Nước hãm thì là có an toàn để trị khóc dạ đề ở trẻ sơ sinh?

Nỗi ám ảnh mang tên khóc dạ đề ở những tháng đầu đời

Những cơn khóc thét kéo dài hàng giờ vào chiều tối của trẻ sơ sinh luôn là nỗi ám ảnh lớn đối với các bậc cha mẹ có con nhỏ. Trẻ khóc không dứt, mặt đỏ bừng, hai tay nắm chặt và co gập chân lên bụng khiến không khí gia đình trở nên vô cùng căng thẳng. Tình trạng này trong dân gian thường gọi là khóc dạ đề, còn y học hiện đại định danh là hội chứng đau bụng co thắt ở trẻ nhũ nhi (infantile colic).

Dù chứng khóc dạ đề là một quá trình diễn tiến tự nhiên và lành tính theo thời gian, nó vẫn là vấn đề nan giải và tạo ra gánh nặng tâm lý, cảm xúc lẫn thể chất nặng nề cho các bậc phụ huynh ^[1]. Khi dỗ dành bằng mọi cách quen thuộc không thành, nhiều phụ huynh bắt đầu tìm kiếm các biện pháp truyền miệng. Một trong những mẹo dân gian được truyền tai nhiều nhất hiện nay là cho trẻ uống nước hãm từ hạt thì là để giảm đầy hơi và làm êm bụng.

Thực tế, hạt thì là từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền phương Đông lẫn phương Tây nhằm hỗ trợ tiêu hóa. Tuy nhiên, trước khi quyết định nhỏ từng giọt nước thảo dược vào miệng một đứa trẻ mới vài tuần tuổi, câu hỏi lớn nhất mà các bậc phụ huynh phải đối mặt là liệu nước hãm thì là có thực sự an toàn và đem lại hiệu quả như lời đồn.

Nước hãm thì là có thực sự giúp bé giảm co thắt?

Câu trả lời ngắn gọn theo lăng kính y học hiện đại là: Các chế phẩm từ hạt thì là cho thấy tiềm năng làm giảm thời gian khóc ở trẻ, nhưng bằng chứng khoa học hiện tại vẫn chưa đủ độ vững chắc để khuyến cáo sử dụng tùy tiện tại nhà. Cha mẹ tuyệt đối không nên tự ý nấu nước hạt thì là thô cho trẻ sơ sinh uống khi chưa có chỉ định y khoa.

Về mặt điều trị quy chuẩn, dicyclomine hydrochloride từng là loại thuốc điều trị dược lý duy nhất cho thấy hiệu quả nhất quán đối với chứng khóc dạ đề ở trẻ nhỏ ^[1]. Đáng tiếc là có tới 5% trẻ sơ sinh được điều trị bằng dicyclomine hydrochloride gặp phải các tác dụng phụ nghiêm trọng, thậm chí dẫn đến tử vong ^[1]. Chính rủi ro đáng sợ từ thuốc tây y thông thường đã thúc đẩy các nhà nghiên cứu tìm kiếm giải pháp thay thế an toàn hơn từ thảo dược, trong đó thì là nổi lên như một ứng viên hàng đầu.

Dù vậy, khoảng cách giữa một chế phẩm tinh chế dùng trong nghiên cứu lâm sàng và một ấm nước hãm hạt thì là tự pha tại gia đình là rất lớn. Việc hiểu đúng bản chất tác động sinh học của loại thảo mộc này là điều cốt lõi trước khi áp dụng cho con trẻ.

Cơ chế tác động giải thích dưới góc nhìn sinh học

Hội chứng khóc dạ đề thường liên quan mật thiết đến sự non nớt của hệ tiêu hóa ở trẻ sơ sinh trong những tháng đầu sau sinh. Khi nhu động ruột hoạt động chưa đồng nhịp, các cơn co bóp quá mức sẽ gây đau thắt bụng, kết hợp với lượng bọt khí ứ đọng tạo cảm giác căng tức khó chịu.

Về mặt sinh học, dầu hạt thì là đã được chứng minh là có khả năng làm giảm các cơn co thắt đường ruột ^[1]. Không chỉ làm dịu cơ trơn, hoạt chất này còn thúc đẩy gia tăng nhu động của ruột non, giúp dòng chảy thức ăn và dịch tiêu hóa lưu thông thuận lợi hơn ^[1]. Nhờ sự phối hợp giữa việc thư giãn cơ trơn co thắt và trợ lực tống đẩy hơi thừa, cảm giác đầy trướng bụng ở trẻ có thể được giải tỏa phần nào.

Tuy nhiên, cơ chế dược lý này chỉ phát huy đúng mục tiêu khi nồng độ hoạt chất được định chuẩn chính xác. Hệ tiêu hóa và chức năng đào thải của gan, thận ở trẻ nhỏ dưới 6 tháng tuổi rất mỏng manh, bất kỳ sự quá liều hoạt chất nào cũng có thể đảo ngược lợi ích thành gánh nặng chuyển hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả thực tế?

Để kiểm chứng tác dụng của thì là trên trẻ nhỏ, các nhà khoa học đã tiến hành những thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nhằm tìm kiếm câu trả lời xác đáng.

Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng với giả dược tại hai phòng khám đa khoa lớn ^[1]. Thử nghiệm này được thực hiện trên 125 trẻ sơ sinh từ 2 đến 12 tuần tuổi đáp ứng đủ tiêu chuẩn chẩn đoán khóc dạ đề ^[1]. Trẻ được can thiệp bằng dạng nhũ dịch dầu hạt thì là hoặc dùng giả dược để so sánh ^[1]. Tiêu chí đánh giá giảm triệu chứng khóc dạ đề được xác định là thời gian khóc tích lũy giảm xuống dưới 9 giờ mỗi tuần theo thang tiêu chuẩn Wessel ^[1].

Kết quả cho thấy việc sử dụng nhũ dịch dầu thì là đã giúp loại bỏ chứng khóc dạ đề ở 65% (40 trên 62 trẻ) thuộc nhóm can thiệp, vượt trội rõ rệt so với tỷ lệ 23,7% (14 trên 59 trẻ) ở nhóm đối chứng dùng giả dược với mức ý nghĩa thống kê cao (P < 0.01) ^[1]. Mức giảm nguy cơ tuyệt đối đạt 41% và số lượng bệnh nhân cần điều trị để có một ca cải thiện là 2 ^[1]. Trong suốt quá trình thử nghiệm, không có tác dụng phụ nào được ghi nhận ở cả hai nhóm trẻ ^[1]. Các tác giả đi đến kết luận rằng nhũ dịch dầu hạt thì là vượt trội hơn giả dược trong việc giảm cường độ của các cơn khóc dạ đề ^[1].

Mặc dù thử nghiệm trên mang lại kết quả rất hứa hẹn, các nhà tổng quan y khoa độc lập lại có cái nhìn thận trọng và đa chiều hơn. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2011 đã tìm kiếm trên 5 cơ sở dữ liệu điện tử từ khi thành lập đến tháng 2 năm 2010 để đánh giá các liệu pháp bổ sung và thay thế cho chứng khóc dạ đề ^[2]. Tổng cộng có 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đạt tiêu chuẩn được phân tích, trong đó 13 nghiên cứu có đối chứng giả dược và 8 nghiên cứu có chất lượng phương pháp tốt ^[2].

Dù có 11 thử nghiệm cho kết quả nghiêng về lợi ích của các liệu pháp bổ sung, tổng quan năm 2011 nhấn mạnh rằng không có thử nghiệm lâm sàng nào hoàn toàn không có khiếm khuyết và hầu hết đều thiếu các nghiên cứu lặp lại độc lập ^[2]. Tổng quan ghi nhận có một số kết quả đáng khích lệ đối với chiết xuất thì là, trà thảo mộc hỗn hợp và dung dịch đường, nhưng tất cả các thử nghiệm đều tồn tại những hạn chế lớn ^[2]. Do đó, nhận định cho rằng bất kỳ hình thức y học bổ sung nào mang lại hiệu quả dứt khoát cho chứng khóc dạ đề hiện vẫn chưa được ủng hộ hoàn toàn từ các bằng chứng sẵn có ^[2].

Đến năm 2016, một nghiên cứu tổng quan hệ thống khác về các can thiệp cho trẻ dưới 6 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn hoặc bú mẹ kết hợp đã tổng hợp 17 bài báo khoa học ^[3]. Phân tích gộp phân nhóm trên 3 nghiên cứu về các chế phẩm chứa dầu thì là cho thấy hiệu quả làm giảm thời gian khóc trung bình tới 72,1 phút mỗi ngày so với nhóm chứng (P < 0.001) ^[3]. Dẫu vậy, các tác giả vẫn lưu ý rằng các phát hiện này vẫn có những giới hạn nhất định và cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô, chặt chẽ hơn ^[3].

Quan điểm này tiếp tục được củng cố trong một tổng quan các nghiên cứu tổng quan hệ thống vào năm 2019 ^[4]. Báo cáo năm 2019 khẳng định thì là chính là bài thuốc thảo dược nhiều hứa hẹn nhất đối với hội chứng khóc dạ đề, nhưng những lo ngại về chất lượng của các nghiên cứu thành phần buộc giới chuyên môn phải đưa ra các kết luận hết sức thận trọng ^[4].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay

Nhìn tổng thể các công trình nghiên cứu, lợi ích rõ rệt nhất của chiết xuất hạt thì là nằm ở khả năng cắt bớt độ dài của các cơn khóc và làm dịu nhanh tình trạng đau do co thắt ruột ^[1][3]. Việc trẻ bớt quấy khóc không chỉ giải tỏa thể chất cho bé mà còn giúp cha mẹ giải tỏa căng thẳng tâm lý tột cùng sau nhiều đêm mất ngủ ^[1]. Nhũ dịch dầu hạt thì là cũng ghi nhận tính dung nạp tương đối êm dịu trong khung khổ thử nghiệm có kiểm soát ^[1].

Tuy nhiên, ranh giới giữa nghiên cứu khoa học và đời sống thực tế vẫn tồn tại một khoảng trống rất lớn. Trong các thử nghiệm lâm sàng, trẻ được sử dụng dạng nhũ dịch dầu hạt thì là đã qua chiết xuất, định lượng và kiểm định tạp chất nghiêm ngặt ^[1]. Nghiên cứu không sử dụng nước hãm hạt thô tự đun nấu bằng nước sôi ở bếp gia đình.

Hơn nữa, số lượng thử nghiệm lâm sàng về thì là còn khá ít ỏi, cỡ mẫu chưa đủ lớn và phần lớn thiếu các nghiên cứu lặp lại độc lập để đối chứng ^[2][4]. Việc thiếu dữ liệu đồng nhất về độ an toàn dài hạn trên quần thể trẻ sơ sinh rộng lớn khiến giới y khoa toàn cầu vẫn chưa thể xếp nước thì là vào danh mục phác đồ điều trị thường quy cho trẻ nhỏ.

Những hiểu lầm phổ biến của phụ huynh

Một hiểu lầm kinh điển mà rất nhiều cha mẹ gặp phải là đánh đồng khái niệm "thảo dược tự nhiên" với "tuyệt đối an toàn". Cơ thể trẻ sơ sinh chưa hoàn thiện về men chuyển hóa, hàng rào ruột còn lỏng lẻo và khả năng lọc của cầu thận còn rất yếu. Bất kỳ loại nước lá hay hạt thảo mộc tự nhiên nào khi thu hái, bảo quản đều có thể chứa nấm mốc, dư lượng phân bón, kim loại nặng hoặc vi khuẩn nếu không được kiểm soát công nghiệp.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước hãm từ hạt thì là đun càng đặc thì trẻ càng nhanh hết đau bụng. Trên thực tế, tinh dầu thì là chứa các hợp chất thơm có hoạt tính sinh học rất mạnh. Khi đun quá đặc hoặc cho trẻ dùng liều cao vô tội vạ, các chất này có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày nhạy cảm của trẻ, dẫn đến trào ngược, nôn trớ hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng hơn.

Hiểu lầm thứ ba là coi thì là như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi dứt điểm chứng khóc dạ đề. Bản chất khóc dạ đề là một hiện tượng sinh lý phát triển có tính giai đoạn, thường tự thuyên giảm khi trẻ bước qua tháng tuổi thứ 3 đến thứ 4. Thì là chỉ hỗ trợ giảm bớt co thắt ruột chứ không thể loại bỏ hoàn toàn hiện tượng sinh lý tự nhiên này ^[1].

Ai nên thận trọng và cách xử trí an toàn cho cha mẹ

Trẻ sơ sinh dưới 6 tháng tuổi là đối tượng đặc biệt nhạy cảm, do đó sự thận trọng tối đa là nguyên tắc bắt buộc hàng đầu:

• Trẻ sinh non, nhẹ cân hoặc có bệnh lý tim mạch, suy giảm miễn dịch bẩm sinh tuyệt đối không được dùng nước hãm thì là tự chế.
• Trẻ có cơ địa dị ứng, đang gặp vấn đề viêm ruột hoại tử hoặc các dị tật đường tiêu hóa bẩm sinh cần tránh xa các dung dịch lạ ngoài sữa mẹ và sữa công thức.
• Nếu trẻ đang phải sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị bệnh lý nào, việc bổ sung thảo dược có thể gây tương tác bất lợi, bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nhi.

Đối với việc áp dụng thực tế trong sinh hoạt gia đình, các tổ chức y tế đều khuyến nghị trẻ dưới 6 tháng tuổi nên được nuôi bằng sữa mẹ hoàn toàn hoặc sữa công thức phù hợp. Cha mẹ không nên tự ý hãm hạt thì là lấy nước cho trẻ sơ sinh uống trực tiếp bằng bình hay thìa.

Thay vì cho trẻ uống trực tiếp, người mẹ đang cho con bú có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về việc tự uống trà thì là ấm để các hoạt chất có lợi chuyển hóa một phần rất nhỏ và tự nhiên qua nguồn sữa mẹ. Khi trẻ lên cơn khóc dạ đề, hãy ưu tiên các biện pháp vật lý an toàn đã được chứng minh: massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ, ôm trẻ áp sát ngực theo phương pháp da kề da, quấn tã ủ ấm vừa phải, tạo tiếng ồn trắng và vỗ về để giúp bé an tâm.

Nếu tình trạng quấy khóc của trẻ kéo dài bất thường kèm theo các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như sốt, bỏ bú, nôn trớ dịch xanh vàng, đi ngoài ra máu hoặc chướng bụng căng cứng, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức để được bác sĩ thăm khám và chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý ngoại khoa cấp tính.

Khóc dạ đề là một thử thách cam go nhưng mang tính tạm thời trong hành trình nuôi con nhỏ của các bậc phụ huynh ^[1]. Dù các chế phẩm chứa dầu hạt thì là cho thấy hiệu quả giảm co bóp cơ trơn và rút ngắn thời gian khóc ^[1][3], việc tự chế nước hãm tại nhà vẫn tiềm ẩn nhiều mối nguy cho hệ tiêu hóa non nớt. Cha mẹ hãy giữ sự bình tĩnh, lắng nghe cơ thể con và luôn tham vấn ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ chất lạ nào vào cơ thể bé yêu.