Chế độ ăn ketogenic (keto) giàu chất béo và cắt giảm tối đa carbohydrate đang thu hút sự chú ý của nhiều phụ huynh. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn ngặt nghèo này ở trẻ em đặt ra nhiều lo ngại về sức khỏe xương, đặc biệt là nguy cơ thiếu hụt canxi và vitamin D.
Các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy chế độ ăn keto có liên quan đến việc suy giảm mật độ xương và rối loạn chuyển hóa khoáng chất ở trẻ em [1], [2]. Hầu hết dữ liệu lâm sàng hiện nay được thu thập từ nhóm trẻ động kinh kháng trị áp dụng keto dưới sự giám sát y tế, chưa có nghiên cứu chứng minh tính an toàn đối với trẻ khỏe mạnh ăn kiêng tự phát [1], [3].
Cơ chế ảnh hưởng đến xương và chuyển hóa khoáng chất
Chế độ ăn keto yêu cầu tỷ lệ chất béo rất cao (thường chiếm 90%) và hạn chế tinh bột xuống mức tối thiểu (khoảng 3%) [4]. Chế độ ăn hạn chế này có thể tạo ra các yếu tố nguy cơ dẫn đến thiếu hụt vi chất trong giai đoạn phát triển ban đầu của trẻ [5].
Bên cạnh nguy cơ giảm mật độ khoáng xương do hạn chế nhóm thực phẩm tự nhiên, chế độ keto còn làm thay đổi trực tiếp sự đào thải và hấp thu khoáng chất [6], [7]. Chế độ ăn này có thể kích thích tình trạng tiêu xương quá mức và làm suy giảm bài tiết canxi, dẫn đến biến đổi nồng độ các chất điều hòa chuyển hóa xương [6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng trên trẻ em
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2015 chỉ ra rằng chế độ ăn keto có liên quan đến tình trạng giảm mật độ xương ở trẻ em mắc bệnh động kinh, trong đó yếu tố quyết định để duy trì mật độ xương bình thường là không bị thiếu hụt vitamin D [1]. Một tổng quan năm 2021 cũng ghi nhận trẻ động kinh theo chế độ keto dài hạn có tỷ lệ gãy xương cao hơn và mật độ khoáng xương suy giảm [2].
Một nghiên cứu theo dõi tiến cứu năm 2017 trên 29 trẻ theo chế độ keto (thời gian trung bình 2,1 năm) ghi nhận xu hướng giảm chỉ số Z-score mật độ xương cột sống thắt lưng là 0,1562 mỗi năm [3]. Đáng chú ý, 68% trẻ có chỉ số Z-score mật độ xương thấp hơn vào cuối giai đoạn theo dõi [3]. Tốc độ mất xương ở nhóm trẻ vận động tốt diễn ra nhanh hơn so với nhóm hạn chế vận động, với mức giảm 0,28 độ lệch chuẩn mỗi năm [3].
Tình trạng tổn thương xương đã được ghi nhận từ sớm trong nghiên cứu năm 1979 trên 5 trẻ điều trị kết hợp keto và thuốc chống co giật [8]. Nhóm trẻ này bị giảm nồng độ 25-hydroxyvitamin D và canxi trong huyết thanh, tăng hormone tuyến cận giáp và giảm khối lượng xương nghiêm trọng hơn so với nhóm chỉ dùng thuốc [8]. Một nghiên cứu khác năm 2002 trên 7 trẻ từ 3 đến 16 tuổi cũng kết luận chế độ keto có thể làm suy giảm tình trạng khoáng hóa của xương dù chưa thấy biến đổi rõ rệt về thể chất sau 6 tháng [4].
Bên cạnh tình trạng loãng xương, rối loạn chuyển hóa còn gây ra các phản ứng nghịch thường hiếm gặp. Một báo cáo năm 2014 mô tả 3 trẻ (từ 2,5 đến 5,5 tuổi) bị tăng canxi huyết nghiêm trọng sau 6 đến 12 tháng ăn keto [6]. Các bệnh nhi này có nồng độ canxi máu tăng cao, canxi niệu tăng vừa phải, hormone cận giáp và 1,25-dihydroxyvitamin D giảm thấp, phản ánh tình trạng tiêu xương quá mức [6].
Bổ sung canxi, vitamin D và nguy cơ sỏi thận
Để bảo vệ hệ xương, nhóm đồng thuận quốc tế năm 2018 khuyến cáo nên sàng lọc định kỳ mật độ khoáng xương bằng phương pháp DEXA cho người ăn keto [7]. Việc bổ sung dự phòng canxi và vitamin D được khuyến nghị cho bệnh nhân thực hiện chế độ ăn này [7]. Một nghiên cứu cho thấy khi được bổ sung 5.000 IU vitamin D mỗi ngày, khối lượng xương ở nhóm trẻ ăn keto đã tăng 8,1 ± 0,9% sau 12 tháng [8].
Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất cho trẻ ăn keto đòi hỏi sự cẩn trọng lớn. Chế độ keto làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu, dẫn đến tỷ lệ canxi/creatinine trong nước tiểu tăng cao [6], [3]. Tình trạng tăng canxi niệu này làm tăng nguy cơ hình thành sỏi thận [7]. Do đó, việc tự ý bổ sung canxi liều cao mà không theo dõi xét nghiệm nước tiểu có thể gây nguy hiểm [7].
Điều khoa học chưa biết rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có chưa thể trả lời một số vấn đề quan trọng:
- Chưa có nghiên cứu đánh giá tác động của chế độ ăn keto trên trẻ hoàn toàn khỏe mạnh. Hầu hết các đối tượng nghiên cứu đều bị động kinh kháng trị và dùng kèm thuốc chống co giật đa trị liệu [1], [2].
- Chưa phân tách hoàn toàn được mức độ ảnh hưởng xương là do bản thân chế độ ăn keto hay do tương tác cộng dồn với thuốc chống động kinh và tình trạng bệnh lý thần kinh tiềm ẩn [1], [2].
- Chưa xác định được tác động dài hạn của chế độ keto đối với khối lượng xương đỉnh khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành [3].
Ai nên thận trọng?
- Trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển chiều cao nhanh hoặc trong 1.000 ngày đầu đời [5].
- Trẻ có tiền sử cá nhân hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh sỏi thận, tăng canxi niệu [7].
- Trẻ mắc các bệnh lý giảm mật độ xương, còi xương hoặc suy giảm khả năng vận động [1], [3].
- Trẻ đang sử dụng nhiều loại thuốc điều trị thần kinh hoặc thuốc chống co giật gây ảnh hưởng đến hấp thu vitamin D [1], [8].
Cách áp dụng và theo dõi thực tế
Chế độ ăn keto là một liệu pháp dinh dưỡng y học đặc biệt, không phải là chế độ ăn kiêng thông thường cho trẻ em. Cha mẹ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn này cho trẻ khi không có chỉ định từ bác sĩ.
Nếu trẻ bắt buộc phải dùng chế độ keto để điều trị bệnh, việc theo dõi phải được thực hiện định kỳ:
- Tiến hành đo mật độ khoáng xương (DEXA) định kỳ để phát hiện sớm hiện tượng mất xương [7].
- Xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ vitamin D (25-hydroxyvitamin D) và canxi huyết thanh [8].
- Xét nghiệm nước tiểu định kỳ kiểm tra tỷ lệ canxi/creatinine, canxi, citrate và oxalate để tầm soát nguy cơ sỏi thận [7].
- Bổ sung canxi và vitamin D đúng liều lượng chỉ định của bác sĩ điều trị, không tự ý tăng giảm liều [8], [7].
- Cho trẻ uống đủ nước để giảm thiểu nguy cơ lắng đọng tinh thể ở thận [7].
Chế độ ăn keto tiềm ẩn nguy cơ rõ rệt đối với sức khỏe xương và chuyển hóa vi chất của trẻ nhỏ. Mọi can thiệp dinh dưỡng hạn chế nhóm thực phẩm ở trẻ em đều cần cân nhắc giữa lợi ích điều trị và rủi ro phát triển thể chất.






