Thời tiết nóng bức hay nỗi lo tăng huyết áp, trĩ thai kỳ khiến nhiều gia đình truyền tai nhau dùng nước hoa hòe pha uống hằng ngày để thanh nhiệt. Không ít thai phụ trong tam cá nguyệt đầu tiên băn khoăn liệu loại trà thảo mộc dân dã này có an toàn cho sự phát triển ban đầu của em bé hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là phụ nữ mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu, không nên tự ý uống nước hoa hòe. Dù có nguồn gốc tự nhiên, chiết xuất từ cây hòe chứa các hoạt chất sinh học mạnh có thể tác động đến hệ mạch máu, quá trình đông máu và tiềm ẩn độc tính tế bào chưa được chứng minh an toàn cho thai kỳ [1], [2].
Bản chất dược liệu và thắc mắc thường gặp đầu thai kỳ
Cây hòe (tên khoa học là Sophora japonica) là loài thực vật vừa làm thực phẩm vừa làm thuốc, thường dùng để kháng khuẩn, chống viêm và hỗ trợ điều trị khối u [3]. Hoa và nụ hòe phơi khô được sử dụng làm thảo dược tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc để điều trị bệnh trĩ chảy máu và chứng nôn ra máu [2]. Chiết xuất từ cây hòe hiện nay còn được dùng rộng rãi trong dược phẩm, liệu pháp thực vật, thuốc thảo dược và thực phẩm bổ sung có hoạt tính sinh học [1].
Với phụ nữ mang thai 3 tháng đầu, cơ thể có nhiều thay đổi về nội tiết và tuần hoàn. Nhiều người tìm đến thảo dược vì nghĩ lá hay nụ cây tự nhiên sẽ lành tính hơn thuốc tây. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng dữ liệu hiện tại cho thấy một số thành phần chiết xuất từ hòe có tác động sinh học rất toàn diện và phức tạp [1]. Các nghiên cứu độc tính là vô cùng cấp thiết để xác nhận độ an toàn của chiết xuất hòe trước khi đưa vào sử dụng lâm sàng [1].
Cơ chế tác động phức tạp lên mạch máu và tế bào
Hoạt tính của hoa hòe đến từ các hợp chất tự nhiên đa dạng bên trong nụ và hoa. Chiết xuất từ hòe có chứa các chất như rutin, quercetin, tannin và isorhamnetin [2], [3]. Điều đáng chú ý là cây hòe chứa đồng thời cả các chất cầm máu (chống xuất huyết) và các chất chống đông máu (ức chế cầm máu) [2].
Cụ thể, hoạt chất quercetin lấy từ chiết xuất nước của nụ hòe có tác dụng chống xuất huyết nhờ khả năng làm bền vững thành mao mạch [2]. Ngược lại, hoạt chất isorhamnetin trong hòe lại có tác dụng chống cầm máu do làm tăng tính thấm mao mạch và giảm kết tập tiểu cầu (quá trình các tế bào tiểu cầu kết dính lại để tạo cục máu đông) [2]. Bên cạnh đó, hoa hòe còn có hoạt tính chống oxy hóa và chống viêm [2].
Ở cấp độ tế bào, chiết xuất hòe có thể tác động sâu vào các con đường tín hiệu bên trong cơ thể. Hoạt chất isorhamnetin và quercetin có khả năng làm giảm biểu hiện của các protein AKT và MEK, từ đó thúc đẩy quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) thông qua việc kích hoạt các con đường tín hiệu AKT và MAPK [3]. Trong giai đoạn 3 tháng đầu thai kỳ, khi phôi thai đang phân chia tế bào mạnh mẽ và hệ thống mạch máu nhau thai đang hình thành, bất kỳ hoạt chất nào làm thay đổi độ bền mạch máu, thời gian đông máu hoặc thúc đẩy quá trình chết tế bào đều tiềm ẩn rủi ro khó lường.
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác động của cây hòe?
Cho đến nay, các nghiên cứu y học hiện đại về cây hòe chủ yếu thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro) và trên động vật, chưa có thử nghiệm lâm sàng đánh giá độ an toàn trực tiếp trên phụ nữ mang thai. Tuy nhiên, kết quả từ các nghiên cứu hiện có đã chỉ ra nhiều tác động sinh học mạnh mẽ cần lưu ý.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2010 đã đánh giá tác động của hoa hòe lên hệ tim mạch và đông máu ở động vật [2]. Khi tiêm nước sắc hoa hòe vào tĩnh mạch cảnh của thỏ, các nhà nghiên cứu ghi nhận sự suy giảm sức co bóp của cơ tim và giảm nhịp tim, cho thấy hòe làm giảm mức tiêu thụ oxy để bảo vệ chức năng tim [2]. Ở chuột nhắt, việc cho uống chiết xuất hòe (chứa rutin, quercetin và tannin) trong 5 ngày đã làm giảm tính thấm mao mạch, giảm thời gian chảy máu và giảm thời gian đông máu [2]. Trên chuột cống, chiết xuất này làm giảm thời gian prothrombin (một chỉ số đánh giá tốc độ đông máu), qua đó chứng minh tác dụng cầm máu của hòe [2]. Nghiên cứu này lưu ý cần tìm hiểu thêm về mối liên hệ giữa tác dụng của hòe đối với sự kết tập tiểu cầu và chức năng tim mạch [2].
Về mặt độc tính sinh sản và di truyền tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá tác động của chiết xuất hòe trên tế bào mầm của chuột (dòng tế bào GC-1 spg và GC-2 spd) trong ống nghiệm [1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để xác định thành phần chiết xuất và theo dõi chuyển hóa ty thể, tiến trình chu kỳ tế bào, cân bằng stress oxy hóa và sự hình thành vi nhân (dấu hiệu tổn thương nhiễm sắc thể) [1]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất hòe gây suy giảm cơ chế dọn dẹp gốc tự do thông qua stress oxy hóa và nitrosative [1]. Quá trình này có thể kích hoạt các biến cố gây độc gen (tổn thương vật chất di truyền) ở tế bào mầm bằng cách làm ngừng chu kỳ tế bào và hình thành vi nhân [1]. Nghiên cứu kết luận các con đường và cơ chế cụ thể liên quan đến độc tính sinh sản của hòe cần được điều tra thêm [1].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2024 khảo sát tác dụng của chiết xuất hòe đối với khối lượng xương ổ răng trên mô hình chuột cái C57BL/6J 6 tuần tuổi không mang thai bị cắt bỏ buồng trứng để gây loãng xương do thiếu hụt estrogen [4]. Chuột được chia ngẫu nhiên thành 3 nhóm: nhóm phẫu thuật giả, nhóm cắt buồng trứng và nhóm cắt buồng trứng kết hợp dùng chiết xuất hòe với liều 150 mg/kg, dùng 3 lần một tuần trong suốt 4 tuần [4]. Cân nặng của chuột được đo 3 lần một tuần và thông số vi mô xương được quét bằng máy Micro-CT sau 4 tuần [4]. Kết quả sau 1 tháng can thiệp cho thấy chiết xuất hòe giúp phục hồi đáng kể mật độ khoáng xương ổ răng, số lượng bè xương và độ tách bè xương về mức tương đương nhóm phẫu thuật giả, dù tỷ lệ thể tích xương và độ dày bè xương chưa phục hồi hoàn toàn [4]. Điều này cho thấy chiết xuất hòe có khả năng can thiệp vào các tình trạng suy giảm nội tiết tố estrogen [4].
Gần đây nhất, một nghiên cứu năm 2025 sử dụng dược lý mạng và thí nghiệm sinh học trong ống nghiệm để tìm hiểu cơ chế của cây hòe đối với tế bào ung thư gan HepG2 [3]. Phân tích cho thấy có 152 mục tiêu tương tác giữa cây hòe và bệnh ung thư gan, tập trung vào con đường tín hiệu AKT và MAPK [3]. Thí nghiệm chứng minh hai thành phần chính là isorhamnetin và quercetin ức chế đáng kể tế bào HepG2 bằng cách thúc đẩy tế bào tự hủy [3].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu trên cho thấy hoa hòe là một dược liệu có hoạt tính sinh học rõ rệt. Lợi ích tiềm năng của hòe nằm ở khả năng làm bền thành mạch, cầm máu trong bệnh trĩ xuất huyết, chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ cải thiện mật độ xương khi thiếu hụt estrogen trên mô hình động vật [4], [2].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của các bằng chứng này là toàn bộ dữ liệu đều đến từ mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm hoặc thí nghiệm trên thỏ và chuột không mang thai [1], [4], [2], [3]. Chưa có bất kỳ dữ liệu thực nghiệm nào xác định liều lượng an toàn cho phụ nữ mang thai hoặc đánh giá trực tiếp nguy cơ co bóp tử cung trên người. Ngược lại, việc phát hiện độc tính gây ngừng chu kỳ tế bào, tạo vi nhân gây độc gen trên tế bào mầm và khả năng can thiệp kép vào quá trình đông máu là những tín hiệu cảnh báo rõ ràng [1], [2]. Các nhà khoa học khẳng định cần phải có thêm các nghiên cứu độc tính học để xác nhận độ an toàn của chiết xuất hòe trong sử dụng lâm sàng [1].
Những hiểu lầm thường gặp về nước hoa hòe
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên chỉ có tác dụng làm mát cơ thể nhẹ nhàng như nước lọc. Thực tế, nước sắc hoa hòe có thể làm giảm sức co bóp cơ tim, giảm nhịp tim và thay đổi thời gian đông máu trên động vật thí nghiệm [2]. Một loại nước uống có khả năng tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn và huyết học như vậy phải được xem là một vị thuốc, không phải thức uống giải khát thông thường cho bà bầu.
Hiểu lầm thứ hai là dùng hoa hòe để phòng ngừa hoặc tự chữa bệnh trĩ khi mang thai mà không cần khám bác sĩ. Dù hoa hòe truyền thống được dùng trị trĩ chảy máu nhờ quercetin làm bền mao mạch, nhưng trong hòe cũng chứa isorhamnetin làm giảm kết tập tiểu cầu và tăng tính thấm mao mạch [2]. Việc tự ý nạp các hoạt chất có tác dụng đối lập nhau lên hệ đông máu trong 3 tháng đầu thai kỳ có thể gây bất ổn cho quá trình làm tổ và phát triển bánh nhau.
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa hòe?
Nhóm đầu tiên cần tránh tự ý sử dụng nước hoa hòe là phụ nữ đang mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu, và các cặp vợ chồng đang chuẩn bị sinh con. Phát hiện về nguy cơ gây stress oxy hóa, làm ngừng chu kỳ tế bào và gây độc gen trên tế bào mầm trong ống nghiệm là lý do cần thận trọng tối đa để bảo vệ chất lượng tế bào sinh sản cũng như phôi thai mới hình thành [1].
Nhóm thứ hai là những người có bệnh lý tim mạch hoặc huyết áp thấp. Do nước sắc hoa hòe có khả năng làm giảm nhịp tim và giảm sức co bóp cơ tim trên thực nghiệm, việc dùng quá mức có thể gây mệt mỏi hoặc ảnh hưởng huyết động [2].
Nhóm thứ ba là người có rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng đến quá trình đông máu. Do chiết xuất hòe làm thay đổi thời gian chảy máu, thời gian đông máu, thời gian prothrombin và sự kết tập tiểu cầu, việc dùng chung với thuốc điều trị có thể gây tương tác bất lợi [2]. Phụ nữ mang thai có bệnh nền hoặc đang dùng bất kỳ loại thuốc nào bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ sản khoa trước khi dùng thảo dược.
Gợi ý áp dụng thực tế để thai kỳ khỏe mạnh
Trong 3 tháng đầu thai kỳ, thay vì dùng nước hoa hòe hay các loại trà thảo mộc có dược tính mạnh để thanh nhiệt, thai phụ nên ưu tiên uống đủ nước lọc ấm hằng ngày. Nước lọc giúp duy trì thể tích tuần hoàn, hỗ trợ quá trình trao đổi chất mà không đưa thêm các hoạt chất tác động lên chu kỳ tế bào hay hệ đông máu vào cơ thể.
Để phòng ngừa táo bón và bệnh trĩ trong thai kỳ một cách an toàn, bà bầu nên điều chỉnh chế độ ăn uống cân bằng với nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu chất xơ và vận động nhẹ nhàng phù hợp với sức khỏe. Nếu xuất hiện tình trạng chảy máu, trĩ nặng hoặc tăng huyết áp khi mang thai, thai phụ cần đến bệnh viện để được bác sĩ thăm khám và kê đơn thuốc đã được kiểm chứng an toàn, tuyệt đối không tự sắc nước hoa hòe uống tại nhà.
Đối với người trưởng thành bình thường không mang thai muốn sử dụng các sản phẩm từ hoa hòe, cần tuân thủ đúng hướng dẫn của thầy thuốc. Không nên lạm dụng uống đặc, uống kéo dài thay nước lọc hằng ngày vì cơ chế gây độc tính của chiết xuất hòe vẫn đang được giới khoa học tiếp tục điều tra [1].
Kết luận
Hoa hòe là dược liệu có nhiều hoạt tính sinh học lên hệ tim mạch, mạch máu và quá trình đông máu, nhưng lại thiếu bằng chứng an toàn cho thai kỳ [1], [2]. Các dữ liệu trong phòng thí nghiệm về nguy cơ làm ngừng chu kỳ tế bào và tổn thương di truyền ở tế bào mầm là lời nhắc nhở không nên dùng thảo dược này trong giai đoạn nhạy cảm đầu thai kỳ [1]. Phụ nữ mang thai 3 tháng đầu tốt nhất nên tránh uống nước hoa hòe và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào.
