Đu đủ là loại trái cây nhiệt đới thơm ngon, quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày của người Việt, từ món tráng miệng ngọt lịm đến các món gỏi, canh hầm thanh mát. Tuy nhiên, nhiều phụ nữ khi mang thai thường nhận được lời khuyên kiêng tuyệt đối đu đủ xanh vì lo ngại nguy cơ kích thích sảy thai hoặc sinh non. Liệu kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng?

Khoa học hiện đại khẳng định thắc mắc này hoàn toàn có cơ sở: ăn đu đủ xanh hoặc đu đủ chưa chín kỹ thực sự tiềm ẩn nguy cơ gây co bóp tử cung mạnh [1]. Trái lại, đu đủ chín hoàn toàn lại được chứng minh là an toàn và không gây hại cho sự phát triển của thai nhi [1].

Mủ đu đủ non và papain: Cơ chế kích thích tử cung

Trong quả đu đủ xanh hoặc nửa chín nửa xanh có chứa một lượng lớn chất nhựa mủ tự nhiên (crude papaya latex) cùng enzyme papain [1, 2]. Nhựa mủ này là thành phần cốt lõi gây nên các cơn co thắt cơ trơn tử cung bất thường [1]. Khi phân tích dược lý, dịch mủ đu đủ tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn của tử cung với cường độ co bóp phụ thuộc vào nồng độ [2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng mủ đu đủ thô chứa hoạt chất kích thích co bóp tử cung, tác động chủ yếu thông qua quần thể thụ thể alpha-adrenergic tại cơ quan này [2]. Các chất ức chế thụ thể serotonin (methysergide) cũng làm giảm một phần phản ứng kích thích, trong khi việc ức chế tổng hợp prostaglandin lại không làm thay đổi tác động của nhựa mủ [2]. Điều này cho thấy nhựa mủ đu đủ non kích hoạt trực tiếp các thụ thể co bóp tử cung chứ không đơn thuần qua con đường giải phóng prostaglandin nội sinh [2].

Bên cạnh đó, enzyme papain trong đu đủ còn được đưa ra giả thuyết có khả năng ức chế hormone progesterone – một nội tiết tố sinh dục thiết yếu để chuẩn bị niêm mạc tử cung cho việc thụ thai và duy trì sự ổn định của thai kỳ [3]. Đồng thời, do đặc tính phân giải protein tương tự như tác dụng làm mềm thịt, papain bị nghi ngờ có thể phá hủy màng bảo vệ quan trọng cho sự phát triển của phôi thai [3]. Sự suy giảm progesterone kết hợp với kích thích cơ học từ nhựa mủ tạo ra phản xạ co thắt nguy hiểm [3].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về mủ đu đủ non?

Năm 2002, một nghiên cứu dược lý thực nghiệm được công bố đã giải mã niềm tin kiêng cữ đu đủ ở châu Á bằng mô hình chuột mang thai [1]. Các nhà nghiên cứu chia chuột Sprague-Dawley mang thai thành bốn nhóm tương ứng với các giai đoạn thai kỳ khác nhau (ngày 1-5, 6-11, 12-17 và 1-20) và cho uống hỗn hợp đu đủ chín pha nước với tỷ lệ 500 ml/lít [1]. Kết quả cho thấy nhóm uống đu đủ chín tiêu thụ trung bình 64 ml/ngày (độ lệch chuẩn 19,0), cao hơn đáng kể so với mức 40,3 ml/ngày (độ lệch chuẩn 11,6) ở nhóm đối chứng uống nước lọc thông thường [1]. Đáng chú ý, không có sự khác biệt về số lượng vị trí làm tổ cũng như số thai sống giữa hai nhóm, đồng thời không ghi nhận dấu hiệu nhiễm độc trên chuột mẹ lẫn chuột con [1].

Tuy nhiên, phần thử nghiệm in vitro trên mẫu cơ tử cung cô lập lại cho thấy kết quả hoàn toàn trái ngược giữa quả chín và quả xanh [1]. Nước ép đu đủ chín ở thể tích 0,1-0,8 ml không gây co thắt cơ trơn tử cung [1]. Ngược lại, mủ đu đủ thô ở nồng độ từ 0,1 đến 3,2 mg/ml đã gây ra các cơn co bóp co thắt mạnh trên cơ tử cung chuột, tương đương tác dụng của hormone kích đẻ oxytocin (liều 1-64 mU/ml) và prostaglandin F2 alpha (liều 0,028-1,81 micromol) [1].

Cụ thể, đáp ứng co bóp của cơ tử cung chuột cô lập trước liều 0,2 mg mủ đu đủ thô/ml tương đương với tác dụng của 0,23 micromol prostaglandin F2 alpha và 32 mU oxytocin/ml [1]. Đặc biệt, trên tử cung chuột mang thai giai đoạn ngày thứ 18-19, mủ đu đủ non gây ra các cơn co cứng kiểu uốn ván (tetanic spasms) cực kỳ dữ dội [1]. Từ kết quả này, các tác giả kết luận rằng việc tiêu thụ đu đủ xanh hoặc nửa chín chứa hàm lượng mủ cao có thể không an toàn trong thai kỳ [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2000 tập trung phân tích sâu hơn về chiết xuất mủ đu đủ trên tử cung chuột mang thai và không mang thai [2]. Nghiên cứu phát hiện hoạt tính co bóp cơ tử cung tăng vọt ở các giai đoạn đỉnh điểm estrogen [2]. Đáng chú ý, hoạt tính co bóp mạnh nhất ghi nhận được ở giai đoạn cuối của thai kỳ, tương ứng với thời điểm nồng độ estrogen huyết tương đạt mức cao nhất [2]. Dù papain tinh khiết chỉ gây ra co bóp ngắn hạn và ở nồng độ cao có thể làm biến đổi protein thụ thể, thì mủ đu đủ thô tự nhiên lại tạo ra cơn co kéo dài do chứa phức hợp enzyme, alkaloid cùng nhiều hoạt chất khác [2].

Giới hạn của bằng chứng và kinh nghiệm dân gian

Mặc dù các thí nghiệm mô học và in vitro trên động vật đã chứng minh cơ chế co bóp tử cung rõ rệt của mủ đu đủ non, các dữ liệu lâm sàng đối chứng chặt chẽ trên phụ nữ mang thai hiện vẫn còn hạn chế do rào cản đạo đức nghiên cứu y khoa [1].

Dù vậy, các quan sát dân tộc học từ lâu đã ghi nhận mối liên hệ này [3]. Tại tiểu lục địa Ấn Độ và Sri Lanka, phụ nữ đã quen thuộc với việc sử dụng đu đủ xanh như một biện pháp ngừa thai hoặc phá thai tự nhiên [3]. Các ghi nhận nghiên cứu cho biết kinh nghiệm dân gian tại đây chỉ ra rằng ăn đu đủ xanh liên tiếp trong 3 ngày có thể gây sảy thai [3]. Lượng enzyme hoạt tính trong quả đu đủ giảm dần khi quả chín [4]. Sự sụt giảm của các enzyme hoạt tính theo độ chín giải thích vì sao cùng một loại quả nhưng trạng thái xanh và chín lại đem đến tác động sinh lý khác biệt hoàn toàn đối với thai phụ [1, 8].

Bên cạnh phần thịt quả non, hạt đu đủ cũng cho thấy nguy cơ đối với khả năng sinh sản [5]. Nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống trắng cái uống chiết xuất nước hạt đu đủ liều 200 mg/kg trong 7 và 21 ngày cho thấy sự suy giảm đáng kể nồng độ progesterone huyết thanh và giảm trọng lượng tử cung, gây thoái hóa hoàng thể và cản trở quá trình làm tổ của phôi [5]. Do đó, toàn bộ các thành phần chứa mủ non và hạt của đu đủ đều mang đặc tính chống thụ thai hoặc kích thích sảy thai [2, 7].

Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn đu đủ khi mang thai

Nhiều người thường đánh đồng tất cả các dạng đu đủ và áp đặt lệnh cấm tuyệt đối loại quả này trong suốt thai kỳ. Đây là một quan niệm sai lầm và gây thiệt thòi cho dinh dưỡng của người mẹ. Khoa học đã phân định rất rạch ròi: chỉ có đu đủ xanh, đu đủ nửa chín (vỏ còn đốm xanh hoặc còn nhựa) mới là thủ phạm gây co thắt tử cung [1].

Ngược lại, đu đủ chín mềm, vỏ chuyển hoàn toàn sang màu vàng hoặc cam, thịt quả ngọt lịm không hề kích thích cơ trơn tử cung [1]. Thử nghiệm dùng dịch đu đủ chín liên tục suốt các giai đoạn thai kỳ trên động vật không ghi nhận bất kỳ độc tính nào đối với chuột mẹ lẫn bào thai, không làm giảm tỷ lệ làm tổ hay gây chết phôi [1]. Vì vậy, việc loại bỏ hoàn toàn cả đu đủ chín vàng khỏi thực đơn thai kỳ là điều kiêng cữ không cần thiết [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng nấu chín đu đủ xanh (như trong các món canh hầm xương, hầm giò heo) sẽ khử hết mọi rủi ro. Mặc dù nhiệt độ cao có thể làm biến tính một phần protein và enzyme papain, nhưng mủ đu đủ non là một hỗn hợp phức tạp gồm cả alkaloid và các thành phần kích thích thụ thể adrenergic bền vững [2]. Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng nhiệt độ gia nhiệt thông thường có thể triệt tiêu 100% độc tính co bóp cơ tử cung của mủ thô hay không, do đó việc mạo hiểm dùng đu đủ xanh đã nấu chín vẫn không được khuyến khích cho thai phụ có cơ địa nhạy cảm [1, 5].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Phụ nữ đang trong giai đoạn đầu thai kỳ (3 tháng đầu) cần tuyệt đối tránh xa đu đủ xanh và đu đủ chưa chín kỹ [1, 2]. Giai đoạn này phôi thai đang làm tổ và phụ thuộc rất lớn vào progesterone để duy trì niêm mạc tử cung [3]. Bất kỳ tác động giảm progesterone hay kích thích co bóp nhẹ nào từ papain cũng có thể đe dọa sự sống của phôi thai [3].

Phụ nữ ở giai đoạn cuối thai kỳ cũng phải đặc biệt cảnh giác [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt tính co thắt tử cung do mủ đu đủ đạt mức cực đại ở các tuần cuối mang thai do sự thay đổi của nồng độ hormone estrogen huyết tương [2]. Cơn co cứng dữ dội (tetanic spasms) từ mủ non có thể dẫn đến hiện tượng chuyển dạ sớm, vỡ ối hoặc sinh non ngoài ý muốn [1, 5].

Ngoài ra, những thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, dọa sảy thai hoặc tử cung nhạy cảm cần loại trừ hoàn toàn các món gỏi đu đủ xanh, nộm đu đủ non, dưa góp đu đủ và các món hầm từ quả xanh ra khỏi thực đơn hàng ngày [1].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn cho thai phụ

Để tận dụng nguồn dưỡng chất dồi dào từ quả đu đủ mà không phải lo lắng về rủi ro sức khỏe, thai phụ nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Lựa chọn quả: Chỉ chọn ăn đu đủ đã chín hoàn toàn, vỏ ngoài ngả màu vàng cam đều, quả mềm tay khi ấn nhẹ, cuống không còn ứa mủ trắng [1]. Tuyệt đối không ăn quả còn ương, vỏ còn nhiều vệt xanh hoặc quả nạo còn tứa nhựa [1].
  • Sơ chế cẩn thận: Khi gọt đu đủ chín, nên rửa sạch lớp vỏ ngoài trước khi bổ, gọt bỏ dày lớp vỏ sát ngoài cùng và rửa lại mũi dao nếu thấy còn dính chút nhựa cuống [1]. Nạo sạch toàn bộ phần hạt và lớp màng trong ruột quả vì hạt đu đủ có hoạt tính gây ức chế nội tiết thai kỳ [5].
  • Món ăn nên tránh: Không ăn các món gỏi đu đủ bò khô, gỏi tai heo đu đủ xanh, canh đu đủ hường, dưa chua đu đủ non hoặc bất kỳ thực phẩm chế biến sẵn nào sử dụng đu đủ xanh làm nguyên liệu giòn [1].
  • Tham khảo ý kiến chuyên môn: Nếu lỡ ăn phải đu đủ non và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như đau quặn bụng dưới, đau lưng dữ dội hoặc ra máu âm đạo, thai phụ cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản để được kiểm tra và xử trí kịp thời. Phụ nữ có bệnh lý thai kỳ luôn cần tham vấn bác sĩ điều trị trước khi sử dụng các bài thuốc hay món ăn thảo mộc lạ trong thai kỳ [6].

Mối liên hệ giữa việc ăn đu đủ xanh và nguy cơ co bóp tử cung là sự thật khoa học đã được thực nghiệm xác nhận thông qua hoạt tính của mủ đu đủ và enzyme papain [1, 5]. Dù vậy, thai phụ không cần phải hoang mang tẩy chay toàn bộ loại trái cây này; việc phân biệt rõ ràng giữa đu đủ xanh cần kiêng tuyệt đối và đu đủ chín kỹ an toàn sẽ giúp người mẹ an tâm bổ sung dinh dưỡng hợp lý suốt thai kỳ [1].