Trà nụ hoa hồng sấy khô, đặc biệt là các dòng hồng Trung Hoa, từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc của nhiều gia đình nhờ hương thơm thư giãn và hình thức bắt mắt. Tuy nhiên, tình trạng nụ hồng khô không nhãn mác, không nguồn gốc xuất xứ bày bán tràn lan tại các chợ truyền thống và mạng xã hội đang làm dấy lên mối lo ngại về tồn dư thuốc bảo vệ thực vật cùng hóa chất chống nấm mốc.
Người tiêu dùng hoàn toàn có lý do để cẩn trọng, bởi mắt thường gần như không thể phát hiện chính xác các loại độc chất bảo vệ thực vật ngấm sâu bên trong dược liệu. Dù vậy, bạn vẫn có thể nhận biết một số dấu hiệu bất thường thông qua màu sắc, mùi vị tự nhiên, đồng thời hiểu rõ cơ chế thôi nhiễm của hóa chất để chủ động phòng tránh rủi ro cho sức khỏe.
Hiểm họa âm thầm từ thuốc trừ sâu hòa tan khi pha trà
Khác với các loại rau củ quả có thể gọt vỏ hoặc rửa kỹ trước khi ăn, nụ hoa hồng khô chủ yếu được sử dụng để ngâm hãm trực tiếp với nước sôi trong thời gian dài. Quá trình sinh trưởng của cây hoa rất dễ bị sâu bệnh tấn công, buộc người trồng phải sử dụng nhiều chế phẩm hóa học bảo vệ thực vật nhằm duy trì sản lượng [1].
Các hóa chất bảo vệ thực vật sử dụng trên cây trồng thường được phân làm hai nhóm dựa trên độ hòa tan, trong đó những chất tan mạnh trong nước mang lại rủi ro sức khỏe lớn nhất cho người dùng [2]. Do thói quen pha trà bằng nước sôi, dòng nước nóng đóng vai trò là dung môi trung gian hoàn hảo, mang phần lớn lượng thuốc trừ sâu còn sót lại đi thẳng vào cơ thể người uống [2].
Khi tích tụ qua thời gian, các phân tử tồn dư này có thể gây ra nhiều hệ lụy bệnh lý nghiêm trọng, bao gồm rối loạn nội tiết, suy giảm chức năng sinh sản và thậm chí làm tăng nguy cơ hình thành khối u ác tính [1].
Tồn dư thuốc trừ sâu nhóm clo hữu cơ: Thực tế đáng lo ngại
Nguy cơ nhiễm độc không chỉ dừng lại ở các loại thuốc trừ sâu thông thường mà còn hiện diện ở cả những hoạt chất cấm có độ phân hủy sinh học rất chậm. Một nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát các mẫu trà thương mại cho thấy phần lớn sản phẩm phân tích đều bị ô nhiễm bởi nhiều hơn một loại thuốc trừ sâu nhóm clo hữu cơ [3].
Mặc dù nồng độ trung bình của phần lớn các mẫu nằm trong giới hạn dư lượng tối đa theo tiêu chuẩn châu Âu và Codex, nghiên cứu vẫn ghi nhận dư lượng DDT vượt mức quy chuẩn của Trung Quốc, phản ánh tình trạng sử dụng hóa chất cấm trái phép trong nông nghiệp [3]. Đáng chú ý, lượng hấp thụ ước tính hàng ngày đối với gamma-chlordane và endrin đều vượt ngưỡng hấp thụ hàng ngày có thể chấp nhận được [3].
Chỉ số nguy hại của các hoạt chất này vượt quá mức an toàn, minh chứng cho việc người sử dụng trà có thể đối mặt với mức phơi nhiễm rất cao đối với các chất độc tích lũy lâu năm trong mô mỡ [3]. Điểm sáng duy nhất từ nghiên cứu là quá trình xử lý nhiệt như đun sôi có thể hỗ trợ làm giảm độc tính của dư lượng clo hữu cơ trong dịch chiết, dù vậy việc kiểm soát chất lượng từ đầu vào vẫn mang tính quyết định [3].
Xông lưu huỳnh tạo mẫu mã: Tồn dư thấp chưa chắc đã an toàn
Để bảo quản nụ hoa hồng không bị ẩm mốc, giữ được màu sắc tươi tắn khi vận chuyển đường xa, phương pháp xông hơi lưu huỳnh thường bị lạm dụng. Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần hàm lượng khí lưu huỳnh đioxit bốc hơi hết hoặc còn lại ở mức rất thấp là sản phẩm đã đạt chuẩn an toàn vệ sinh.
Tuy nhiên, một nghiên cứu chuyên sâu công bố năm 2016 đã làm sáng tỏ cơ chế biến đổi hóa học phức tạp trong quá trình xông lưu huỳnh trên mẫu dược liệu mô hình trong suốt 72 giờ [4]. Kết quả theo dõi động học tại 13 thời điểm liên tiếp chỉ ra rằng lượng lưu huỳnh đioxit tự do sụt giảm mạnh không phải vì bay hơi hết, mà do đã tham gia trực tiếp vào các phản ứng chuyển hóa với mười thành phần hoạt tính sinh học nguyên bản của thảo mộc [4].
Điều này đồng nghĩa với việc các hoạt chất tự nhiên quý giá đã bị biến tính thành những hợp chất hóa học mới chưa rõ độc tính [4]. Do đó, việc chỉ dựa vào chỉ số lưu huỳnh đioxit dư lượng đơn thuần là hoàn toàn chưa đủ để kết luận về mức độ an toàn của thảo mộc đã qua xông lưu huỳnh [4].
Nguy cơ phơi nhiễm cấp tính từ hoạt chất nicotine trong hoa hồng
Bên cạnh lưu huỳnh, nụ hồng khô còn tiềm ẩn nguy cơ từ các hoạt chất diệt côn trùng có độc lực mạnh như nicotine. Nicotine là một ancaloit tự nhiên hoạt động như một chất kích thích thụ thể acetylcholine, từng được sử dụng phổ biến làm thành phần hoạt tính trong các sản phẩm bảo vệ thực vật [5], [6]. Do lo ngại về an toàn sức khỏe đối với người sản xuất lẫn người tiêu dùng, hoạt chất này đã bị rút khỏi thị trường châu Âu từ tháng 6 năm 2009 với mức dư lượng mặc định ban đầu là 0,01 mg/kg [5], [6].
Năm 2022, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã thực hiện đánh giá rủi ro chế độ ăn uống ngắn hạn và cảnh báo nguy cơ phơi nhiễm cấp tính tiềm ẩn khi sử dụng nụ hồng và trà có chứa tồn dư nicotine, đồng thời khuyến nghị phải hạ mức giới hạn dư lượng tối đa tạm thời để không vượt ngưỡng liều tham chiếu cấp tính [6].
Đến năm 2023, đánh giá cập nhật của EFSA tiếp tục khẳng định nguy cơ phơi nhiễm cấp tính khi người tiêu dùng ăn mứt nụ tầm xuân chứa dư lượng nicotine ở mức giới hạn cũ 0,3 mg/kg [5]. Cơ quan này kết luận rằng mức giới hạn dư lượng tối đa tạm thời mới được hạ xuống còn 0,2 mg/kg mới không có khả năng gây rủi ro cho sức khỏe người dùng [5].
Hóa chất bám trên bề mặt hay ngấm sâu vào nụ hoa?
Nhiều người tiêu dùng có thói quen "tráng trà" bằng nước sôi với hy vọng rửa trôi toàn bộ thuốc trừ sâu và hóa chất bám ngoài cánh hoa. Mặc dù vậy, khả năng xâm nhập của từng loại hóa chất vào mô thực vật phụ thuộc rất lớn vào đặc tính cấu trúc của chúng.
Một nghiên cứu năm 2020 trên lá chè tươi đã kiểm tra hành vi thẩm thấu của hai loại thuốc trừ sâu gốc lân hữu cơ và ba loại neonicotinoid [7]. Kết quả chỉ ra rằng hơn 92% lượng hoạt chất của bốn loại hóa chất mục tiêu chỉ tồn tại trên bề mặt lá sau 30 ngày, ngoại trừ trichlorfon có độ bám bề mặt thấp hơn ở mức trên 70% [7]. Nhờ áp suất hơi cao hơn, trichlorfon và acetamiprid có tỷ lệ ngấm sâu vào bên trong lần lượt là 8,63% đến 29,60% và 0,28% đến 8,03% [7].
Nghiên cứu cũng ghi nhận hai loại thuốc trừ sâu lân hữu cơ phân hủy nhanh hơn, để lại dư lượng cuối cùng trên toàn bộ lá thấp hơn so với nhóm neonicotinoid [7]. Thử nghiệm đồng ruộng cho thấy việc phun rửa bằng nước trước thu hoạch có thể làm giảm tồn dư từ 45% đến 72% sau 3 ngày và từ 16% đến 89% sau 7 ngày [7]. Điều này cho thấy việc rửa có tác dụng đáng kể với các chất nằm ngoài bề mặt, nhưng hoàn toàn bất lực trước phần dư lượng đã thẩm thấu sâu vào mô cánh hoa [7].
Bên cạnh đó, việc phát hiện chính xác các hóa chất này đòi hỏi kỹ thuật phòng thí nghiệm rất phức tạp. Nghiên cứu năm 2022 áp dụng phương pháp chiết pha rắn kết hợp sắc ký khí khối phổ hai lần (GC-MS/MS) theo tiêu chuẩn GB 2763-2021 đã xác định được 12 loại dư lượng thuốc trừ sâu trong trà xanh và trà đen với giới hạn định lượng từ 0,04 đến 8,69 microgam/kg và giới hạn phát hiện từ 0,01 đến 3,14 microgam/kg [8]. Độ tinh vi của các phương pháp phân tích này chứng minh rằng người tiêu dùng bình thường không thể đo đạc tồn dư bằng các mẹo vặt thông thường.
Làm sao nhận biết nụ hồng kém chất lượng bằng giác quan?
Dù không thể phát hiện chính xác hàm lượng thuốc trừ sâu, bạn vẫn có thể loại bỏ phần lớn sản phẩm xông ướp hóa chất qua các dấu hiệu cảm quan trực quan. Nụ hoa hồng sấy khô tự nhiên thường có màu đỏ thẫm, hồng tối hoặc hơi ngả sang tím nhạt, cánh hoa khô giòn và kích thước không quá đồng đều.
Ngược lại, nụ hồng bị xông lưu huỳnh nặng thường có màu sắc tươi sáng bất thường, cánh hoa đỏ tươi hoặc vàng óng đều tăm tắp do lưu huỳnh ngăn chặn quá trình oxy hóa sắc tố tự nhiên. Khi mở túi đựng, sản phẩm nhuộm hóa chất sẽ bốc mùi hăng nồng, khét nhẹ tựa như mùi diêm quẹt cháy, lấn át hoàn toàn hương thơm dịu ngọt của hoa.
Khi pha với nước nóng, nụ hồng an toàn sẽ thôi ra màu nước vàng trong hoặc phớt hồng nhạt tự nhiên, hương thơm thoang thoảng dịu nhẹ. Nếu nước trà lập tức đổi màu quá đậm hoặc có mùi vị lạ, chát gắt ở cổ họng, bạn nên ngưng sử dụng ngay lập tức vì đó là dấu hiệu của phẩm màu hoặc hóa chất bảo quản.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi dùng trà hoa hồng
Trà nụ hoa hồng mang tính thảo dược nhẹ, do đó không phải ai cũng phù hợp để sử dụng hàng ngày, đặc biệt là khi nguồn gốc sản phẩm chưa được kiểm định minh bạch. Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cần hết sức cẩn trọng vì các dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật có thể gây rối loạn nội tiết tố và ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi [1].
Trẻ nhỏ có hệ tiêu hóa non nớt và chức năng gan thận chưa hoàn thiện cũng là đối tượng dễ bị tổn thương nhất trước nguy cơ phơi nhiễm cấp tính của các độc chất như nicotine hay clo hữu cơ [5], [3]. Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc viêm đường hô hấp mãn tính có thể phát cơn co thắt phế quản cấp tính nếu hít phải bụi khí lưu huỳnh đioxit còn sót lại trong các túi trà thảo mộc.
Những người đang dùng thuốc điều trị các bệnh mãn tính hoặc mắc hội chứng ruột kích thích cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa loại trà này vào thói quen thường nhật để tránh các tương tác bất lợi.
Hướng dẫn chọn mua, sơ chế và thưởng thức trà an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng nên ưu tiên lựa chọn nụ hoa hồng sấy mộc từ các cơ sở có chứng nhận hữu cơ (organic), có mã vạch truy xuất nguồn gốc rõ ràng và bao bì đóng kín còn nguyên niêm phong. Tuyệt đối không mua sản phẩm bán theo cân đựng trong bao tải hở, không nhãn mác tại các quầy hàng ẩm thấp.
Khi pha trà, bạn nên duy trì bước "đánh thức trà" bằng cách đổ nước sôi khoảng 85-90 độ C ngập nụ hoa trong vòng 10-15 giây rồi đổ bỏ hoàn toàn nước đầu tiên. Thao tác này giúp cuốn trôi các hạt bụi bẩn cùng một phần dư lượng hóa chất bám lỏng lẻo trên bề mặt cánh hoa [7]. Sau đó, hãm trà với nước sôi mới trong khoảng 5 đến 7 phút là có thể thưởng thức.
Mỗi ngày, một người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên dùng từ 5 đến 8 nụ hồng khô, tránh uống trà quá đặc hoặc uống liên tục nhiều tuần liền mà không nghỉ. Việc kết hợp nụ hoa hồng cùng kỷ tử, táo đỏ có nguồn gốc sạch sẽ giúp cân bằng hương vị, nhưng cần nhớ rằng không loại thảo mộc nào có thể thay thế hoàn toàn cho nước lọc hay chế độ dinh dưỡng cân bằng.
Trà nụ hoa hồng là một thức uống tao nhã mang lại sự thư thái, nhưng sự an toàn chỉ được đảm bảo khi sản phẩm sạch từ gốc. Hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, biết cách lắng nghe cơ thể và lựa chọn nguồn dược liệu minh bạch để niềm vui thưởng trà không trở thành gánh nặng cho sức khỏe.