Nhiều người bắt đầu ngày mới bằng một ly nước ép cần tây pha táo với niềm tin loại bỏ độc tố tích tụ lâu ngày. Làn sóng "detox" bằng nước ép rau củ lan rộng khắp các trang mạng xã hội, trở thành trào lưu chăm sóc sức khỏe được nhiều người áp dụng mà không cần tìm hiểu cơ sở khoa học.

Tuy nhiên, cơ thể người vốn sở hữu các hệ thống xử lý chất thải sinh học hoàn chỉnh, không phụ thuộc vào bất kỳ loại thức uống đóng chai hay tự ép nào. Quan niệm uống nước ép để thải độc thực chất đi ngược lại các nguyên lý sinh lý học căn bản và tiềm ẩn nhiều nguy cơ y khoa [1].

Cơ chế thanh lọc tự nhiên của gan và thận

Khái niệm thanh lọc cơ thể (detox) thực chất đã xuất hiện từ thời cổ đại trong các nền văn hóa Hy Lạp, La Mã, Ấn Độ và thổ dân châu Mỹ qua các hình thức như nhịn ăn, xông hơi, vận động hay nghỉ ngơi [1]. Dù vậy, các chế độ ăn can thiệp giải độc hiện đại như nhịn ăn uống nước ép (juice fasts) hoàn toàn không xác định được cơ chế cụ thể để loại bỏ chất độc, thậm chí không chỉ ra được danh tính của chất độc nào được đào thải [1].

Sinh lý học người chứng minh gan và thận là hai cơ quan chủ chốt đảm nhận hiệu quả quá trình xử lý, bài tiết cả độc tố nội sinh lẫn ngoại sinh [1]. Gan là nơi chuyển hóa và giải độc chính của cơ thể đối với các hợp chất lạ (xenobiotics) khi chúng xâm nhập [2]. Sau quá trình chuyển hóa tại gan, các chất cặn bã và sản phẩm chuyển hóa được bài xuất ra ngoài chủ yếu qua nước tiểu nhờ thận, đồng thời bài tiết thêm một lượng nhỏ qua tuyến bã nhờn và mồ hôi [1]. Do đó, việc gán cho một loại nước ép như cần tây hay táo khả năng "quét sạch" chất cặn bã là điều không có căn cứ sinh lý.

Bằng chứng khoa học về các chế độ detox

Hiện tại, chưa có bằng chứng lâm sàng nào xác nhận hoặc phủ định hiệu quả của các liệu trình giải độc thương mại đối với việc giảm cân [1]. Các nghiên cứu hiếm hoi về chế độ ăn kiêng thanh lọc thường vướng phải nhiều hạn chế nghiêm trọng về phương pháp nghiên cứu như sai lệch chọn mẫu, cỡ mẫu quá nhỏ, chỉ dựa vào đối tượng tự báo cáo và thiếu nhóm đối chứng [1]. Trong khi đó, tỷ lệ giảm cân thành công bằng các biện pháp ăn kiêng nói chung chỉ đạt khoảng 20% [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về khái niệm "nước ép thải độc" (detox juice) chỉ dừng lại ở quy mô tiền lâm sàng. Điển hình, một nghiên cứu năm 2016 đã thử nghiệm công thức nước ép gồm 10 loại quả trên tế bào ung thư gan chuột Hepa1c1c7 để kích thích enzym NAD(P)H: quinoneoxidoreductase 1 (NQO1) [3]. Khi đưa vào hệ nuôi cấy tế bào ung thư phổi A549 kết hợp dòng bạch cầu đơn nhân THP-1, công thức này giảm sản sinh các cytokine gây viêm do LPS kích thích gồm IL-6, IL-1beta và TNF-alpha, đồng thời hạn chế tăng cytokine máu ở chuột C57BL/6 bị tác động bởi benzo[a]pyrene [3]. Nghiên cứu này chỉ rõ rằng hiệu quả bảo vệ chống viêm thực tế trên người vẫn cần trải qua các thử nghiệm lâm sàng [3].

Tương tự, các tiến bộ công nghệ sinh học như việc dùng enzym pectinase từ vi khuẩn Bacillus vallismortis MH 10 để xử lý nước ép hỗn hợp có táo giúp tăng hiệu suất thu hồi thêm 25%, tăng tổng hàm lượng phenolic (TPC) 40% và năng lực chống oxy hóa 35% trong phòng thí nghiệm [4]. Dù vậy, việc cải thiện chỉ số hóa học thực phẩm này không đồng nghĩa với khả năng "thanh lọc độc tố" cho cơ thể người.

Uống nước rau củ tác động ra sao đến chức năng thận?

Để xem xét mối liên hệ giữa nước rau quả và sức khỏe thận, một nghiên cứu tiền cứu kéo dài 5 năm trong khuôn khổ nghiên cứu Daiko tại Nhật Bản (thuộc nghiên cứu thuần tập J-MICC) đã theo dõi 2.755 cá nhân (gồm 742 nam và 2.013 nữ) [5]. Tỷ lệ lọc cầu thận ước tính (eGFR) được tính toán dựa trên tuổi, giới tính và nồng độ creatinine huyết thanh, với mức trung bình ban đầu là 82,4 và sau 5 năm là 72,2 [5].

Kết quả phân tích hồi quy hiệu chỉnh đầy đủ cho thấy nhóm tiêu thụ nước rau củ ở mức vừa phải (3-4 cốc/tuần) có mức suy giảm eGFR thấp hơn so với nhóm hiếm khi tiêu thụ (beta = -1,30; p = 0,01) [5]. Phân tích phân tầng chỉ ra mối liên quan này duy trì ở nhóm người trẻ tuổi, nữ giới, không béo phì, huyết áp bình thường, có hút thuốc, có uống rượu hoặc có tập thể dục [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào đối với nhóm uống nước ép trái cây nguyên chất [5]. Điểm hạn chế của nghiên cứu là mức độ tiêu thụ được đánh giá qua bảng câu hỏi tự báo cáo tần suất thực phẩm, phản ánh mối tương quan thay vì chứng minh quan hệ nhân quả.

Hiểm họa tổn thương thận cấp do lạm dụng nước ép

Việc tin tưởng mù quáng vào các liệu trình "green smoothie cleanse" sử dụng rau lá xanh và trái cây đậm đặc có thể dẫn tới hậu quả y khoa khôn lường. Một báo cáo y khoa năm 2018 đã ghi nhận ca bệnh viêm thận oxalate cấp (acute oxalate nephropathy) ở một phụ nữ 65 tuổi sau khi uống nước ép thanh lọc giàu oxalate [6].

Bệnh nhân này trước đó có chức năng thận hoàn toàn bình thường, nhưng có tiền sử phẫu thuật nối tắt dạ dày và từng điều trị kháng sinh kéo dài [6]. Việc dung nạp nước ép xanh đậm đặc khiến cơ thể hấp thu quá mức oxalate, dẫn đến tăng oxalate niệu và phát triển thành tổn thương thận cấp tiến triển thành bệnh thận mạn giai đoạn cuối [6]. Kết quả sinh thiết thận của bệnh nhân ghi nhận sự tích tụ dày đặc của các tinh thể canxi oxalate phân cực trong biểu mô và lòng ống thận [6]. Trường hợp này là hồi chuông cảnh báo về việc các liệu trình nước ép tưởng chừng vô hại có thể phá hủy hoàn toàn chức năng thận ở những người có sẵn yếu tố nguy cơ [6].

Những hiểu lầm phổ biến về nước ép cần tây và táo

Rất nhiều người lầm tưởng rằng nước ép cần tây pha táo giúp "đẩy sạch" cặn bã trong đường ruột và hạ đường huyết nhanh. Thực tế, khi ép lấy nước, phần lớn chất xơ không hòa tan đã bị loại bỏ hoàn toàn, để lại lượng đường fructose tự nhiên từ táo và hàm lượng khoáng chất, oxalate hòa tan cao.

Bên cạnh đó, việc cơ thể giảm cân nhanh trong vài ngày áp dụng liệu trình nước ép thường chỉ là mất nước và sụt giảm lượng glycogen dự trữ, chứ không phải do độc tố hay mỡ thừa được "thải" ra. Việc cắt giảm calo đột ngột kết hợp dùng các loại đồ uống nhuận tràng hoặc lợi tiểu trong các chế độ detox thương mại chỉ mang lại cảm giác nhẹ nhõm tạm thời [1].

Nhóm người cần đặc biệt thận trọng

Không phải ai cũng có thể tự do tiêu thụ nước ép rau quả đậm đặc, đặc biệt là các công thức sử dụng rau lá xanh giàu hợp chất hữu cơ. Bác sĩ khuyến cáo các cá nhân có bệnh thận mạn tính, tiền sử sỏi thận, hoặc từng phẫu thuật nối tắt dạ dày cần tránh xa các liệu trình nước ép giải độc vì nguy cơ tăng hấp thu oxalate gây tổn thương thận cấp [6].

Những bệnh nhân vừa trải qua điều trị kháng sinh kéo dài cũng thuộc diện nguy cơ cao bị biến chứng viêm thận oxalate khi dùng nước ép xanh [6]. Ngoài ra, những người mắc bệnh đái tháo đường cần cẩn trọng với lượng đường hấp thu nhanh từ nước ép táo. Đối với người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan, việc tự ý áp dụng chế độ nhịn ăn uống nước ép có thể làm gián đoạn điều trị và gây tổn thương nội tạng.

Cách sử dụng nước ép rau củ đúng đắn

Nước ép cần tây pha táo hoàn toàn có thể được dùng như một thức uống bổ sung trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày thay vì phương tiện thanh lọc cơ thể. Bạn chỉ nên uống khoảng 3 đến 4 cốc nước rau củ mỗi tuần, tương tự như mức tiêu thụ vừa phải đã được khảo sát [5].

Thời điểm sử dụng thích hợp là dùng kèm bữa ăn nhẹ hoặc cách xa bữa chính, không dùng thay thế hoàn toàn các bữa ăn trong ngày. Ưu tiên ăn trực tiếp rau củ quả tươi nguyên miếng để giữ lại trọn vẹn chất xơ, giúp hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa hoạt động tự nhiên. Khi tự chế biến tại nhà, cần rửa sạch nguyên liệu, kết hợp đa dạng các loại rau quả thay vì tập trung vào một loại duy nhất với mật độ quá đậm đặc.

Một ly nước ép cần tây pha táo chỉ đơn thuần cung cấp nước, chất chống oxy hóa và một số vitamin cho cơ thể. Cơ thể không cần bất kỳ chế độ can thiệp giải độc nhân tạo nào để duy trì sự sống. Để bảo vệ gan và thận, việc duy trì lối sống điều độ, uống đủ nước lọc, ngủ đủ giấc và hạn chế các chất kích thích có hại chính là giải pháp thanh lọc an toàn, bền vững nhất.