Nhiều người thường có thói quen vẽ đường viền mắt thật sát chân mi hay chuốt phấn mắt lấp lánh để giúp đôi mắt to tròn, sắc nét hơn mỗi khi ra ngoài. Tuy nhiên, sau một ngày dài trang điểm, không ít người cảm thấy mắt bị khô ráp, cộm xốn ngứa ngáy và nhòe mờ khó chịu. Thực tế, cảm giác bức bối đó bắt nguồn từ việc các hạt mỹ phẩm bám chặt và làm bít tắc các lỗ chân tuyến dầu nằm ngay sát bờ mi, gây nên tình trạng rối loạn chức năng tuyến và khô mắt nghiêm trọng.

Tuyến Meibomian: "Lá chắn" bảo vệ màng phim nước mắt

Để hiểu được vì sao việc trang điểm bờ mi lại gây hại, trước hết chúng ta cần biết về cấu trúc của tuyến Meibomian ở mí mắt. Tuyến Meibomian thực chất là các tuyến bã nhờn biến đổi, có nhiệm vụ sản xuất ra một chất dịch dầu chuyên biệt gọi là meibum [1]. Ở trạng thái khỏe mạnh bình thường, các tuyến Meibomian nằm sắp xếp song song nhau mà không bị teo biến hay biến mất [2]. Lỗ mở của các ống tuyến này nằm ngay tại ranh giới tiếp giáp giữa da và niêm mạc ở bờ mi mắt [2].

Cơ chế hoạt động của tuyến này gắn liền với từng cử động chớp mắt hằng ngày. Khi chúng ta nhắm mắt lại rồi mở ra, lực ép tự nhiên của mí mắt sẽ đẩy dịch dầu meibum từ từ tiết ra qua các lỗ tuyến nằm dọc bờ mi [3], [2]. Lượng dầu meibum này sau đó được dàn đều lên bề mặt, tạo thành lớp lipid nằm ở ngoài cùng của màng phim nước mắt [2].

Lớp lipid ngoài cùng này giữ vai trò then chốt như một tấm màng khóa ẩm, ngăn chặn hiện tượng bay hơi quá nhanh của lớp nước mắt bên dưới [2]. Nếu tuyến hoạt động trơn tru, bề mặt mắt sẽ luôn duy trì được độ ẩm mượt và trong sáng. Ngược lại, nếu các lỗ tuyến bị cản trở, sự cân bằng tự nhiên của màng phim nước mắt sẽ bị phá vỡ hoàn toàn [2].

Cơ chế khiến hạt phấn và kẻ mắt làm tắc nghẽn tuyến bờ mi

Thói quen kẻ mắt sát bờ mi trong, hay còn gọi là kỹ thuật "inside liner" nhằm tạo cảm giác mắt to hơn, lại chính là tác nhân trực tiếp đè lên các lỗ tuyến Meibomian [3]. Khi phấn mắt, bút kẻ viền mắt, mascara và kem nền bám trên da, chúng không đứng yên một chỗ mà dần dần trộn lẫn với mồ hôi và nước mắt tiết ra trong ngày [3]. Các chất dầu sẵn có trong mỹ phẩm kết hợp với chất bẩn sẽ tạo thành một lớp màng dầu mỏng chứa sắc tố phủ kín gốc lông mi và che lấp hoàn toàn lỗ chân tuyến [3].

Không chỉ dừng lại ở bờ mi ngoài, các vi hạt trang điểm này còn dễ dàng di chuyển sâu vào bên trong bề mặt nhãn cầu thông qua các cử động chớp mắt hoặc khi người dùng nhỏ mắt [3]. Một nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ mỹ phẩm kẻ ở chân mi di cư vào bề mặt nhãn cầu lên tới 96%, đồng thời điểm số nhiễm bẩn bề mặt mắt gia tăng rõ rệt khi mắt có thêm sự hiện diện của các giọt thuốc nhỏ [3]. Bên cạnh đó, các loại bút kẻ mắt dạng gel nếu bị bong tróc từng mảng có thể tạo thành các dị vật bám dai dẳng trong kết mạc [3].

Khi các lỗ mở của ống tuyến tận cùng bị bít kín bởi cặn trang điểm và sự tích tụ bất thường của các tế bào sừng hóa (keratin), dịch dầu không thể thoát ra ngoài [1], [4]. Tình trạng tắc nghẽn kéo dài này gây ra hiện tượng ứ đọng, làm giãn các ống tuyến và dần dần phá hủy, làm mất các tế bào tiết trong nang tuyến [4]. Không những làm giảm sút số lượng dịch dầu, sự tắc nghẽn còn khiến chất lượng dầu bị biến chất, làm tăng tỷ lệ cholesterol và axit béo chuỗi phân nhánh, khiến dịch nhờn trở nên sệt quánh và đặc như sáp [4]. Hậu quả là lớp lipid của màng nước mắt bị mỏng đi, đẩy nhanh tốc độ bốc hơi nước và dẫn đến hội chứng khô mắt bốc hơi với biểu hiện khô ráp, ngứa ngáy và châm chích [2], [1].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về mỹ phẩm và teo tuyến bờ mi?

Mối liên hệ giữa việc sử dụng mỹ phẩm mắt và tổn thương cấu trúc tuyến Meibomian đã được chứng minh qua nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng.

Tại Nhật Bản, nghiên cứu công bố năm 2015 đã quan sát thấy nhiều người trẻ tuổi xuất hiện các triệu chứng khô mắt do tắc tuyến Meibomian xuất phát từ trào lưu kẻ viền mắt sát bờ mi trong [3]. Phân tích từ nghiên cứu này nhấn mạnh rằng ngoài phấn mắt và bút kẻ, việc dùng mi giả hay keo dán kích mí cũng gây tác hại lớn [3]. Lông mi giả có thể đè ép lông mi thật gây quặm mi nhân tạo, còn keo kích mí cản trở việc khép kín mi mắt, làm tăng tốc độ bốc hơi nước mắt, làm sai lệch dòng chảy nước mắt vốn được ví như nếp gấp rèm cửa và khiến dịch keo xoắn bện vào sợi mi trông như gàu [3].

Một nghiên cứu thực hiện năm 2024 trên 84 học viên y khoa dưới 45 tuổi (với tổng cộng 168 hình ảnh chụp tuyến meibography được đánh giá độc lập bởi 2 chuyên gia) đã khảo sát các yếu tố nguy cơ gây teo tuyến Meibomian [5]. Kết quả cho thấy nhóm người có sử dụng mỹ phẩm mắt (gồm 112 người) bị teo mất tuyến Meibomian nhiều hơn đáng kể so với nhóm không sử dụng (56 người) với mức ý nghĩa thống kê p = 0,030 [5]. Đặc biệt, những người dùng bút kẻ mắt (102 người) và người dùng phấn mắt (100 người) có điểm số teo tuyến (meiboscore) cao hơn hẳn (với p lần lượt là 0,020 và 0,040) [5].

Tuy nhiên, các bằng chứng cũng ghi nhận sự khác biệt tùy thuộc vào độ tuổi nghiên cứu. Nghiên cứu năm 2023 trên 189 bệnh nhân (khảo sát 378 mắt) với độ tuổi trung bình khá cao là 67 tuổi (77% là nữ) tại một trung tâm y khoa hàn lâm lại cho thấy việc tự báo cáo dùng mỹ phẩm mắt không ảnh hưởng đáng kể đến tình trạng teo tuyến [6]. Thay vào đó, độ tuổi trên 45 tuổi mới là yếu tố nguy cơ rõ rệt nhất gây teo mất tuyến (p < 0,01) [6]. Trước đó, một nghiên cứu nhỏ từ năm 1994 trên 50 sinh viên khúc xạ nhãn khoa cũng không tìm thấy mối liên hệ rõ rệt giữa việc dùng mỹ phẩm, dụi mắt với tình trạng tắc tuyến [7].

Sự khác biệt này cho thấy ở người lớn tuổi, quá trình lão hóa tự nhiên lấn át các tác nhân bên ngoài [6]. Ngược lại, ở người trẻ tuổi khi tác động tuổi tác chưa nhiều, việc lạm dụng mỹ phẩm mắt như kẻ mắt và phấn mắt nổi lên như một yếu tố nguy cơ hàng đầu gây teo tuyến Meibomian [5].

Nguy cơ tổn thương mắt tiềm ẩn: Dấu hiệu không đi liền triệu chứng

Một phát hiện đặc biệt quan trọng được lặp lại ở cả nghiên cứu năm 2024 và năm 2023 là điểm số triệu chứng khô mắt tự đánh giá theo bảng câu hỏi chuẩn hóa SPEED II hoàn toàn không có mối tương quan nào với mức độ teo tuyến trên hình ảnh chụp meibography [5], [6]. Điểm đánh giá SPEED II cho kết quả không liên quan đến tính toàn vẹn cấu trúc tuyến với chỉ số p = 0,75 trong nghiên cứu năm 2023 [6].

Điều này phản ánh một thực tế lâm sàng nguy hiểm: sự bất tương xứng giữa triệu chứng cơ năng mà người bệnh cảm nhận và tổn thương thực thể bên trong tuyến bờ mi [5], [6]. Nhiều người vẫn nghĩ rằng mắt mình hoàn toàn bình thường vì chưa thấy cay rát hay khó chịu nhiều. Thế nhưng, dưới lớp bờ mi bị cặn mỹ phẩm bao phủ, các ống tuyến Meibomian có thể đã bắt đầu bị tắc nghẽn, viêm nhiễm mạn tính và teo biến dần mà người dùng không hề hay biết [5], [1], [4].

Rối loạn chức năng tuyến Meibomian vốn là một bất thường mạn tính lan tỏa, gây biến đổi màng phim nước mắt, kích ứng, viêm nhiễm bộc lộ trên lâm sàng và dẫn tới các bệnh lý bề mặt nhãn cầu [5], [1]. Teo mất tuyến là dấu hiệu điển hình của tình trạng rối loạn chức năng này [2]. Một khi các tế bào tiết trong nang tuyến đã bị tiêu biến do tắc nghẽn kéo dài, khả năng phục hồi tự nhiên sẽ trở nên vô cùng khó khăn [4].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi trang điểm mắt?

Không phải ai trang điểm cũng chịu tác động giống nhau, nhưng có những nhóm đối tượng đối mặt với nguy cơ biến chứng bờ mi cao hơn hẳn:

  • Người đeo kính áp tròng thường xuyên: Việc đeo kính áp tròng tạo ra sự kích ứng mạn tính lên bờ mi và gây bít tắc lỗ tuyến [2]. Nghiên cứu chỉ ra việc sử dụng kính áp tròng làm tăng tỷ lệ teo tuyến Meibomian (p = 0,007), trong đó cả tần suất đeo (r = 0,212, p = 0,003) và thâm niên đeo kính (r = 0,271, p < 0,001) đều tương quan thuận với mức độ teo mất tuyến [5]. Việc đeo kính áp tròng trên 20 năm liên quan chặt chẽ với tình trạng mất tuyến nghiêm trọng (p < 0,05) [6]. Kính áp tròng vừa cản trở sự phân bố của nước mắt, vừa kết hợp với việc thiếu hụt dầu gây khô rát, biến động thị lực và thúc đẩy viêm bề mặt nhãn cầu [2].

  • Người có bệnh lý nền viêm nhiễm hoặc điều trị mắt: Rối loạn chức năng tuyến Meibomian có liên quan đến các bệnh viêm toàn thân như chứng đỏ mặt (rosacea) hay bệnh bạch biến, cũng như bệnh giác mạc bọng [8]. Ngoài ra, những bệnh nhân tiếp xúc kéo dài với thuốc nhỏ chứa kháng sinh, dung dịch sát khuẩn povidone-iodine, thuốc tê hay chất bảo quản trong thuốc nhỏ mắt cũng có nguy cơ cao bị teo tuyến mi dưới và viêm bề mặt nhãn cầu [8].

  • Người thuộc nhóm chủng tộc nhạy cảm: Các thống kê dịch tễ ghi nhận quần thể người châu Á có tỷ lệ mắc rối loạn chức năng tuyến Meibomian cao hơn đáng kể [4]. Do đó, người Việt Nam khi thường xuyên kẻ viền mắt sát chân mi sẽ có nguy cơ tắc tuyến cao hơn.

Hướng dẫn thói quen kẻ mắt và vệ sinh mi an toàn

Để bảo vệ đôi mắt khỏi tình trạng tắc nghẽn và teo tuyến do mỹ phẩm, bạn nên thực hiện các biện pháp phòng ngừa thực tế sau:

  • Tránh tuyệt đối kỹ thuật kẻ sát bờ mi trong ("inside liner"): Chỉ nên kẻ đường viền mắt ở phía ngoài hàng lông mi, giữ khoảng cách an toàn với ranh giới da-niêm mạc để không phủ lớp màu trực tiếp lên các lỗ mở của tuyến Meibomian [3], [2].

  • Không nhỏ mắt ngay sau khi vừa trang điểm bờ mi: Nước nhỏ mắt làm tăng tỷ lệ mỹ phẩm cuốn trôi và xâm nhập vào bề mặt nhãn cầu lên tới 96% [3]. Nếu cần dùng thuốc nhỏ mắt, hãy nhỏ trước khi trang điểm ít nhất 15-20 phút.

  • Cẩn trọng khi dùng dụng cụ làm đẹp mắt: Hạn chế tối đa việc dùng keo dán kích mí vì keo có thể bết dính vào lông mi và cản trở cử động khép mi bình thường [3]. Tránh lạm dụng nối mi giả để ngăn ngừa tình trạng đè sụp bờ mi gây quặm mi nhân tạo và giảm tích tụ cặn bẩn [3].

  • Tẩy trang và vệ sinh bờ mi kỹ lưỡng mỗi ngày: Bờ mi cần được làm sạch đúng cách để loại bỏ hoàn toàn các lớp dầu và tế bào sừng hóa bám ở đầu ống tuyến [4]. Hãy sử dụng nước tẩy trang chuyên dụng cho mắt, kết hợp chườm ấm để làm mềm các chất sáp dầu bị đông đặc, giúp tuyến thông thoáng hơn [4].

Trang điểm mắt là nhu cầu làm đẹp chính đáng, nhưng việc lạm dụng kẻ mắt sát chân mi có thể âm thầm hủy hoại tuyến dầu Meibomian của bạn. Hãy duy trì thói quen làm đẹp an toàn, giữ vệ sinh bờ mi cẩn thận và chủ động đi khám chuyên khoa mắt khi xuất hiện cảm giác cộm xốn, khô rát kéo dài.