Nhiều người có thói quen bổ sung collagen peptide mỗi ngày để chăm sóc làn da, cải thiện độ đàn hồi và hỗ trợ khớp xương. Tuy nhiên, khi đối mặt với tình trạng viêm loét dạ dày, không ít người phân vân liệu việc tiếp tục dung nạp loại đạm thủy phân này có gây kích ứng niêm mạc hay làm bệnh trầm trọng hơn.
Câu trả lời ngắn gọn là người bị viêm loét dạ dày vẫn có thể dùng collagen peptide, nhưng cần lựa chọn sản phẩm phù hợp, dùng đúng thời điểm và tuyệt đối không xem đây là giải pháp thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Bản thân chuỗi peptide không trực tiếp bào mòn niêm mạc, nhưng các thành phần đi kèm và phản ứng tiêu hóa của từng cá nhân có thể tạo ra những tác động khác nhau.
Quá trình lành vết loét và sự hiện diện tự nhiên của collagen
Để hiểu rõ việc bổ sung collagen có tác động thế nào, trước hết cần nhìn vào cách dạ dày tự chữa lành tổn thương. Viêm loét dạ dày xảy ra khi hàng rào bảo vệ niêm mạc bị suy yếu trước sự tấn công của dịch vị axit và vi khuẩn.
Quá trình hồi phục tổn thương loét dạ dày trên thực tế trải qua nhiều giai đoạn phức tạp. Quá trình này bao gồm việc loại bỏ các mảnh vụn hoại tử, phát triển mô hạt, tăng sinh mạch máu mới, lắng đọng sợi collagen, hình thành mô sẹo và tái tạo biểu mô cùng hệ thống vi mạch niêm mạc [1]. Chất lượng hồi phục của niêm mạc dạ dày có liên quan mật thiết đến tỷ lệ tái phát vết loét sau này [1].
Về mặt giải phẫu bệnh, collagen vốn là một thành phần tự nhiên cấu tạo nên lớp mô liên kết nâng đỡ dưới niêm mạc tiêu hóa. Một nghiên cứu công bố năm 1993 đã phân tích mẫu sinh thiết niêm mạc hang vị của 6 bệnh nhân loét dạ dày và 6 người bình thường để đánh giá mạng lưới protein gian bào [2]. Kết quả ghi nhận ở niêm mạc bình thường, collagen type I và type III phân bố đều đặn với một lượng nhất định, trong khi collagen type IV hầu như không xuất hiện [2]. Trái lại, ở các ổ loét dạ dày, lượng collagen type I và type III tăng lên rõ rệt, tập trung chủ yếu ở phần rìa vết loét [2]. Điều này chứng minh rằng các phân tử protein nền ngoại bào đóng vai trò tự nhiên trong cơ chế sửa chữa mô tổn thương của cơ thể [2].
Các hệ peptide nội sinh bảo vệ dạ dày như thế nào?
Trong cơ thể, các chuỗi peptide ngắn tham gia rất sâu vào việc điều hòa vi tuần hoàn và kích thích làm lành vết thương. Sự toàn vẹn chức năng của niêm mạc dạ dày phụ thuộc lớn vào tình trạng tuần hoàn máu cục bộ [3]. Các hoạt chất vận mạch như prostaglandin, oxit nitric và neuropeptide cảm giác (tiêu biểu là calcitonin gene-related peptide - CGRP) giữ vai trò sống còn trong hàng rào bảo vệ [3].
Một nghiên cứu năm 2001 trên mô hình chuột bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu đã làm rõ cơ chế của CGRP đối với dạ dày [4]. Khi các dây thần kinh cảm giác bị bất hoạt bằng hóa chất capsaicin, diện tích vết trợt cấp tính sau 3 giờ và ổ loét mạn tính sau 3 ngày đều tăng lên gấp nhiều lần [4]. Sự bùng phát tổn thương này đi kèm với việc lưu lượng máu dạ dày suy giảm rõ rệt, nồng độ gastrin huyết tương tăng cao và hàm lượng CGRP trong niêm mạc tụt dốc [4]. Khi duy trì được hoạt động thần kinh cảm giác và lượng CGRP nội sinh, dạ dày sẽ kích thích giải phóng các yếu tố tăng trưởng để thúc đẩy tế bào biểu mô phân chia và tái tạo mạch [3].
Bên cạnh đó, niêm mạc tiêu hóa còn tiết ra nhóm peptide chuyên biệt mang tên "trefoil peptide" gồm pS2, SP và ITF [5]. Nghiên cứu năm 1997 cho thấy các trefoil peptide hoạt động như những yếu tố vận động tế bào (motogen), giúp các tế bào biểu mô di chuyển nhanh đến che phủ bề mặt vết thương trước khi phân chia [5]. Trong mô hình gây loét lạnh thực nghiệm, lượng mRNA của rSP đã tăng gấp đôi chỉ sau 2 giờ và lượng mRNA của rITF xuất hiện rõ sau 2 đến 3 ngày [5].
Ngoài ra, những chuỗi peptide sinh học khác từ tự nhiên cũng đang được tìm tòi về khả năng bảo vệ thành dạ dày. Nghiên cứu năm 2025 trên mô hình chuột loét dạ dày do cồn đã phát hiện chuỗi polysaccharide peptide GL-PPQ3 từ nấm linh chi có khối lượng phân tử 41,08 kDa [6]. Hợp chất này thể hiện tiềm năng bảo vệ niêm mạc thông qua việc điều hòa trục tín hiệu FAK-MAPK [6].
Bằng chứng khoa học về collagen thủy phân đối với niêm mạc tiêu hóa
Collagen peptide dạng uống thực chất là collagen thủy phân, tức các chuỗi xoắn collagen dài đã được cắt nhỏ thành các đoạn peptide ngắn để ruột non dễ hấp thu hơn. Câu hỏi đặt ra là dạng peptide này có mang lại lợi ích gì cho niêm mạc tiêu hóa hay không.
Năm 2016, một nghiên cứu trên động vật đã kiểm tra giả thuyết sử dụng collagen type I và sản phẩm thủy phân của nó (collagen hydrolysate) như một khung nền sinh học để phục hồi loét niêm mạc ruột [7]. Thí nghiệm tiến hành trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng do hóa chất DSS, đánh giá vào ngày thứ 10 [7]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng collagen thủy phân có điểm số chảy máu trực tràng giảm xuống còn 1,33 ± 0,33 và nhóm dùng collagen nguyên bản đạt 1,56 ± 0,29, đều thấp hơn đáng kể so với nhóm dùng thuốc đối chứng mesalamine (2,50 ± 0,33) và nhóm không điều trị (2,40 ± 0,40) [7].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra collagen thủy phân giúp điều hòa quá mức yếu tố tăng sinh mạch VEGF xuống mức 1,06 ± 0,25 so với 2,59 ± 0,51 ở nhóm dùng mesalamine và 4,17 ± 0,15 ở nhóm chứng [7]. Đồng thời, các chỉ dấu viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 cũng giảm mạnh, giúp hạ điểm tổn thương mô học và đẩy nhanh tốc độ tái tạo niêm mạc [7].
Dù kết quả thực nghiệm trên cho thấy collagen thủy phân có tiềm năng hỗ trợ làm dịu tình trạng loét và viêm ở đường ruột, cần nhìn nhận khách quan rằng thí nghiệm này được thực hiện trên đại tràng của chuột [7]. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người khẳng định uống collagen peptide sẽ trực tiếp làm liền ổ loét tại dạ dày.
Những giới hạn của bằng chứng và hiện tượng bệnh lý liên quan collagen
Người tiêu dùng cần phân biệt rõ giữa việc cơ thể dùng nguyên liệu axit amin để phục hồi mô liên kết với một bệnh lý hiếm gặp mang tên viêm dạ dày tá tràng lắng đọng collagen (collagenous gastroduodenitis).
Năm 2022, các bác sĩ đã báo cáo trường hợp một bệnh nhân nữ 17 tuổi nhập viện vì đau thượng vị dữ dội [8]. Nội soi dạ dày phát hiện nhiều ổ loét sâu ở thân dạ dày, niêm mạc xung quanh có dạng nốt sần như đá cuội và teo niêm mạc [8]. Kết quả sinh thiết xác định căn bệnh collagenous gastroduodenitis với hiện tượng lắng đọng sợi collagen bất thường dưới lớp biểu mô thuộc lớp đệm [8]. Ổ loét sâu sau đó đã lành hoàn toàn nhờ phác đồ dùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) [8].
Điều này cho thấy việc lắng đọng collagen quá mức trong bệnh lý nói trên là một rối loạn mô học đặc thù, không liên quan trực tiếp đến việc uống collagen dạng thực phẩm bổ sung. Tuy nhiên, nó cũng nhắc nhở rằng mọi tổn thương loét dạ dày đều cần được thăm khám cẩn thận để loại trừ các nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn [8].
Trong điều trị loét dạ dày thông thường, việc phục hồi chất lượng niêm mạc đòi hỏi sự cân bằng tinh tế của nhiều yếu tố tăng trưởng mô, chẳng hạn như TGF-beta1 [1]. Một nghiên cứu năm 2017 chứng minh rằng sự kết hợp giữa thuốc kháng axit hydrotalcite và thuốc ức chế bơm proton esomeprazole giúp gia tăng mật độ quang học tích hợp của TGF-beta1 lên mức 101163,85 ± 38130,24, cao hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng esomeprazole đơn độc (72321,44 ± 20030,29) [1]. Thuốc chuẩn khoa học vẫn là nền tảng cốt lõi kiểm soát ổ loét, collagen bổ sung không thể thay thế cơ chế của các loại thuốc này [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng collagen ở người đau dạ dày
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống collagen giúp tráng một lớp màng bọc chữa lành ổ loét dạ dày". Về mặt sinh hóa, khi đi vào dạ dày, collagen peptide gặp axit clohydric và men pepsin sẽ tiếp tục bị phân cắt thành các axit amin và chuỗi peptide siêu ngắn trước khi xuống ruột non hấp thu vào máu. Collagen không tạo ra lớp keo dán sinh học nào che phủ bề mặt ổ loét dạ dày tại chỗ.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng người bệnh dạ dày hoàn toàn không được đụng tới collagen vì sợ "nặng bụng". Collagen peptide đã trải qua quá trình thủy phân nhiệt và enzyme, kích thước phân tử nhỏ hơn rất nhiều so với collagen từ gân, da động vật trong thức ăn thông thường. Do đó, sản phẩm này nhìn chung không tạo áp lực tiêu hóa quá lớn lên dạ dày, trừ khi sản phẩm có chứa chất phụ gia gây kích ứng.
Hiểu lầm thứ ba là kỳ vọng collagen đường uống giúp diệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori (HP). Viêm loét dạ dày liên quan đến HP cần phác đồ kháng sinh đặc hiệu và thuốc giảm tiết axit để cải thiện tỷ lệ khỏi bệnh [1]. Collagen peptide đơn thuần là nguồn cung cấp axit amin, không có hoạt tính kháng sinh hay ức chế vi khuẩn.
Ai nên thận trọng trước khi dùng collagen peptide?
Dù collagen peptide tương đối lành tính, một số nhóm người có vấn đề về dạ dày cần đặc biệt lưu ý:
Thứ nhất là người đang trong đợt viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính, có triệu chứng đau cồn cào, buồn nôn, ợ chua nặng hoặc đang xuất huyết tiêu hóa. Ở giai đoạn này, niêm mạc đang viêm trợt sâu và rất nhạy cảm; bất kỳ sản phẩm bổ sung nào chưa thật sự cần thiết đều nên tạm hoãn cho đến khi tình trạng cấp tính ổn định.
Thứ hai là người có cơ địa dễ dị ứng thực phẩm. Nhiều loại collagen peptide chiết xuất từ cá biển, da bò hoặc gia cầm. Nếu có tiền sử dị ứng với nguồn nguyên liệu này, phản ứng miễn dịch có thể gây rối loạn tiêu hóa, đau bụng và làm bùng phát cơn đau dạ dày.
Thứ ba là người đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính. Mặc dù collagen ít tương tác thuốc, người bệnh vẫn cần thông báo với bác sĩ để sắp xếp khung giờ uống thuốc và thực phẩm bổ sung hợp lý, tránh cản trở hấp thu thuốc chính.
Cách sử dụng collagen an toàn cho người đau dạ dày
Nếu ổ loét đã được kiểm soát ổn định và bạn muốn dùng collagen peptide để cải thiện da hoặc khớp, hãy tuân thủ các nguyên tắc thực tế sau:
- Kiểm tra bảng thành phần phụ gia: Người bị bệnh dạ dày cần tuyệt đối tránh các loại nước uống collagen pha sẵn chứa hàm lượng cao vitamin C, axit citric, nước cốt chanh hoặc chất tạo chua nhân tạo. Vị chua đậm của các axit hữu cơ này kích thích dạ dày co bóp và tăng tiết dịch vị, dễ kích hoạt cơn đau rát thượng vị. Hãy chọn dạng bột hoặc viên nguyên chất, không đường và không chất tạo vị chua.
- Thời điểm uống thích hợp: Người khỏe mạnh thường được khuyên uống collagen lúc đói trước khi đi ngủ. Tuy nhiên, người bị viêm loét dạ dày không nên uống bất kỳ chất bổ sung nào vào lúc bụng hoàn toàn trống rỗng nếu từng có cảm giác cồn cào. Bạn có thể uống collagen sau bữa ăn nhẹ khoảng 30 đến 60 phút hoặc uống sau bữa tối.
- Bắt đầu với lượng nhỏ: Hãy thử dùng nửa liều khuyến nghị trong 3 đến 5 ngày đầu tiên để lắng nghe phản ứng của hệ tiêu hóa. Nếu không xuất hiện triệu chứng đầy trướng, ợ hơi hay đau âm ỉ vùng bụng trên, bạn mới tăng dần lên liều lượng tiêu chuẩn của nhà sản xuất.
- Pha chế đúng cách: Với collagen dạng bột, nên hòa tan hoàn toàn trong nước ấm khoảng 40 độ C. Tránh pha cùng nước đá lạnh gây co thắt mạch máu dạ dày hoặc pha với các loại nước ép trái cây có tính axit cao như cam, bưởi, dứa.
Bổ sung collagen peptide không phải là điều cấm kỵ đối với người từng bị viêm loét dạ dày. Điều quan trọng nhất vẫn là ưu tiên điều trị dứt điểm tổn thương niêm mạc bằng phác đồ y khoa chính thống, duy trì lối sống lành mạnh và chỉ sử dụng thực phẩm chức năng khi hệ tiêu hóa đã ở trạng thái ổn định.
