Phụ nữ có u xơ tử cung uống collagen có làm tăng kích thước khối u?

Làm đẹp da và duy trì nét thanh xuân bằng các sản phẩm bổ sung collagen là nhu cầu phổ biến của đông đảo chị em phụ nữ hiện nay. Tuy nhiên, với những người được chẩn đoán mắc u xơ tử cung – một bệnh lý phụ khoa nhạy cảm với nội tiết tố – việc uống collagen lại đi kèm nhiều nỗi lo lắng. Không ít chị em băn khoăn liệu bổ sung collagen qua đường uống có vô tình "nuôi" khối u phát triển to hơn hay không.

Câu trả lời ngắn gọn theo cơ sở khoa học hiện nay là: Bản thân collagen nguyên chất không phải là hormone sinh dục và không trực tiếp làm tăng kích thước u xơ tử cung. Động lực chính khiến u xơ tử cung hình thành và phát triển là tình trạng cường estrogen và mất cân bằng nội tiết tố, chứ không bắt nguồn từ các axit amin có trong thực phẩm bổ sung collagen. Tuy nhiên, sự an toàn này phụ thuộc rất lớn vào thành phần thực tế của sản phẩm bạn sử dụng cũng như tình trạng bệnh lý cá nhân.

U xơ tử cung và collagen: Mối liên hệ bản chất là gì?

Để hiểu rõ vấn đề này, trước hết cần nhìn vào cấu tạo mô học của chính khối u xơ tử cung. U xơ tử cung thực chất là một khối u cơ trơn lành tính của hệ thống sinh sản nữ giới ^[1]. Điều đặc biệt là các khối u xơ tử cung có đặc điểm tích tụ quá mức các sợi collagen loại I và loại III trong chất nền ngoại bào ^[2]. Sự tích tụ collagen dày đặc này chính là yếu tố tạo nên độ cứng chắc đặc trưng của khối u trong tử cung ^[2].

Nhiều người lầm tưởng rằng vì trong u xơ chứa rất nhiều collagen nên việc uống collagen từ bên ngoài sẽ trực tiếp đi vào làm khối u to lên. Tuy nhiên, về mặt sinh lý học, collagen khi đi vào đường tiêu hóa sẽ được phân cắt hoàn toàn thành các axit amin và chuỗi peptide nhỏ. Cơ thể hấp thu các đơn vị này như nguồn dinh dưỡng để phân bổ đến các cơ quan cần thiết theo nhu cầu tổng hợp tự nhiên, chứ không thể tự động di chuyển nguyên vẹn vào khối u để đắp đầy kích thước.

Yếu tố thực sự quyết định việc u xơ có phát triển hay không nằm ở tín hiệu điều hòa nội tiết và các thụ thể tế bào. Khối u xơ có nồng độ thụ thể estrogen cao hơn rõ rệt so với các mô cơ trơn xung quanh ^[3]. Sự phân chia tế bào và gia tăng tích lũy chất nền ngoại bào trong u xơ chịu sự chi phối chặt chẽ từ môi trường hormone sinh dục chứ không phụ thuộc vào lượng collagen ăn uống hàng ngày ^[3].

Động lực thực sự kích thích u xơ tử cung phát triển

Các bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng u xơ tử cung là một bệnh lý phụ thuộc mật thiết vào hormone, hiếm khi xuất hiện trước kỳ kinh nguyệt đầu tiên và thường teo nhỏ đáng kể sau khi người phụ nữ bước vào giai đoạn mãn kinh ^[1]. Các khối u xơ biểu hiện sự gia tăng rõ rệt gen và protein thụ thể estrogen-alpha so với mô lành xung quanh ^[1]. Khi có sự hiện diện của các chất chủ vận estrogen, tỷ lệ mắc u xơ tử cung có xu hướng gia tăng ^[4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu đã phát hiện ra rằng trong khối u xơ tử cung có sự biểu hiện quá mức của enzyme aromatase p450, một loại enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp estrogen từ các androgen, điều này cho thấy estrogen được sản xuất tại chỗ đóng vai trò kích thích sự tăng trưởng của u xơ ^[4]. Tác động của các steroid sinh dục còn được trung gian qua các yếu tố tăng trưởng khác, chẳng hạn estrogen làm tăng các yếu tố tăng trưởng biểu bì và TGF-beta1, TGF-beta3 ^[4]. Progesterone cũng có tác động kép, vừa có thể thúc đẩy sự phát triển nhưng cũng có thể ức chế sự lớn lên của u xơ thông qua việc làm giảm biểu hiện của yếu tố IGF-1 ^[4].

Ngoài ra, nguồn gốc phát triển của u xơ tử cung còn bắt nguồn từ các tế bào gốc cơ tử cung (MMSC) ^[5]. Các nghiên cứu mô hình động vật cho thấy việc tiếp xúc sớm với các hóa chất gây rối loạn nội tiết (EDC) có thể tái lập trình tế bào gốc này thông qua con đường truyền tín hiệu estrogen và viêm ^[5]. Quá trình này được thúc đẩy bởi sự kích hoạt protein bệnh bạch cầu dòng hỗn hợp-1 (MLL-1) và hiện tượng giảm methyl hóa DNA, từ đó tạo ra dấu ấn hormone khiến nguy cơ hình thành khối u gia tăng ^[5]. Do đó, mọi can thiệp làm thay đổi cân bằng nội tiết tố mới là yếu tố cần kiểm soát chặt chẽ nhất.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cấu trúc u xơ và các yếu tố ảnh hưởng

Để làm sáng tỏ bức tranh toàn cảnh về u xơ tử cung và các yếu tố tác động, nhiều công trình nghiên cứu quy mô đã được thực hiện:

Trước hết, một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn I mang tính đột phá được thực hiện năm 2021 nhằm đánh giá độ an toàn của liệu pháp tiêm enzyme collagenase (EN3835) trực tiếp vào khối u xơ ở 15 phụ nữ trong độ tuổi 35-50 có triệu chứng u xơ và chuẩn bị phẫu thuật cắt tử cung ^[2]. Nghiên cứu tiến hành tiêm dưới hướng dẫn của siêu âm qua ngả âm đạo, chia thành các nhóm dùng giả dược, liều cố định và liều tăng dần ^[2]. Kết quả cho thấy phương pháp này an toàn, không có tác dụng phụ nghiêm trọng ^[2]. Nhuộm Masson cho thấy hàm lượng collagen trong khối u giảm 39% so với nhóm chứng, phân tích điều hòa bậc hai (SHG) ghi nhận mật độ collagen giảm 21%, đồng thời các sợi collagen trở nên ngắn hơn và thưa thớt hơn ^[2]. Bệnh nhân cũng ghi nhận giảm đau liên quan u xơ trên thang điểm McGill ở các mốc 4-8 ngày và 60-90 ngày sau tiêm ^[2]. Nghiên cứu này chứng minh collagen là thành phần cấu trúc của u xơ, nhưng việc kiểm soát nó cần các liệu pháp sinh học đặc hiệu chứ không phải do việc kiêng khem collagen qua đường ăn uống.

Về các yếu tố nguy cơ thúc đẩy u xơ, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2019 đã khảo sát mối liên quan giữa mỡ nội tạng và sự phát triển của u xơ tử cung ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm phụ nữ có u xơ có hàm lượng khoáng xương và muối vô cơ thấp hơn nhóm chứng dù chưa đạt ý nghĩa thống kê ^[3]. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo, vòng hông, tỷ lệ eo-chiều cao và tỷ lệ mỡ cơ thể đều tương quan thuận với sự phát triển u xơ ^[3]. Phụ nữ có tỷ lệ mỡ cơ thể trên 30% có nguy cơ mắc bệnh tương đối cao ^[3]. Lý do là mô mỡ chứa nhiều enzyme aromatase chuyển hóa androstenedione thành estrone, tạo ra nồng độ estrone huyết tương tăng cao và kích thích estrogen kéo dài ^[3]. Đồng thời, tình trạng béo phì khiến cơ thể thiếu hụt sự điều hòa chu kỳ của progesterone, đẩy niêm mạc vào trạng thái kích thích liên tục của estrogen không đối kháng ^[3].

Một nghiên cứu tổng quan năm 2025 về dinh dưỡng và u xơ tử cung cũng nhấn mạnh các u xơ thường ảnh hưởng lớn đến phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, nhất là từ 30 đến 40 tuổi ^[6]. Chế độ ăn nhiều chất béo bão hòa từ thịt đỏ và sữa giàu béo có thể làm tăng nồng độ estrogen lưu hành và góp phần thúc đẩy u xơ phát triển ^[6]. Ngược lại, chế độ ăn giàu chất xơ, trái cây và rau xanh lại thể hiện tác dụng bảo vệ, giúp giảm thiểu nguy cơ u xơ ^[6].

Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường và hệ vi sinh cũng tham gia vào cơ chế này. Nghiên cứu tổng quan năm 2023 cho thấy bệnh nhân u xơ tử cung có sự biến đổi hệ vi sinh đường ruột ^[7]. Rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột có thể góp phần vào ưu thế estrogen, làm suy giảm chức năng miễn dịch và gây viêm mạn tính ^[7]. Nghiên cứu năm 2022 cũng cảnh báo việc tiếp xúc với các hóa chất gây rối loạn nội tiết trong đời sống, chẳng hạn các hóa chất uốn duỗi tóc hay chất ô nhiễm hữu cơ như DDT, DDE, PCB-180 trong mỡ mạc treo, đều liên quan đến gia tăng nguy cơ u xơ ^[1].

Cuối cùng, một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu quy mô lớn năm 2025 tại Hàn Quốc theo dõi 714.171 cá nhân (trong đó 221.561 người thuộc nhóm u xơ tử cung đã phẫu thuật và 492.610 người thuộc nhóm chứng) trong giai đoạn 2009-2020 đã ghi nhận tỷ số nguy cơ (HR) mắc ung thư ở mọi vị trí của nhóm u xơ cao hơn nhóm không mắc bệnh là 1,399 ^[8]. Cụ thể, nguy cơ ung thư vú tăng với HR 1,263, ung thư tử cung HR 2,459, ung thư buồng trứng HR 1,349, ung thư thận HR 1,432, ung thư tuyến giáp HR 1,693, và ung thư màng bụng - khoang sau phúc mạc HR 3,059 ^[8]. Điều này cho thấy u xơ tử cung có sự gắn kết sâu sắc với các rối loạn toàn thân và chuyển hóa nội tiết, đòi hỏi việc chăm sóc sức khỏe phải mang tính toàn diện.

Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Nhìn từ các bằng chứng khoa học nêu trên, chúng ta có thể thấy rõ những điểm mạnh và giới hạn trong việc đánh giá an toàn của các sản phẩm bổ sung đối với u xơ tử cung.

Điểm sáng rõ nhất là y học đã xác định chính xác bản chất cơ chế bệnh sinh: U xơ tử cung chịu sự dẫn dắt của môi trường cường estrogen, các thụ thể nội tiết và phản ứng viêm [1, 5]. Việc nghiên cứu thành công collagenase tiêm tại chỗ làm giảm 39% collagen đã khẳng định vai trò của collagen như một khung nâng đỡ cấu trúc mô u chứ không phải tác nhân sinh u ^[2]. Điều này giúp dỡ bỏ gánh nặng tâm lý cho những người lo sợ rằng nạp phân tử collagen sẽ biến thành nguồn sống làm u xơ bùng phát.

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện tại là chưa có một thử nghiệm lâm sàng dài hạn ngẫu nhiên đối chứng nào đánh giá riêng biệt chế phẩm collagen peptide đường uống trên tốc độ phát triển khối u xơ ở người. Hầu hết các dữ liệu về chế độ ăn mới chỉ dừng lại ở các nhóm chất vĩ mô như chất béo bão hòa hay chất xơ ^[6]. Vì vậy, việc nhận định collagen an toàn dựa trên tính chất hóa sinh của protein nguyên chất, nhưng trên thực tế người dùng cần hết sức cảnh giác với các sản phẩm có pha trộn nhiều hoạt chất khác.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng collagen ở người có u xơ

Hiểu lầm thứ nhất: "U xơ có cấu tạo từ collagen nên uống collagen sẽ làm khối u to lên". Như đã phân tích, u xơ đúng là có sự lắng đọng quá mức collagen loại I và III ^[2]. Tuy nhiên, collagen đường uống khi vào dạ dày sẽ bị tiêu hóa thành các chuỗi peptide và axit amin tự do. Cơ thể sử dụng nguồn này để tái tạo da, sụn khớp theo cơ chế sinh học, chứ không vận chuyển nguyên vẹn dạng sợi vào lòng tử cung để làm dày khối u.

Hiểu lầm thứ hai: "Mọi sản phẩm bổ sung collagen đều như nhau và tuyệt đối an toàn". Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Trên thị trường có nhiều chế phẩm collagen kết hợp thêm các thành phần phụ gia nhằm tăng hiệu quả làm đẹp cấp tốc, chẳng hạn như mầm đậu nành (chứa isoflavone - một loại phytoestrogen) hoặc các chiết xuất thảo dược tác động nội tiết. Với một khối u có biểu hiện tăng cao thụ thể estrogen và nhạy cảm với hormone [1, 5, 7], việc vô tình sử dụng các chất có hoạt tính tương tự estrogen có thể kích thích u xơ tăng trưởng.

Hiểu lầm thứ ba: "Chỉ cần kiêng collagen là u xơ sẽ tự teo". Kích thước của u xơ không phụ thuộc vào việc bạn có kiêng ăn collagen hay không. Sự thoái triển của khối u chủ yếu chỉ diễn ra tự nhiên sau mãn kinh do sụt giảm estrogen ^[1]. Thay vì kiêng khem mù quáng, việc kiểm soát cân nặng và hạn chế mỡ nội tạng mới là biện pháp khoa học để hạ thấp nồng độ estrogen nội sinh ^[3].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng collagen?

Mặc dù collagen tinh khiết không gây hại trực tiếp đến u xơ, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng:

Phụ nữ có u xơ tử cung kích thước lớn hoặc đang gây biến chứng: Các khối u có thể gây ra triệu chứng nặng nề như đau vùng chậu, chảy máu tử cung bất thường và là nguyên nhân dẫn tới 33-50% tổng số ca phẫu thuật cắt tử cung ^[1]. Thậm chí u xơ dưới niêm mạc và trong cơ tử cung làm biến dạng buồng tử cung có thể cản trở quá trình thụ tinh trong ống nghiệm ^[4]. Nếu bạn đang có triệu chứng chèn ép nặng hoặc rong kinh kéo dài, việc ưu tiên hàng đầu là phác đồ điều trị y khoa.

Phụ nữ thừa cân, béo phì hoặc có lượng mỡ nội tạng cao: Mô mỡ làm tăng chuyển hóa tạo estrone và duy trì môi trường estrogen cao liên tục ^[3]. Với nhóm đối tượng này, việc tự ý bổ sung các sản phẩm làm đẹp chưa rõ nguồn gốc có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa. Phụ nữ có tỷ lệ mỡ cơ thể trên 30% cần chú trọng giảm mỡ trước tiên để cải thiện môi trường nội tiết ^[3].

Người có tiền sử hoặc nguy cơ cao về bệnh lý ác tính: Do u xơ tử cung có mối liên quan dịch tễ với việc tăng nguy cơ ung thư ở một số cơ quan như vú, tử cung, buồng trứng hay tuyến giáp ^[8], bất kỳ sự thay đổi nào về chế độ bổ sung dinh dưỡng tác động đến hệ thống nội tiết đều cần được theo dõi cẩn mật bởi bác sĩ.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chế độ sinh hoạt an toàn

Nếu bạn có u xơ tử cung mức độ nhẹ, không có triệu chứng nghiêm trọng và có nguyện vọng bổ sung collagen để chăm sóc da hoặc khớp, hãy áp dụng các nguyên tắc an toàn sau:

Đọc kỹ bảng thành phần và lựa chọn collagen nguyên chất: Tuyệt đối chỉ chọn các sản phẩm collagen thủy phân tinh khiết, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được kiểm nghiệm lâm sàng. Tránh xa các sản phẩm hỗn hợp có chứa chất kích thích nội tiết tố nữ, chiết xuất nhau thai, hoặc isoflavone từ đậu nành nếu chưa có chỉ định của bác sĩ. Cần cảnh giác với các sản phẩm trôi nổi có nguy cơ nhiễm tạp chất hoặc hóa chất gây rối loạn nội tiết ^[1].

Liều lượng và thời điểm sử dụng: Chỉ nên sử dụng collagen ở mức liều lượng thông thường được khuyến cáo trên nhãn sản phẩm (thường từ 2,5g đến 5g collagen peptide mỗi ngày). Thời điểm thích hợp là uống vào buổi sáng trước khi ăn hoặc buổi tối trước khi đi ngủ. Tránh tâm lý nôn nóng mà dùng quá liều quy định.

Kết hợp chế độ dinh dưỡng hỗ trợ kiểm soát estrogen: Chế độ ăn uống đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát tiến triển u xơ. Nên hạn chế tiêu thụ chất béo bão hòa từ thịt đỏ và các sản phẩm sữa béo vì chúng có thể làm tăng nồng độ estrogen lưu hành ^[6]. Tăng cường bổ sung chất xơ, rau xanh và trái cây tươi trong khẩu phần hàng ngày vì đây là nhóm thực phẩm có tác dụng bảo vệ ^[6]. Đồng thời, chăm sóc sức khỏe đường ruột thông qua lối sống lành mạnh cũng góp phần duy trì chuyển hóa estrogen tối ưu ^[7].

Kiểm soát cân nặng và duy trì vận động: Tập thể dục thường xuyên giúp giảm tỷ lệ mỡ cơ thể và giảm mỡ nội tạng, từ đó ngăn ngừa enzyme aromatase sản sinh quá mức estrogen [1, 4]. Giữ chỉ số BMI và tỷ lệ mỡ cơ thể ở mức hợp lý dưới 30% là cách tự nhiên giúp ổn định u xơ ^[3].

Thăm khám định kỳ: Đây là nguyên tắc quan trọng nhất. Phụ nữ có u xơ tử cung cần siêu âm theo dõi kích thước khối u định kỳ mỗi 3 đến 6 tháng. Nếu phát hiện u xơ tăng kích thước nhanh bất thường hoặc xuất hiện triệu chứng đau bụng, rong kinh, cần ngừng ngay các sản phẩm bổ sung và báo cho bác sĩ điều trị.

Tóm lại, phụ nữ có u xơ tử cung hoàn toàn có thể sử dụng collagen nguyên chất một cách an toàn mà không lo làm tăng kích thước khối u. Điều cốt lõi là cần tỉnh táo lựa chọn sản phẩm không chứa thành phần gây rối loạn nội tiết, duy trì cân nặng hợp lý và chế độ ăn giàu chất xơ để bảo vệ sức khỏe phụ khoa lâu dài. Hãy luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa nếu bạn có bệnh nền hoặc đang trong quá trình điều trị để có phác đồ chăm sóc toàn diện nhất.