai, người cho con bú, trẻ em và bệnh nhân mắc các bệnh mạn tính về thận, gan hoặc tim mạch.
  • Nếu từng uống nước sắc này và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, buồn nôn, đau bụng, tiểu ít hoặc mệt mỏi, cần ngưng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được kiểm tra.
  • Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian hay cây cỏ nào để hỗ trợ sức khỏe, người dân cần tham khảo ý kiến tư vấn từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn, không nghe theo lời truyền miệng thiếu căn cứ.

Sử dụng thảo dược là nét văn hóa y học lâu đời, đem lại nhiều giá trị nếu được nghiên cứu và chuẩn hóa bài bản. Tuy nhiên, với những loài cây còn thiếu hụt dữ liệu độc học lâm sàng như cam thảo đá bia, sự cẩn trọng là điều kiện tiên quyết để bảo vệ an toàn tính mạng và sức khỏe lâu dài.