Trả lời ngắn: Có một thử nghiệm ngẫu nhiên nhỏ kéo dài 12 tuần ghi nhận chiết xuất củ dền giàu nitrate cải thiện một số chỉ số độ cứng động mạch cảnh ở phụ nữ sau mãn kinh. Kết quả này đáng quan tâm nhưng chưa chứng minh uống nước củ dền làm chậm xơ vữa, ngăn nhồi máu cơ tim hoặc kéo dài tuổi thọ. Nghiên cứu chỉ có 20 người và dùng sản phẩm chuẩn hóa, vì vậy không thể suy ra một lượng nước ép thông thường sẽ đem lại cùng kết quả [1].

Nước củ dền có thể là thực phẩm trong chế độ ăn đa dạng. Nếu muốn dùng dạng cô đặc hoặc uống thường xuyên với mục tiêu tác động huyết áp, hãy trao đổi với bác sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc hạ áp, thuốc nitrate trị đau thắt ngực, có huyết áp thấp hoặc tiền sử sỏi thận. Không thay thuốc hay trì hoãn chăm sóc tim mạch để thử một loại nước ép.

Độ cứng động mạch không đồng nghĩa với mảng xơ vữa

Động mạch đàn hồi giúp tiếp nhận và truyền máu theo nhịp tim. Độ cứng động mạch là đặc tính cơ học của thành mạch; nghiên cứu có thể ước tính nó bằng tốc độ sóng mạch hoặc các chỉ số siêu âm. Chỉ số này liên quan đến tuổi tác và nguy cơ tim mạch ở cấp độ quần thể, nhưng thay đổi một chỉ số đo không tự động đồng nghĩa một người đã giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.

Xơ vữa là quá trình tích tụ mảng bám trong thành động mạch. Đây là khái niệm khác với độ cứng, dù hai vấn đề có thể cùng hiện diện và chia sẻ yếu tố nguy cơ. Thử nghiệm về củ dền được bàn ở đây đo độ cứng động mạch cảnh; nó không đo sự thoái lui mảng xơ vữa, tỷ lệ biến cố tim mạch hay tử vong. Vì vậy, cụm “làm chậm xơ cứng động mạch” cần được diễn giải thận trọng: dữ liệu gợi ý thay đổi một số dấu ấn sinh lý trong nhóm nghiên cứu, chưa chứng minh phòng bệnh.

Vì sao nitrate trong củ dền được quan tâm?

Củ dền chứa nitrate vô cơ. Sau khi ăn, một phần nitrate được hấp thu rồi bài tiết vào nước bọt; vi khuẩn trong miệng chuyển một phần thành nitrite. Nitrite có thể tiếp tục tham gia tạo nitric oxide, phân tử góp phần điều hòa trương lực mạch máu. Đây là cơ chế sinh học hợp lý để nghiên cứu ảnh hưởng lên huyết áp và chức năng mạch, chứ không phải bằng chứng rằng mọi người sẽ có lợi ích lâm sàng.

Lượng nitrate thay đổi theo giống củ, đất trồng, chế biến, bảo quản và từng nhãn sản phẩm. Một ly nước ép tự làm không thể mặc định có hàm lượng tương đương chiết xuất chuẩn hóa trong nghiên cứu. Việc dùng nước súc miệng sát khuẩn cũng có thể ảnh hưởng vi khuẩn miệng tham gia chuyển nitrate thành nitrite; một thử nghiệm nhỏ cho thấy nước súc miệng kháng khuẩn làm giảm đáp ứng nitrite sau tải nitrate [6]. Không nên tự bỏ vệ sinh răng miệng cần thiết chỉ vì phát hiện này; nếu đang được nha sĩ chỉ định dung dịch sát khuẩn, hãy hỏi họ trước khi thay đổi.

Thử nghiệm 12 tuần ở phụ nữ sau mãn kinh cho thấy gì?

Nghiên cứu đăng năm 2025 phân ngẫu nhiên, mù đôi 20 phụ nữ sau mãn kinh từ 60 đến 85 tuổi vào nhóm dùng chiết xuất củ dền giàu nitrate hoặc chiết xuất đã loại phần lớn nitrate. Nhóm can thiệp nhận 8,8 mmol nitrate mỗi ngày. Nhóm nghiên cứu đo nhiều thông số động mạch cảnh ở ban đầu và tuần 4, 8, 12 [1].

So với giả dược nitrate thấp, nhóm nitrate cao có cải thiện ở một số chỉ số độ cứng động mạch cảnh như vận tốc sóng mạch beta, độ cứng beta, mô đun đàn hồi và augmentation index; độ giãn nở động mạch tăng ở tuần 12. Nitrate và nitrite trong máu tăng, trong khi huyết áp không thay đổi đáng kể giữa các thời điểm. Đây là kết quả trên các chỉ dấu đo được trong nghiên cứu, không phải bằng chứng trực tiếp rằng mạch máu “trẻ lại” hoặc bệnh tim được ngăn ngừa.

Giới hạn quan trọng là cỡ mẫu rất nhỏ, thời gian chỉ ba tháng, nhóm tuổi cụ thể và sản phẩm chiết xuất có hàm lượng nitrate định lượng. Khi chỉ có 20 người, kết quả có thể chưa đại diện cho phụ nữ ở độ tuổi khác, người có bệnh tim mạch, đang dùng nhiều thuốc hoặc sử dụng nước ép thương mại. Cần thử nghiệm lớn hơn, kéo dài hơn, lặp lại độc lập và theo dõi biến cố lâm sàng trước khi kết luận về hiệu quả phòng bệnh.

Các nghiên cứu trước đó không cho cùng một câu trả lời

Một thử nghiệm chéo ở 13 phụ nữ sau mãn kinh khảo sát một liều 140 ml nước củ dền giàu nitrate. Sau khoảng 100 phút, một số chỉ số huyết áp ngoại biên và trung tâm giảm so với nước ép đã loại nitrate, nhưng vận tốc sóng mạch chủ và các chỉ số độ cứng được đo không thay đổi [2]. Điều này minh họa vì sao hạ huyết áp cấp tính không thể được diễn giải thành giảm độ cứng động mạch.

Trong một thử nghiệm chéo khác, bảy ngày nước củ dền ở phụ nữ sau mãn kinh được nghiên cứu về chức năng nội mô và khả năng chống chịu với một mô hình thiếu máu tái tưới máu ở cánh tay [3]. Đây là kết quả sinh lý ngắn hạn, không phải theo dõi xơ vữa hay biến cố tim mạch. Một nghiên cứu khác ở 14 phụ nữ sau mãn kinh có tăng huyết áp xem xét đáp ứng trong và sau vận động; các thay đổi về giãn mạch qua trung gian dòng chảy và huyết áp sau tập không trả lời liệu dùng nước củ dền lâu dài có phòng bệnh hay không [4].

Phân tích tổng hợp các thử nghiệm nitrate trong chế độ ăn cũng gộp nhiều nhóm người, liều, nguồn thực phẩm và thời gian can thiệp khác nhau [5]. Kết quả trung bình của một tập nghiên cứu không thể biến thành liều điều trị dành riêng cho phụ nữ sau mãn kinh, và một số dấu ấn thay thế như huyết áp hay vận tốc sóng mạch vẫn khác với kết cục quan trọng như đột quỵ, nhồi máu cơ tim hoặc tử vong.

Nước ép, củ nguyên và chiết xuất không thể đánh đồng

Củ dền nguyên củ cung cấp chất xơ và có thể được dùng như một phần của bữa ăn. Nước ép thường ít chất xơ hơn phần củ nguyên, còn sản phẩm cô đặc có thể chứa lượng nitrate cao nhưng khác nhau giữa nhà sản xuất. Chiết xuất thử nghiệm được chuẩn hóa về nitrate và so sánh với giả dược tương ứng; đó không phải công thức chung cho sản phẩm bán lẻ.

Nếu thích củ dền, có thể ăn như thực phẩm trong bữa ăn cân bằng thay vì xem như thuốc. Không có lượng nước ép phổ quát đã được chứng minh giúp làm mềm động mạch, và nghiên cứu 12 tuần không đủ để khuyến nghị mọi phụ nữ sau mãn kinh uống một liều cụ thể. Cũng không nên tự tăng lượng dùng dựa trên hàm lượng nitrate của một sản phẩm khác.

Ai nên trao đổi với bác sĩ trước khi dùng dạng cô đặc?

Người đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc có huyết áp thấp nên hỏi bác sĩ/dược sĩ nếu định uống thường xuyên một sản phẩm nitrate cô đặc. Nitrate từ thực phẩm không thể mặc định gây tương tác nghiêm trọng, nhưng tác động huyết áp có thể khác nhau tùy sản phẩm, liều và thuốc đang dùng. Đặc biệt, người đang dùng thuốc nitrate kê đơn cho đau thắt ngực không nên tự phối hợp sản phẩm bổ sung nitrate mà chưa được đội ngũ điều trị rà soát.

Người có bệnh thận, tiền sử sỏi thận hoặc chế độ ăn điều trị oxalate cần hỏi chuyên gia chăm sóc sức khỏe trước khi dùng lượng lớn hoặc dạng cô đặc. Không nên áp dụng lời khuyên “phải kiêng củ dền” cho mọi người có sỏi: loại sỏi, xét nghiệm nước tiểu, khẩu phần tổng thể và hướng dẫn của bác sĩ quyết định cách ăn phù hợp. Người đang theo dõi đường huyết cũng nên xem nhãn nước ép đóng chai vì một số sản phẩm có thể thêm đường hoặc phối trộn nước quả.

Nước củ dền có thể khiến nước tiểu hoặc phân chuyển đỏ hồng tạm thời. Màu này đôi khi do sắc tố thực phẩm, nhưng nếu có đau, tiểu buốt, cục máu, chảy máu hoặc màu bất thường kéo dài sau khi đã ngừng ăn củ dền, cần liên hệ nhân viên y tế để loại trừ nguyên nhân khác. Không tự quy mọi dấu hiệu đỏ cho thực phẩm.

Nếu đang cân nhắc dùng trước tập luyện, bài nước ép củ dền và sức bền khi tập phân tích riêng nghiên cứu hiệu suất, khác với câu hỏi độ cứng động mạch sau mãn kinh.

Việc nào có bằng chứng tốt hơn để bảo vệ tim mạch?

Không cần một “siêu thực phẩm” đơn lẻ để thay thế các biện pháp đã được hướng dẫn trong chăm sóc tim mạch. Theo dõi huyết áp đúng cách, không hút thuốc, duy trì vận động phù hợp, ngủ đủ, ưu tiên rau quả và thực phẩm ít chế biến, đồng thời dùng thuốc theo chỉ định có nền tảng thực tế hơn việc tự mua chiết xuất nitrate để phòng xơ vữa. Nếu có tăng huyết áp, cholesterol cao, đái tháo đường, đau ngực hoặc tiền sử gia đình bệnh tim sớm, hãy trao đổi kế hoạch đánh giá nguy cơ với bác sĩ.

Nếu muốn bổ sung nước củ dền vào khẩu phần, hãy xem đó là lựa chọn thực phẩm, đọc thành phần và hỏi chuyên gia khi có bệnh nền hoặc thuốc liên quan đến huyết áp. Đừng ngừng statin, thuốc chống tăng huyết áp hoặc liệu pháp khác vì một bài báo về chỉ dấu mạch máu. Các kết quả hiện nay mở ra câu hỏi nghiên cứu; chúng chưa thay đổi chuẩn điều trị tim mạch.

Câu hỏi thường gặp

Uống nước củ dền có chữa xơ vữa động mạch không?

Không. Chưa có thử nghiệm được nêu ở đây chứng minh nước củ dền làm giảm mảng xơ vữa, ngăn nhồi máu cơ tim hoặc chữa bệnh động mạch. Một nghiên cứu nhỏ 12 tuần ghi nhận thay đổi một số chỉ số độ cứng động mạch cảnh với chiết xuất nitrate chuẩn hóa.

Nghiên cứu 12 tuần có thể áp dụng cho mọi phụ nữ mãn kinh không?

Chưa thể. Nghiên cứu chỉ có 20 người từ 60 đến 85 tuổi và dùng chiết xuất có hàm lượng nitrate định lượng. Cần thử nghiệm lớn hơn, nhiều nhóm bệnh và thời gian dài hơn để biết kết quả có lặp lại và có ý nghĩa với sức khỏe thực tế hay không.

Nước ép củ dền có làm hạ huyết áp không?

Một số thử nghiệm ngắn ghi nhận thay đổi huyết áp ở một số nhóm, nhưng kết quả phụ thuộc đối tượng, sản phẩm, liều và thời điểm đo. Điều đó không bảo đảm đáp ứng ở từng cá nhân và không thay thế thuốc kê đơn.

Có thể uống bao nhiêu mỗi ngày để làm mềm động mạch?

Hiện không có liều phổ quát được chứng minh cho mục tiêu này. Hàm lượng nitrate trong nước ép và thực phẩm bổ sung khác nhau; liều dùng trong một nghiên cứu không tự động trở thành hướng dẫn cho sản phẩm bán lẻ.

Người dùng thuốc huyết áp có phải tránh củ dền hoàn toàn không?

Không thể kết luận mọi người đều phải tránh thực phẩm củ dền. Nếu định dùng nước ép cô đặc thường xuyên hoặc sản phẩm nitrate, hãy hỏi bác sĩ/dược sĩ, đặc biệt nếu huyết áp thấp, chóng mặt hoặc đang dùng nhiều thuốc có ảnh hưởng huyết áp.

Nước củ dền có gây sỏi thận không?

Không thể khẳng định một khẩu phần thông thường gây sỏi cho tất cả mọi người. Người từng bị sỏi calcium oxalate, bệnh thận hoặc được hướng dẫn hạn chế oxalate nên hỏi bác sĩ/dinh dưỡng lâm sàng về khẩu phần phù hợp, thay vì tự áp dụng chế độ kiêng rộng.

Có nên ngừng thuốc để thử nước ép củ dền?

Không. Không ngừng, giảm liều hoặc thay thuốc điều trị huyết áp và tim mạch nếu chưa trao đổi với người kê đơn. Nước ép củ dền chưa được chứng minh là phương pháp thay thế các thuốc này.

Nước tiểu đỏ sau khi ăn củ dền có nguy hiểm không?

Sắc tố củ dền có thể làm nước tiểu hoặc phân hồng đỏ tạm thời. Nếu màu đỏ kéo dài, có đau, tiểu buốt, cục máu hoặc bạn không chắc nguyên nhân, hãy liên hệ nhân viên y tế để được đánh giá.