Những năm gần đây, máy lọc nước và sản phẩm đóng chai gắn mác "kiềm" được nhiều gia đình Việt săn đón với niềm tin giúp "trung hòa axit dư thừa", thanh lọc máu và ngừa bách bệnh. Không ít người sẵn sàng chi hàng chục triệu đồng với hy vọng thay đổi môi trường bên trong cơ thể chỉ nhờ việc đổi loại nước uống hàng ngày.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy nước kiềm không có khả năng làm thay đổi pH máu một cách tùy tiện như quảng cáo. Độ pH máu của người khỏe mạnh luôn được cơ thể kiểm soát nghiêm ngặt trong phạm vi rất hẹp từ 7,36 đến 7,44 [1]. Việc uống nước kiềm giàu khoáng chất có thể hỗ trợ giảm tải lượng axit từ chế độ ăn, tăng nhẹ chỉ số dự trữ kiềm hoặc cải thiện hiệu suất vận động thể thao, nhưng đối với dân số khỏe mạnh nói chung, tổng quan hệ thống cho thấy loại nước này không tạo ra sự khác biệt đáng kể lên thông số máu khi đặt cạnh nước khoáng thông thường [2].

Cơ thể điều hòa pH máu chặt chẽ thế nào?

Trong y học, trạng thái cân bằng axit - bazơ (kiềm) của cơ thể được xác định thông qua độ pH máu [1]. Ở người bình thường, chỉ số này luôn duy trì ổn định trong khoảng 7,36 đến 7,44 nhờ hoạt động phối hợp liên tục của hệ thống đệm sinh học, phổi và thận [1].

Bất kỳ sự dịch chuyển nào vượt ra ngoài biên độ hẹp này đều là dấu hiệu của bệnh lý, không phải trạng thái sinh lý bình thường có thể tùy chỉnh bằng nước uống. Cụ thể, khi pH máu tụt xuống dưới 7,36, cơ thể rơi vào tình trạng nhiễm toan (acidosis); ngược lại, nếu pH vượt quá 7,44 là tình trạng nhiễm kiềm (alkalosis) [1]. Những rối loạn này xuất phát từ các vấn đề hô hấp hoặc chuyển hóa, đòi hỏi phải đo lường chuyên sâu qua áp suất riêng phần khí cacbonic (pCO2 - dấu ấn rối loạn hô hấp), nồng độ bicarbonat (HCO3-) và độ kiềm dư (BE - dấu ấn rối loạn chuyển hóa) [1].

Tuy nhiên, khi con người vận động thể lực cường độ cao (tập luyện kỵ khí), cơ bắp sẽ rơi vào tình trạng nhiễm toan chuyển hóa tạm thời do tích tụ các ion proton, gây cảm giác đau mỏi và kiệt sức [3]. Trong bối cảnh này, việc nạp các chất có tính kiềm như natri bicarbonat (dùng trong thể thao từ năm 1928) hoặc nước giàu khoáng kiềm có tác dụng hỗ trợ hệ thống đệm của cơ bắp, tăng đào thải proton và thúc đẩy sản xuất năng lượng ATP qua đường phân [3]. Cơ chế này giúp trì hoãn sự mỏi cơ chứ không phải là "kiềm hóa toàn bộ cơ thể" để trị bệnh như lời đồn.

Các nghiên cứu tổng quan nói gì về nước kiềm?

Để kiểm chứng xem các tuyên bố sức khỏe trên thị trường là thật hay chỉ là lời quảng cáo quá đà từ nhà sản xuất, một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2022 đã rà soát dữ liệu từ các thư viện y khoa lớn gồm PubMed, Cochrane, Scopus, EBSCO và Science Direct trong giai đoạn từ tháng 1/2000 đến tháng 7/2022 [2]. Các nhà khoa học lọc ra 10 bài báo đủ tiêu chuẩn để phân tích sâu, bao gồm 2 nghiên cứu về nước kiềm, 4 nghiên cứu về nước giàu oxy và 4 nghiên cứu về nước khử khoáng ở nhóm dân số khỏe mạnh [2]. Kết quả cho thấy, so với việc uống nước khoáng thông thường, uống nước kiềm không mang lại bất kỳ sự khác biệt có ý nghĩa thống kê nào đối với hệ vi sinh đường ruột, độ pH nước tiểu, các thông số máu hay chỉ số thể lực [2]. Ngược lại, việc dùng nước khử khoáng lâu dài lại làm giảm chất lượng hấp thu một số dưỡng chất và dẫn đến tác dụng bất lợi [2].

Một niềm tin phổ biến khác là uống nước kiềm để "kiềm hóa cơ thể" nhằm phòng và điều trị ung thư. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2016 đã tìm kiếm toàn diện các tài liệu xuất bản và chưa xuất bản để đánh giá mối quan hệ nhân quả giữa tải lượng axit trong chế độ ăn, nước kiềm với nguyên nhân hoặc kết quả điều trị ung thư [4]. Từ 8.278 trích dẫn ban đầu và 252 tóm tắt được xem xét, chỉ có duy nhất 1 nghiên cứu đoàn hệ đáp ứng tiêu chuẩn đưa vào phân tích, và không tìm thấy bất kỳ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng nào [4]. Nghiên cứu duy nhất này không tìm thấy mối liên hệ giữa tải lượng axit trong ăn uống với nguy cơ ung thư bàng quang (tỷ số chênh OR = 1,15; p = 0,36), kể cả ở nhóm hút thuốc lá lâu năm (OR = 1,72; p = 0,08) [4]. Hoàn toàn không có nghiên cứu nào khảo sát việc dùng nước kiềm để điều trị ung thư [4]. Các tác giả kết luận rằng việc quảng bá chế độ ăn kiềm và nước kiềm để ngừa hay chữa ung thư là không có cơ sở khoa học [4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng cụ thể

Dù không phải "thần dược", một số thử nghiệm quy mô nhỏ ghi nhận nước khoáng kiềm có tác động nhất định lên các chỉ số sinh hóa và thể chất trong những điều kiện cụ thể.

Một nghiên cứu đăng năm 2010 đã đánh giá tác động của nước đóng chai giàu khoáng kiềm (bổ sung chất hòa tan Alka-PlexLiquid đạt độ pH 10,0) trên 38 người trẻ khỏe mạnh trong điều kiện sinh hoạt tự do [5]. Người tham gia được chia thành nhóm đối chứng (12 nữ, 7 nam, tuổi trung bình 23, vận động 7,2 giờ/tuần) uống nước giả dược không khoáng chất trong 4 tuần; và nhóm thử nghiệm (13 nữ, 6 nam, tuổi trung bình 22, vận động 6,4 giờ/tuần) uống nước giả dược vào tuần 1 và 4, xen kẽ uống nước kiềm pH 10,0 vào 2 tuần giữa [5]. Mẫu máu đầu ngón tay và nước tiểu 24 giờ được thu thập 3 lần mỗi tuần [5]. Kết quả ở tuần thứ hai dùng nước kiềm cho thấy nhóm thử nghiệm tăng pH nước tiểu (từ 6,23 lên 7,07) và tăng nhẹ pH máu (từ 7,52 lên 7,69), giảm áp suất thẩm thấu máu, tăng áp suất thẩm thấu nước tiểu và giảm lượng nước tiểu thải ra (từ 2,51 xuống 2,05 lít/ngày) (p < 0,05) [5]. Tuy nhiên, toàn bộ sự thay đổi này nhanh chóng đảo ngược về mức ban đầu ngay khi người tham gia quay lại uống nước thường vào tuần thứ 4 [5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên khác công bố năm 2019 đã so sánh 4 loại nước khoáng có hàm lượng bicarbonat và chỉ số tải lượng axit tiềm tàng qua thận (PRAL) khác nhau ở người trưởng thành khỏe mạnh [1]. Nghiên cứu phát hiện việc uống từ 1.500 đến 2.000 mL nước khoáng kiềm mỗi ngày (loại có hàm lượng bicarbonat trên 29,7 mmol/L) giúp giảm hiệu quả tải lượng axit từ chế độ ăn và tác động tích cực đến trạng thái cân bằng axit - bazơ [1].

Trong lĩnh vực thể thao, một nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2018 đã thực hiện trên 16 vận động viên võ thuật được đào tạo bài bản [6]. Nhóm thử nghiệm (8 người) uống nước khoáng kiềm cao trong 3 tuần, trong khi nhóm đối chứng (8 người) uống nước thường [6]. Sau các bài kiểm tra gắng sức kỵ khí Wingate kéo dài 30 giây cho tay và chân (nghỉ thụ động 3 phút giữa các hiệp), mẫu máu mao mạch đầu ngón tay lấy lúc nghỉ và phút thứ 3 sau phục hồi cho thấy nhóm uống nước kiềm cải thiện tình trạng bù nước, cân bằng axit - bazơ và nâng cao hiệu suất vận động kỵ khí [6]. Tương tự, một nghiên cứu kéo dài 6 tuần được trích dẫn trong báo cáo năm 2021 cũng ghi nhận nước kiềm cao giúp trì hoãn nhiễm toan cơ bắp khi tập kỵ khí, ngừa mất nước và hỗ trợ phục hồi tốt hơn [3].

Ở nhóm dân số lớn tuổi, một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 đã khảo sát 304 phụ nữ sau mãn kinh sống tại cộng đồng, chia đều giữa nhóm uống nước kiềm thường xuyên và nhóm không uống [7]. Trong tổng số người tham gia, có 47,7% mắc hội chứng chuyển hóa, nhưng tỷ lệ này thấp hơn đáng kể ở nhóm uống nước kiềm [7]. Nhóm dùng nước kiềm có đường huyết lúc đói thấp hơn (p = 0,025), tỷ lệ triglycerid/HDL-cholesterol thấp hơn (p = 0,023), huyết áp tâm trương thấp hơn (p = 0,046) và vòng eo nhỏ hơn (p = 0,038), đồng thời cải thiện thời lượng giấc ngủ (p = 0,007) và lực nắm tay (p = 0,011) [7]. Tuy nhiên, nồng độ cholesterol xấu LDL (p = 0,287), cân nặng (p = 0,145) và huyết áp tâm thu (p = 0,301) không có sự khác biệt giữa hai nhóm [7]. Vì đây là nghiên cứu cắt ngang tại một thời điểm, kết quả chỉ phản ánh mối liên hệ chứ không chứng minh được nước kiềm là nguyên nhân trực tiếp tạo ra các lợi ích trên [7].

Hiểu lầm thường gặp về "trung hòa axit"

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng việc thay đổi độ pH nước tiểu với việc "kiềm hóa máu". Khi uống nước kiềm, thận sẽ thực hiện chức năng đào thải lượng kiềm dư thừa để bảo vệ độ pH máu ổn định ở mức 7,36 - 7,44, dẫn đến pH nước tiểu tăng lên [5, 7]. Ngay cả sự thay đổi nhẹ ở chỉ số máu và nước tiểu trong nghiên cứu năm 2010 cũng chỉ mang tính tạm thời trong thời gian uống và mất đi ngay khi ngưng sử dụng [5].

Thứ hai, nhiều người lầm tưởng tính kiềm của nước tự nó sinh ra tác dụng thần kỳ. Thực tế, trong các nghiên cứu ghi nhận lợi ích hỗ trợ hệ đệm hoặc giảm tải lượng axit ăn uống, loại nước được sử dụng là nước khoáng kiềm có hàm lượng khoáng chất cao, đặc biệt là bicarbonat (>29,7 mmol/L) hoặc bổ sung khoáng chất hòa tan [5, 7]. Tổng quan hệ thống năm 2022 đã khẳng định khi đặt cạnh nước khoáng thông thường, nước kiềm không hề vượt trội hơn về mặt lợi ích sức khỏe [2].

Thứ ba, niềm tin dùng nước kiềm để tiêu diệt tế bào ung thư hoàn toàn vô căn cứ. Y văn thế giới đến nay không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước kiềm có thể phòng ngừa hay điều trị ung thư [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù nước khoáng kiềm nhìn chung an toàn với người khỏe mạnh trong các thử nghiệm ngắn hạn, không phải ai cũng nên sử dụng tùy tiện.

Những người có bệnh lý nền liên quan đến cơ quan điều hòa axit - bazơ như bệnh thận mạn tính, suy giảm chức năng hô hấp, hoặc bệnh lý tim mạch cần hết sức thận trọng, vì cơ thể họ có nguy cơ rối loạn pH máu (nhiễm toan hoặc nhiễm kiềm chuyển hóa) cao hơn người bình thường [1]. Người đang dùng thuốc điều trị dài ngày cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi chuyển sang uống các loại nước giàu khoáng hoặc có độ pH cao thường xuyên, tránh tương tác ảnh hưởng đến quá trình hấp thu và thải trừ thuốc. Tuyệt đối không bỏ phác đồ điều trị y khoa (như điều trị ung thư hay bệnh chuyển hóa) để thay thế bằng việc uống nước kiềm [4].

Gợi ý áp dụng thực tế trong đời sống

Từ các dữ liệu khoa học, yếu tố cốt lõi nhất để bảo vệ sức khỏe cộng đồng vẫn là uống đủ lượng nước mỗi ngày và tiếp cận nguồn nước sạch, đạt chuẩn chất lượng [7]. Bạn không cần thiết phải chi số tiền quá lớn cho các loại nước kiềm đắt đỏ nếu chỉ nhằm mục đích duy trì sức khỏe thông thường, bởi nước khoáng tự nhiên đã đáp ứng tốt nhu cầu khoáng chất của cơ thể [2]. Tránh sử dụng các loại nước lọc tinh khiết đã bị khử khoáng hoàn toàn trong thời gian dài vì có thể dẫn đến thiếu hụt vi chất [2].

Nếu bạn có chế độ ăn nhiều đạm động vật (gây tải lượng axit cao) hoặc là người thường xuyên tập luyện thể thao cường độ cao, võ thuật, việc uống từ 1,5 đến 2 lít nước khoáng giàu bicarbonat (trên 29,7 mmol/L) mỗi ngày có thể là một lựa chọn tốt [5, 8]. Cách này giúp hỗ trợ hệ đệm cơ bắp, giảm mỏi cơ và bù nước hiệu quả mà không gây tác dụng phụ rối loạn tiêu hóa như khi uống bột natri bicarbonat [6, 8].

Tóm lại, cơ thể con người có cơ chế tự cân bằng pH máu cực kỳ hoàn hảo mà không cần đến sự giải cứu của nước kiềm. Thay vì chạy theo những lời quảng cáo thổi phồng, duy trì thói quen uống đủ nước sạch, ăn uống cân bằng và vận động đều đặn mới là nền tảng bền vững nhất cho sức khỏe.