Nhiều phụ huynh quan tâm đến chế độ ăn Địa Trung Hải nhờ nguồn dưỡng chất phong phú từ cá, rau củ và chất béo lành mạnh. Tuy nhiên, liệu chế độ này có cung cấp đầy đủ vitamin D và canxi cho trẻ nhỏ trong độ tuổi mầm non hay không vẫn là băn khoăn phổ biến.
Hiện chưa có nghiên cứu đánh giá trực tiếp thực đơn Địa Trung Hải trên trẻ mầm non dưới 6 tuổi; các dữ liệu về chế độ này mới được ghi nhận ở nhóm từ 6 đến 24 tuổi [1] [2]. Dù vậy, các quan sát dinh dưỡng ở lứa tuổi mầm non cho thấy vitamin D từ khẩu phần ăn tự nhiên hầu như luôn ở mức thấp [3] [4] [5], trong khi canxi có thể đáp ứng đủ nếu trẻ uống sữa và dùng các chế phẩm từ sữa thường xuyên [4].
Chế độ ăn Địa Trung Hải và mức độ đáp ứng canxi ở trẻ em
Nghiên cứu enKid tại Tây Ban Nha thực hiện trên 3.166 người từ 6 đến 24 tuổi cho thấy mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao giúp giảm tỷ lệ thiếu hụt canxi dưới 2/3 mức khuyến nghị [1] [2]. Cùng với canxi, lượng hấp thu magiê, kali, phốt pho, chất xơ và nhiều vitamin khác cũng tăng lên khi điểm số tuân thủ chế độ ăn cải thiện [2].
Một thử nghiệm trên 20 nam thiếu niên từ 11 đến 14 tuổi tại Tây Ban Nha ghi nhận chế độ ăn Địa Trung Hải hỗ trợ tăng tỷ lệ hấp thu canxi, tăng lưu giữ canxi và giảm đáng kể lượng canxi đào thải qua nước tiểu so với chế độ ăn cơ bản [2]. Mặc dù vậy, đây là kết quả thu được trên đối tượng thanh thiếu niên, chưa phản ánh chính xác tình trạng ở lứa tuổi mẫu giáo [1] [2].
Lượng canxi và vitamin D thực tế trong khẩu phần của trẻ mầm non
Khảo sát trên 696 trẻ mầm non từ 2,5 đến 6,5 tuổi tại vùng Flanders (Bỉ) cho thấy lượng canxi trung bình đạt 844 mg mỗi ngày, cao hơn mức khuyến nghị của địa phương [4]. Trong đó, sữa đóng góp 26%, đồ uống sữa có đường chiếm 25% và phô mai cung cấp 11% tổng lượng canxi [4]. Ngược lại, lượng vitamin D trẻ nhận được qua ăn uống chỉ đạt trung bình 2,0 mcg mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với khuyến cáo [4].
Trái ngược với dữ liệu tại Bỉ, nghiên cứu tại 40 trường mầm non với 1.746 trẻ từ 4 đến 6 tuổi ở vùng Silesia (Ba Lan) phát hiện khẩu phần ăn 10 ngày thiếu hụt nghiêm trọng cả hai vi chất [5]. Mức canxi trung bình trong thực đơn chỉ đạt 416,0 mg và vitamin D chỉ đạt 1,47 mcg mỗi ngày, không đáp ứng giá trị tham chiếu dinh dưỡng của Ba Lan [5]. Một nghiên cứu can thiệp khác tại Ba Lan cũng xác nhận thiếu hụt vitamin D xuất hiện ở toàn bộ bé gái và hầu hết bé trai mầm non tham gia khảo sát, đi kèm nguy cơ thiếu canxi cao [3].
Các nguồn cung cấp vitamin D chính từ chế độ ăn của trẻ được ghi nhận gồm bơ và bơ thực vật (26%), sữa công thức tăng cường vi chất (20%) và cá (15%) [4].
Cơ chế hấp thu canxi và vai trò của ánh nắng
Cơ thể cần mức vitamin D tối ưu để ruột có thể hấp thu canxi hiệu quả từ thức ăn [6]. Dù vitamin D có thể tự tổng hợp qua da nhờ tác động của tia cực tím B, việc nhận đủ chất này từ chế độ ăn vẫn cần thiết khi trẻ không tiếp xúc đủ ánh sáng mặt trời [6].
Tổng số giờ nắng hàng năm có sự khác biệt lớn theo địa lý; ví dụ, Ba Lan không vượt quá 1.800 giờ mỗi năm, trong khi tại Tây Ban Nha và Hy Lạp con số này đạt trên 2.500 giờ [3]. Lượng ánh nắng thấp khiến việc tự tổng hợp qua da khó bù đắp cho sự thiếu hụt vitamin D từ khẩu phần ăn hàng ngày [3]. Việc tăng cường vi chất vào thực phẩm chế biến sẵn như nước trái cây hay ngũ cốc ăn sáng là giải pháp được áp dụng ở một số quốc gia, nhưng có thể làm tăng tiêu thụ đường và phụ gia thực phẩm ở trẻ nhỏ [6].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá cụ thể thực đơn Địa Trung Hải trên trẻ mầm non dưới 6 tuổi để xác định liệu chế độ này có cung cấp đủ vi chất theo khuyến nghị RDA hay không. Bằng chứng về hiệu quả tăng hấp thu canxi mới chỉ dừng lại ở nhóm trẻ lớn và thiếu niên [2]. Ngoài ra, dữ liệu chưa làm rõ thời gian phơi nắng cần thiết cụ thể để bù trừ cho lượng vitamin D thấp trong thức ăn ở từng vùng địa lý [3] [7].
Ai nên thận trọng?
Trẻ em mắc chứng bất dung nạp đường lactose hoặc dị ứng đạm sữa bò cần được theo dõi sát, vì việc kiêng sữa và chế phẩm sữa dễ dẫn đến lượng canxi nạp vào thấp hơn nhu cầu [6]. Trẻ áp dụng các chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt như thuần chay hoặc thực dưỡng cũng đối mặt với nguy cơ thiếu hụt canxi và vitamin D cao [7]. Bên cạnh đó, trẻ sinh sống ở vùng vĩ độ cao, ít giờ nắng hoặc ít vận động ngoài trời có nguy cơ thiếu vitamin D cao hơn [3] [6].
Gợi ý áp dụng thực tế
Phụ huynh có thể áp dụng tinh thần của chế độ ăn Địa Trung Hải bằng cách ưu tiên thực phẩm tươi sống, giàu dinh dưỡng, kết hợp các loại cá và chất béo lành mạnh [6] [8]. Để bảo đảm canxi, khẩu phần nên có nguồn sữa và chế phẩm sữa phù hợp với khả năng dung nạp của trẻ [4] [6]. Đối với vitamin D, do lượng có trong thực phẩm tự nhiên thường rất thấp, phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá nhu cầu bổ sung bằng chế phẩm vi chất.
Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích dinh dưỡng nhưng khó cung cấp đủ vitamin D chỉ qua thực phẩm thông thường cho trẻ mầm non. Nhu cầu canxi có thể đáp ứng tốt nếu trẻ dùng đủ sữa và chế phẩm từ sữa. Việc dùng thêm viên uống bổ sung cần dựa trên đánh giá cụ thể của nhân viên y tế thay vì tự ý áp dụng.
