Cơn đau đầu âm ỉ, cảm giác như có vòng thít chặt quanh trán sau những giờ làm việc căng thẳng là tình trạng rất phổ biến ở người trưởng thành. Nhiều người thường chỉ nghĩ đến áp lực công việc, thiếu ngủ hay mỏi mắt mà ít khi chú ý đến các chỉ số vi chất dinh dưỡng bên trong cơ thể. Gần đây, nhiều người thắc mắc liệu việc thiếu hụt vitamin D – loại vitamin thường được biết đến với vai trò cho xương – có liên quan đến các cơn đau đầu dai dẳng này hay không.
Câu trả lời dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Nồng độ vitamin D trong máu thấp có mối liên quan đáng kể với sự gia tăng nguy cơ mắc và làm nặng thêm tình trạng đau đầu căng thẳng mạn tính. Mặc dù mối quan hệ nhân quả tuyệt đối vẫn đang tiếp tục được nghiên cứu làm rõ, các dữ liệu lâm sàng cho thấy người bị thiếu vitamin D thường có tỷ lệ đau đầu căng thẳng cao hơn hẳn và việc điều chỉnh nồng độ chất này đem lại nhiều cải thiện khả quan.
Mối liên hệ giữa đau đầu căng thẳng và thiếu vitamin D
Cả đau đầu căng thẳng và tình trạng thiếu hụt vitamin D đều là những vấn đề sức khỏe rất phổ biến trong cộng đồng dân số nói chung [1]. Vitamin D là một chất tan trong dầu có đặc tính như một hormone, đóng vai trò sống còn trong chuyển hóa xương khoáng chất cũng như chức năng điều hòa sự phát triển của não bộ [2]. Tình trạng thiếu hụt vitamin D đang nổi lên như một vấn đề y tế công cộng trên toàn cầu và có thể ảnh hưởng đến hầu hết mọi hệ thống cơ quan của cơ thể chứ không riêng gì xương [3].
Các nhà nghiên cứu nhận thấy tình trạng đau đầu có mối tương quan thú vị với yếu tố địa lý và thời tiết. Một tổng quan tài liệu năm 2010 đã chỉ ra mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa tỷ lệ hiện mắc chứng đau đầu căng thẳng lẫn đau nửa đầu với vĩ độ địa lý [3]. Theo đó, tỷ lệ người mắc đau đầu có xu hướng gia tăng rõ rệt ở những vùng có vĩ độ cao hơn, nơi lượng ánh nắng mặt trời tiếp xúc thường thấp hơn [3]. Bên cạnh đó, dữ liệu cũng ghi nhận tần suất các cơn đau đầu thường bùng phát nhiều hơn vào mùa thu đông và thấp nhất vào mùa hè, hoàn toàn trùng khớp với chu kỳ biến thiên nồng độ vitamin D huyết thanh trong năm [3].
Vì sao thiếu hụt vitamin D có thể châm ngòi cho cơn đau đầu?
Để lý giải tại sao nồng độ vi chất này giảm lại có thể gây đau đầu, các nhà khoa học đã đưa ra nhiều giả thuyết về cơ chế sinh học thần kinh. Một cơ chế quan trọng liên quan đến quá trình hấp thu khoáng chất magie. Khi lượng vitamin D sụt giảm, khả năng hấp thu magie từ ruột qua đường ăn uống sẽ bị suy giảm theo, bởi quá trình này phụ thuộc vào sự hiện diện của vitamin D [4]. Sự trao đổi chất bất thường của magie đóng vai trò cốt lõi trong cơ chế bệnh sinh của chứng đau đầu căng thẳng [4]. Có khoảng 40% đến 50% bệnh nhân đau đầu căng thẳng bị giảm nồng độ magie huyết thanh [4].
Ngoài ra, sự thiếu hụt vi chất kéo dài có thể kích thích liên tục các thụ thể cảm giác ở màng ngoài xương do hiện tượng sưng phù xương, từ đó gây ra hiện tượng nhạy cảm hóa các tế bào thần kinh bậc hai, bậc ba và dẫn tới nhạy cảm hóa trung ương [4]. Về mặt giải phẫu thần kinh, các thụ thể tiếp nhận vitamin D (VDR), enzyme chuyển hóa 1-alpha-hydroxylase cùng các protein gắn kết vitamin D đều được tìm thấy trong não bộ, đặc biệt tập trung tại vùng dưới đồi (hypothalamus) [2, 4]. Vitamin D còn hoạt động như một chất bảo vệ thần kinh, tham gia điều hòa sản xuất các yếu tố dinh dưỡng thần kinh, kích hoạt enzyme não và điều hòa dẫn truyền thần kinh [5]. Đau đầu căng thẳng cũng có thể xuất phát từ tình trạng tăng nhạy cảm, căng đau của các nhóm cơ quanh sọ não [5].
Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Mối tương quan này đã được kiểm chứng rõ nét qua một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2017 trên 100 bệnh nhân trưởng thành bị đau đầu căng thẳng mạn tính và 100 người khỏe mạnh đối chứng [6]. Kết quả đo lường cho thấy nồng độ 25-hydroxy vitamin D trung bình ở nhóm người bị đau đầu căng thẳng mạn tính thấp hơn rõ rệt so với nhóm khỏe mạnh, cụ thể chỉ đạt 14,7 ng/mL so với 27,4 ng/mL [6]. Tỷ lệ thiếu vitamin D (dưới 20 ng/mL) ở người bệnh đau đầu lên tới 71%, trong khi ở nhóm đối chứng chỉ là 25% [6].
Nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng, những bệnh nhân đau đầu kèm thiếu vitamin D có tỷ lệ đau cơ xương khớp cao hơn (58% so với 31%), tỷ lệ yếu cơ cao hơn (38% so với 7%), điểm số nhạy cảm đau cơ và xương cao hơn, tỷ lệ mệt mỏi đi kèm lớn hơn (44% so với 17%) và thời gian mắc bệnh kéo dài hơn hẳn (15,5 tháng so với 11,2 tháng) so với nhóm đủ vitamin D [6]. Điểm số nhạy cảm đau cơ và xương có mối tương quan thuận rất mạnh với nồng độ vitamin D huyết thanh [6].
Không chỉ ở người lớn, tình trạng này cũng xuất hiện ở trẻ nhỏ. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2018 trên 147 trẻ em mắc đau đầu (gồm đau đầu căng thẳng và đau nửa đầu) cùng 69 trẻ khỏe mạnh đối chứng từ 5 đến 16 tuổi cho thấy nồng độ 25-OH vitamin D3 ở nhóm trẻ bị đau đầu thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với trẻ bình thường (17,1 ± 9,4 ng/mL so với 25,8 ± 12,8 ng/mL) [2]. Sự khác biệt này vẫn duy trì rõ rệt ngay cả khi phân tích riêng ở nhóm trẻ đến khám vào mùa ít nắng hay mùa nhiều nắng [2].
Về hiệu quả can thiệp, một báo cáo lâm sàng năm 2009 trên 8 bệnh nhân bị đau đầu căng thẳng mạn tính kèm thiếu hụt vitamin D trầm trọng (mắc bệnh nhuyễn xương) đã ghi nhận tất cả họ đều đáp ứng rất kém với các liệu pháp điều trị đau đầu căng thẳng thông thường [1]. Tuy nhiên, sau khi được bổ sung vitamin D và canxi, cơn đau đầu cùng các triệu chứng nhuyễn xương của cả 8 bệnh nhân đều đáp ứng tốt, trong đó sự cải thiện cơn đau đầu diễn ra sớm hơn nhiều so với các triệu chứng xương khớp [1]. Tương tự, một báo cáo năm 2016 trên 3 bé gái chưa dậy thì bị đau đầu căng thẳng mạn tính kèm đau nhức toàn thân kháng trị với thuốc thông thường; sau khi phát hiện thiếu vitamin D nặng và được điều trị bằng vitamin D, cả tình trạng đau đầu lẫn đau cơ xương đều thuyên giảm rõ rệt [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù có nhiều nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ chặt chẽ giữa nồng độ vi chất này với chứng đau đầu, chúng ta cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của khoa học hiện tại. Phần lớn các nghiên cứu hiện nay là nghiên cứu cắt ngang hoặc nghiên cứu bệnh - chứng [2, 6, 7]. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang chỉ ghi nhận được sự cùng tồn tại của hai hiện tượng chứ không thể khẳng định mối quan hệ nhân quả trực tiếp rằng thiếu vitamin D là nguyên nhân trực tiếp gây ra cơn đau [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu này thường có cỡ mẫu chưa đủ lớn và cần thêm các nghiên cứu hiệu chỉnh kỹ lưỡng hơn đối với các yếu tố gây nhiễu quan trọng như mức độ hoạt động thể chất hay thói quen sử dụng rượu bia vốn có thể làm thay đổi nồng độ vitamin D trong máu [4]. Do đó, các nhà nghiên cứu đều nhấn mạnh cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng với quy mô lớn hơn để xác nhận chính xác liệu việc bổ sung vitamin D có phải là biện pháp điều trị đặc hiệu cho chứng đau đầu căng thẳng hay không [6, 7].
Những hiểu lầm thường gặp về đau đầu và dinh dưỡng
Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng cứ bị đau đầu dai dẳng thì chỉ cần tự ý mua các viên uống vitamin D liều cao về uống là sẽ khỏi bệnh. Thực tế, vitamin D không phải là thuốc giảm đau tức thời. Đau đầu căng thẳng có thể phối hợp nhiều nguyên nhân cơ học, căng thẳng tâm lý và cả các thiếu hụt chuyển hóa khác. Đơn cử, tình trạng thiếu hụt vitamin B12 cũng được chứng minh có mối liên quan độc lập đến chứng đau đầu căng thẳng ở trẻ em, với tỷ lệ thiếu hụt ở nhóm đau đầu là 24% so với chỉ 8% ở nhóm khỏe mạnh [8].
Một ngộ nhận khác là đánh đồng mọi cơn đau ở vùng đầu mặt đều do căng thẳng đơn thuần. Các rối loạn ở khớp thái dương hàm và cơ nhai vùng cơ thái dương, cơ cắn cũng tạo ra các cơn đau lan tỏa rất giống với đau đầu căng thẳng [5]. Việc tự chẩn đoán và lạm dụng thực phẩm chức năng có thể làm chậm trễ thời gian phát hiện các nguyên nhân thực thể cần can thiệp y khoa chuyên sâu.
Những ai nên thận trọng và cần tầm soát vi chất?
Những người thường xuyên làm việc trong môi trường khép kín, nhân viên văn phòng ít tiếp xúc với ánh nắng tự nhiên, người sống ở các khu vực đô thị nhiều khói bụi hoặc vùng có mùa đông kéo dài cần lưu tâm đến tình trạng thiếu hụt này [4, 7]. Khi bạn bị đau đầu căng thẳng kéo dài, đã dùng các thuốc điều trị thông thường nhưng đáp ứng kém, lại đi kèm với các dấu hiệu như đau mỏi cơ xương khớp lan tỏa, yếu cơ, đau nhức xương hoặc mệt mỏi kéo dài, việc kiểm tra nồng độ vitamin D huyết thanh là rất cần thiết [1, 3, 6].
Tuy nhiên, người bệnh không bao giờ được tự ý bổ sung các chế phẩm vitamin D liều cao khi chưa có chỉ định và xét nghiệm chẩn đoán từ bác sĩ. Vitamin D là vitamin tan trong dầu, có khả năng tích lũy trong cơ thể và gây độc tính nếu dùng quá liều kéo dài. Những người có bệnh lý nền về thận, rối loạn canxi máu hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác càng phải thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào.
Gợi ý áp dụng thực tế an toàn và hợp lý
Để duy trì nồng độ vi chất tối ưu cho sức khỏe hệ thần kinh và cơ xương, cách tự nhiên và bền vững nhất là tăng cường tiếp xúc với ánh sáng mặt trời một cách khoa học. Bạn có thể dành 15 đến 30 phút vận động ngoài trời vào buổi sáng sớm, để lộ các vùng da tay, chân giúp cơ thể tự tổng hợp vitamin D một cách an toàn [2].
Về chế độ ăn uống, hãy xây dựng thực đơn đa dạng với các nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất. Bổ sung các loại cá béo, trứng, sữa và các chế phẩm từ sữa để cung cấp vitamin D, đồng thời tăng cường rau xanh thẫm, các loại hạt và ngũ cốc nguyên hạt để bổ sung magie – khoáng chất quan trọng mà quá trình hấp thu của nó phụ thuộc vào vitamin D [4]. Nếu có các triệu chứng đau đầu căng thẳng dai dẳng, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám tổng thể, làm xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ 25-OH vitamin D cùng các chỉ số liên quan, từ đó bác sĩ sẽ đưa ra phác đồ điều chỉnh liều lượng vi chất an toàn, cá thể hóa cho từng trường hợp [6, 7].
Nhìn chung, nồng độ vitamin D trong máu thấp có mối liên quan mật thiết và làm tăng mức độ trầm trọng của chứng đau đầu căng thẳng mạn tính. Dù vậy, việc chăm sóc sức khỏe hệ thần kinh đòi hỏi một lối sống lành mạnh, cân bằng giữa vận động, dinh dưỡng và giải tỏa căng thẳng thay vì chỉ phụ thuộc vào một loại viên uống. Hãy luôn lắng nghe cơ thể và tham vấn ý kiến chuyên môn y tế khi những cơn đau đầu tái diễn không dứt.
