Omega-3 và nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến: Bằng chứng xung đột ra sao?

Nhiều nam giới trung niên tìm đến các viên uống bổ sung dầu cá chứa axit béo omega-3 với mong muốn bảo vệ sức khỏe tim mạch và ngăn ngừa lão hóa. Tuy nhiên, một số báo cáo khoa học lại chỉ ra rằng nồng độ omega-3 trong máu cao có thể liên quan tới sự gia tăng nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt, tạo ra làn sóng hoang mang lớn cho người tiêu dùng.

Thực tế, câu trả lời cho vấn đề này không phải là một kết luận đen hoặc trắng. Các bằng chứng y học hiện nay cho thấy sự xung đột rõ rệt: các nghiên cứu quan sát đo nồng độ axit béo trong máu từng ghi nhận mối liên hệ với nguy cơ mắc bệnh cao hơn, nhưng các nghiên cứu can thiệp thử nghiệm lâm sàng và dữ liệu dinh dưỡng thực phẩm lại cho thấy bổ sung điều độ qua chế độ ăn có thể giúp giảm nguy cơ tiến triển và tử vong.

Cơ chế tác động sinh học của các loại omega-3

Để hiểu lý do tại sao lại có sự mâu thuẫn này, cần phân biệt các loại axit béo thuộc nhóm omega-3. Axit alpha-linolenic (ALA) là dạng omega-3 có nguồn gốc từ thực vật như dầu hạt cải, trong khi axit eicosapentaenoic (EPA), axit docosahexaenoic (DHA) và axit docosapentaenoic (DPA) là các dạng chuỗi dài (LComega-3PUFA) thường xuất hiện trong cá béo và hải sản ^[1], ^[2].

Về mặt lý thuyết sinh học, các axit béo omega-3 được kỳ vọng bảo vệ cơ thể thông qua khả năng ức chế sinh tổng hợp các eicosanoid gây viêm qua con đường enzym COX-2 ^[2]. Bên cạnh đó, chúng còn tham gia điều hòa quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) và thực bào (autophagy), cũng như tác động lên con đường tín hiệu NF-kappaB ^[2].

Thử nghiệm trên chuột biến đổi gen C3(1)Tag cho thấy chế độ ăn giàu omega-3 làm giảm trọng lượng tuyến tiền liệt và làm chậm quá trình tạo khối u ^[3]. Chế độ ăn này cũng làm giảm nồng độ estradiol huyết tương, hạ nhẹ testosterone tại tuần thứ 24 và 40, ức chế thụ thể androgen (AR) và điều hòa giảm các gen tăng sinh tế bào ^[3]. Dù vậy, chuyển hóa phức tạp trong cơ thể người có thể không diễn ra hoàn toàn tương đồng với mô hình thực nghiệm động vật.

Nghiên cứu nồng độ máu: Mối lo ngại từ thử nghiệm SELECT

Mối lo ngại lớn nhất về omega-3 bắt nguồn từ một phân tích thuộc thử nghiệm phòng ngừa ung thư bằng Selenium và Vitamin E (SELECT) công bố năm 2013 ^[1]. Đây là một nghiên cứu bệnh chứng lồng ghép (case-cohort) nhằm kiểm tra mối liên hệ giữa nồng độ axit béo phospholipid trong huyết tương và nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ^[1].

Nghiên cứu tiến hành so sánh giữa 834 nam giới được chẩn đoán mắc ung thư tuyến tiền liệt (trong đó có 156 ca ung thư độ ác tính cao) với một phân nhóm thuần tập gồm 1.393 nam giới được chọn ngẫu nhiên ở thời điểm ban đầu ^[1]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm nam giới có nồng độ axit béo omega-3 chuỗi dài trong máu cao nhất (tứ phân vị cao nhất) có nguy cơ mắc ung thư tiền liệt tuyến tăng 43% so với nhóm thấp nhất (HR = 1,43; khoảng tin cậy 95% CI: 1,09 - 1,88) ^[1].

Mối liên hệ này cũng được ghi nhận đối với các khối u độ ác tính thấp (HR = 1,44; 95% CI: 1,08 - 1,93) và độ ác tính cao (HR = 1,71; 95% CI: 1,00 - 2,94) ^[1]. Nhóm tác giả nghiên cứu đã đưa ra kết luận rằng nồng độ cao của các axit béo này trong máu có thể liên quan tới quá trình sinh khối u và khuyến cáo cần cân nhắc thận trọng ^[1].

Trước đó, một nghiên cứu sơ bộ năm 2001 trên 67 ca mắc mới và 156 người đối chứng cũng ghi nhận nồng độ ALA trên màng hồng cầu ở nhóm cao nhất làm tăng nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt gấp 2,6 lần (OR = 2,6; 95% CI: 1,1 - 5,8) ^[4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nguy cơ gia tăng ở nhóm có nồng độ linoleic acid cao (OR = 2,1; 95% CI: 0,9 - 4,8) và tổng axit béo omega-6 cao (OR = 2,3; 95% CI: 1,0 - 5,4) ^[4].

Dữ liệu dịch tễ học và chế độ ăn mang lại bức tranh trái ngược

Trái ngược hoàn toàn với dữ liệu đo nồng độ máu, các dữ liệu dịch tễ học về lượng tiêu thụ cá và omega-3 từ thực phẩm lại chỉ ra xu hướng bảo vệ ^[5]. Một nghiên cứu bệnh chứng với 3.141 người tham gia tại Canada cho thấy mối liên hệ nghịch đảo giữa việc ăn cá và tỷ lệ mắc ung thư tuyến tiền liệt, gợi ý ăn cá giúp giảm nguy cơ mắc bệnh ^[5].

Đối với các dạng bệnh nặng, một nghiên cứu quan sát cho thấy tiêu thụ nhiều omega-3 liên quan chặt chẽ đến việc giảm nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến tiến triển ác tính (OR = 0,37; 95% CI: 0,25 - 0,54 khi so sánh giữa tứ phân vị cao nhất và thấp nhất) ^[5]. Phân tích gộp của Szymanski ghi nhận tiêu thụ cá liên quan đến mức giảm đáng kể 63% tỷ lệ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt ^[5].

Nghiên cứu của tác giả Chavarro phát hiện bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt ăn cá ít nhất 5 lần mỗi tuần có nguy cơ tử vong do bệnh này thấp hơn 48% so với người ăn dưới 1 lần mỗi tuần ^[5]. Nghiên cứu của Torfadottir trên người dân Iceland cũng cho thấy mối tương quan nghịch giữa nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt tiến triển và việc sử dụng dầu cá (FO) ở giai đoạn muộn của cuộc đời ^[5].

Dữ liệu quy mô lớn từ thử nghiệm PLCO năm 2025

Một nghiên cứu dịch tễ học dài hạn công bố năm 2025 sử dụng dữ liệu từ Thử nghiệm Tầm soát Ung thư Tuyến tiền liệt, Phổi, Đại trực tràng và Buồng trứng (PLCO) đã cung cấp thêm góc nhìn cụ thể về liều lượng ^[2]. Nghiên cứu theo dõi 30.552 nam giới trong độ tuổi 55-74 với thời gian theo dõi trung vị từ 7 năm trở lên ^[2].

Lượng omega-3 (bao gồm EPA, DPA, DHA) từ khẩu phần ăn được đánh giá thông qua Bảng câu hỏi Tiền sử Chế độ ăn (DHQ), kết hợp mô hình hồi quy đa biến điều chỉnh nhiều yếu tố gây nhiễu như tuổi, chủng tộc, chỉ số BMI, PSA ban đầu và lối sống ^[2]. Kết quả cho thấy mối liên hệ tuyến tính giữa việc nạp omega-3 và giảm nhẹ nguy cơ mắc ung thư tuyến tiền liệt (HR = 0,90; 95% CI: 0,81 - 1,00; P = 0,053 khi so nhóm ngũ phân vị cao nhất với thấp nhất) ^[2].

Đặc biệt, đối với tỷ lệ tử vong do ung thư tuyến tiền liệt, các nhà khoa học phát hiện mối quan hệ phi tuyến tính có ý nghĩa thống kê (P = 0,009) ^[2]. Nguy cơ tử vong giảm rõ rệt khi lượng nạp omega-3 dưới ngưỡng 0,4 gam/ngày, trong đó nhóm ngũ phân vị thứ hai có tỷ lệ tử vong giảm tới 33% so với nhóm thấp nhất (HR = 0,67; 95% CI: 0,49 - 0,91; P = 0,011) ^[2].

Kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và chỉ số PSA

Để kiểm chứng rõ hơn liệu omega-3 có gây hại hay không, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2020 đã tổng hợp các thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng ^[6]. Phân tích gộp 7 thử nghiệm can thiệp gồm 38.525 nam giới dùng liều trung bình 1,2 gam/ngày omega-3 chuỗi dài với thời gian theo dõi trung bình 51 tháng, ghi nhận 1.021 ca chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt ^[6].

Kết quả cho thấy việc tăng omega-3 chuỗi dài có thể làm tăng nhẹ nguy cơ chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt (RR = 1,10; 95% CI: 0,97 - 1,24; chất lượng bằng chứng thấp), nhưng tác động lên tử vong là không rõ ràng do bằng chứng rất thấp (chỉ ghi nhận 5 ca tử vong) ^[6]. Đáng chú ý, giả thuyết gây hại này bị mâu thuẫn bởi dữ liệu kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA): một thử nghiệm lớn ghi nhận nồng độ PSA giảm 25% (chênh lệch trung bình MD = -0,13 ng/ml; 95% CI: -0,25 đến 0,01 trên 1.622 người tham gia) ^[6]. Một thử nghiệm khác cũng ghi nhận chỉ 12 trong 62 người tham gia có PSA tăng (RR = 0,47; 95% CI: 0,16 - 1,40), đi ngược lại khả năng gây hại của omega-3 chuỗi dài ^[6].

Về axit béo ALA nguồn gốc thực vật, phân tích gộp từ 2 thử nghiệm (gồm 5.545 người dùng liều 2-5 g/ngày ALA trong 24 đến 40 tháng) cho thấy ALA hầu như không ảnh hưởng đến tử vong do ung thư (RR = 1,05; 95% CI: 0,74 - 1,49) nhưng có thể làm tăng nhẹ nguy cơ chẩn đoán ung thư tiền liệt tuyến (RR = 1,30; 95% CI: 0,72 - 2,32 trên 4.010 nam giới) ^[6].

Điều này được đối chiếu từ thử nghiệm Alpha Omega trên 1.622 bệnh nhân có tiền sử nhồi máu cơ tim, dùng 2 g ALA mỗi ngày qua bơ thực vật trong 40 tháng ^[7]. Nồng độ PSA trung bình tăng 0,52 ng/mL ở nhóm dùng ALA so với mức tăng 0,42 ng/mL ở nhóm dùng giả dược, độ chênh lệch là 0,10 ng/mL (95% CI: -0,02 đến 0,22; P = 0,12) và tỷ số chênh nâng PSA trên ngưỡng 4 ng/mL là 1,15 (95% CI: 0,84 - 1,58), không đạt ý nghĩa thống kê rõ ràng ^[7].

Bên cạnh đó, việc định lượng trực tiếp trên mô sống cũng đưa ra dữ liệu quan trọng. Một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn II trên 48 nam giới mắc ung thư tuyến tiền liệt nguy cơ thấp đang theo dõi tích cực cho thấy, sau 6 tháng sinh thiết lặp lại, 29% bệnh nhân có điểm Gleason tiến triển từ 6 lên 7 ^[8]. Khi phân tích sinh thiết mô, nồng độ EPA đo trực tiếp trong mô tuyến tiền liệt có liên quan đến việc giảm nguy cơ tiến triển của khối u ^[8].

Hiểu lầm phổ biến và những nhóm người nên thận trọng

Hiểu lầm phổ biến nhất của công chúng là xem nồng độ axit béo đo trong máu (huyết tương hay màng hồng cầu) phản ánh trực tiếp lượng chất béo đưa vào từ chế độ ăn. Trên thực tế, nồng độ axit béo trong máu chịu ảnh hưởng lớn từ quá trình chuyển hóa nội sinh, sự phân giải lipid và cơ chế vận chuyển của từng cá thể ^[8], ^[1].

Một hiểu lầm khác là quy đồng tất cả các dạng omega-3 với nhau. Nghiên cứu mô tuyến tiền liệt cho thấy chính EPA mô mới là thành phần liên quan đến tác dụng bảo vệ ^[8], trong khi các nghiên cứu về ALA nguồn gốc thực vật lại ghi nhận xu hướng tăng nhẹ chẩn đoán hoặc tăng nhẹ PSA dù không làm tăng tử vong ^[6], ^[7].

Các nhóm người nên thận trọng bao gồm:

• Nam giới đang thuộc nhóm nguy cơ cao mắc bệnh tuyến tiền liệt hoặc có nồng độ PSA tăng bất thường.
• Bệnh nhân đang được chẩn đoán mắc khối u tuyến tiền liệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi tự ý dùng các loại viên uống bổ sung dầu cá liều cao.
• Người có tiền sử gia đình mắc bệnh ung thư sớm hoặc có các đột biến gen nhạy cảm, không nên lạm dụng viên uống vượt quá khuyến nghị thông thường.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Từ bức tranh bằng chứng khoa học đối lập, nam giới không cần phải loại bỏ hoàn toàn omega-3 ra khỏi chế độ ăn uống, nhưng cần thay đổi phương pháp tiếp cận:

• Ưu tiên thực phẩm tự nhiên: Nguồn omega-3 từ các bữa ăn cá béo (như cá hồi, cá trích, cá thu) mang lại nhiều hợp chất tự nhiên an toàn hơn so với việc lạm dụng viên uống tinh chế liều cao ^[5].
• Kiểm soát ngưỡng sử dụng: Kết quả từ nghiên cứu PLCO gợi ý mức hấp thu omega-3 từ thực phẩm quanh ngưỡng dưới 0,4 gam/ngày có thể tối ưu hóa việc giảm nguy cơ tử vong do ung thư tiền liệt tuyến ^[2].
• Tránh bổ sung liều cao kéo dài: Việc sử dụng các loại thực phẩm bổ sung omega-3 chuỗi dài liều cao (> 1-2 gam/ngày) cần có sự tư vấn của nhân viên y tế, đặc biệt là khi dữ liệu can thiệp chỉ ra nguy cơ chẩn đoán tăng nhẹ ^[6].
• Đa dạng hóa chế độ ăn: Kết hợp cân đối giữa đạm thực vật, chất xơ và kiểm soát tỷ lệ chất béo dung nạp tổng thể mỗi ngày.

Những tranh luận xung quanh omega-3 và ung thư tuyến tiền liệt phản ánh sự phức tạp của cơ thể người trước các vi chất dinh dưỡng. Thay vì tìm kiếm lợi ích phòng ngừa bệnh tật từ các viên uống bổ sung liều cao mà không có chỉ định y khoa, nam giới nên duy trì chế độ dinh dưỡng phong phú và thực hiện khám tầm soát định kỳ để bảo vệ sức khỏe một cách an toàn nhất.