Phụ nữ mang thai ăn mâm xôi đen: Lợi ích và những điều cần lưu ý

Lợi ích và băn khoăn khi mẹ bầu chọn mâm xôi đen

Trong chế độ dinh dưỡng thai kỳ, các loại trái cây mọng nước luôn được ưu tiên nhằm bổ sung vitamin và khoáng chất tự nhiên. Mâm xôi đen (blackberry) là một trong những loại quả được nhiều bà bầu tìm mua nhờ hương vị chua ngọt thanh mát và hàm lượng dinh dưỡng phong phú.

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai có nên ăn mâm xôi đen không và cần lưu ý gì để tránh ngộ độc? Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu hoàn toàn có thể ăn mâm xôi đen để tận dụng nguồn dưỡng chất dồi dào, nhưng bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn vệ sinh thực phẩm do loại quả này tiềm ẩn nhiều nguy cơ nhiễm khuẩn bề mặt ^[1].

Mâm xôi đen cung cấp các vi chất quý giá giúp tăng cường sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi. Trái cây tươi nói chung là nguồn cung cấp dồi dào vitamin A, vitamin C, folate, khoáng chất, chất xơ và các hợp chất thực vật sinh học ^[2].

Dù vậy, cấu trúc bề mặt gồ ghề gồm nhiều múi nhỏ kết tụ lại khiến mâm xôi đen trở thành nơi trú ngụ lý tưởng của vi khuẩn và virus nếu không được sơ chế đúng cách. Việc hiểu rõ cả lợi ích dinh dưỡng lẫn rủi ro vi sinh vật sẽ giúp thai phụ thưởng thức loại quả này một cách an toàn nhất.

Giá trị từ folate tự nhiên trong thai kỳ

Folate (vitamin B9) là dưỡng chất đặc biệt thiết yếu đối với sức khỏe sinh sản và sự hình thành các cơ quan của thai nhi. Các tổ chức y tế và dinh dưỡng quốc tế khuyến khích tiêu thụ rau quả tươi để bảo vệ cơ thể khỏi nhiều bệnh tật nhờ lượng folate và chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào ^[1], ^[2].

Một nghiên cứu bệnh chứng công bố năm 2012 đã đánh giá mối liên hệ giữa khẩu phần folate, vitamin B6 và vitamin B12 trong chế độ ăn của người mẹ ở 6 tháng cuối thai kỳ với nguy cơ mắc bệnh bạch cầu lympho cấp tính (ALL) ở trẻ nhỏ ^[3]. Nghiên cứu tiến hành trên 333 trường hợp trẻ mắc bệnh và 695 đối tượng đối chứng tương đồng ^[3].

Kết quả phân tích hồi quy logistic cho thấy lượng folate và vitamin B12 hấp thụ qua chế độ ăn cao hơn có liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh bạch cầu lympho cấp tính ở trẻ sơ sinh ^[3]. Tác dụng bảo vệ khiêm tốn này được ghi nhận rõ nhất ở nhóm bà mẹ có sử dụng rượu trong thai kỳ ^[3]. Dữ liệu này tái khẳng định vai trò bảo vệ sức khỏe từ chế độ ăn giàu trái cây, rau xanh và nguồn protein không từ sữa ^[3].

Bên cạnh đó, việc bổ sung trái cây tươi giúp thai phụ hấp thu folate dạng tự nhiên kết hợp cùng chất xơ, hạn chế táo bón thai kỳ mà không lo tình trạng dư thừa tổng hợp ^[2].

Nguy cơ nhiễm khuẩn bề mặt và mầm bệnh từ mâm xôi tươi

Mặc dù có giá trị dinh dưỡng cao, mâm xôi đen tươi lại là vật trung gian tiềm ẩn nhiều mầm bệnh từ thực phẩm nếu không được kiểm soát chặt chẽ ^[2]. Do đặc điểm thu hoạch khi đã chín hoàn toàn để đạt phẩm chất cảm quan tốt nhất, quả rất dễ bị tổn thương cơ học và bị vi sinh vật tấn công ^[4].

Một khảo sát vi sinh vật năm 2019 tiến hành kiểm tra 316 mẫu quả mọng gồm dâu tây, mâm xôi đỏ, mâm xôi đen và việt quất từ một nhà máy chế biến ^[1]. Nghiên cứu phân tích chất lượng vi khuẩn ở các bước: nguyên liệu thô, sản phẩm trong công đoạn trộn và thành phẩm cuối cùng ^[1].

Kết quả cho thấy vi khuẩn Salmonella enterica serovar Braenderup và Listeria monocytogenes đã được phân lập từ 1 mẫu nguyên liệu thô của mỗi loại ^[1]. Đồng thời, hai mẫu chứa vi khuẩn Escherichia coli với mật độ từ 0,7 đến 0,9 log cfu/g (trong giới hạn vệ sinh) ^[1]. Đáng chú ý, vi khuẩn giả định Bacillus cereus được phân lập từ một tỷ lệ mẫu tương đối lớn, trong đó mâm xôi đỏ và mâm xôi đen là những loại quả bị nhiễm nhiều nhất ^[1].

Các vi khuẩn đường ruột như Escherichia coli gây ra mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng ^[5]. Khi xâm nhập vào cơ thể qua thực phẩm chưa được tiệt trùng kỹ, E. coli có thể gây viêm dạ dày ruột, viêm đại tràng xuất huyết, hội chứng tan máu urê huyết và suy thận ^[5]. Đây là những biến chứng cực kỳ nguy hiểm đối với phụ nữ mang thai.

Không chỉ có vi khuẩn, mâm xôi đen tươi còn có thể mang virus gây bệnh. Năm 2019, các cơ quan y tế tại Mỹ bao gồm FDA và CDC đã điều tra một đợt bùng phát nhiễm virus viêm gan A (HAV) trên nhiều tiểu bang liên quan đến mâm xôi đen tươi nhập khẩu từ Mexico ^[6].

Đợt bùng phát khiến 20 người nhiễm bệnh tại 7 tiểu bang, trong đó có 11 ca phải nhập viện điều trị ^[6]. Mặc dù xét nghiệm mẫu trái cây thu thập từ các nhà phân phối và nhập khẩu sau đó không phát hiện mầm bệnh do lỗ hổng truy xuất nguồn gốc, các phân tích di truyền trên bệnh nhân đều chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ từ quả mâm xôi đen tươi thu hoạch từ các nông trại ^[6].

Khoa học nói gì về các phương pháp làm sạch quả mọng

Do đặc tính vỏ mỏng manh, việc làm sạch mâm xôi đen ở quy mô công nghiệp lẫn gia đình gặp không ít rào cản kỹ thuật. Nhiều biện pháp khử trùng công nghiệp thông thường không hoàn toàn phù hợp với các loại quả mọng mỏng manh ^[7].

Nghiên cứu năm 2021 về tác động của khí ozone đối với chất lượng vi sinh vật của mâm xôi đen vùng Andes (Rubus glaucus Benth) bảo quản ở 6 độ C trong 10 ngày đã ghi nhận hiệu quả diệt khuẩn nhất định ^[4]. Khi áp dụng nồng độ ozone từ 0,4 đến 0,7 ppm trong 3 phút, liều 0,7 ppm mang lại hiệu quả cao nhất với mức giảm tối đa ban đầu khoảng 0,5 log đối với E. coli, 1,09 log đối với S. enterica và 0,46 log đối với nấm Botrytis cinerea ^[4]. Đồng thời, ozone làm giảm hệ vi sinh vật tự nhiên bề mặt nhưng không gây tổn hại sinh lý cho quả ^[4].

Một thử nghiệm công nghệ xung ánh sáng phổ rộng năm 2022 nhằm bất hoạt virus viêm gan A và norovirus trên các loại quả mọng cho thấy công nghệ này giảm được 2 log chu kỳ virus mà không làm thay đổi hình thức của dâu tây, mâm xôi đen hay mâm xôi đỏ ^[7]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng việc bất hoạt virus trên mâm xôi đen kém hiệu quả hơn so với các loại quả mọng khác do cấu trúc bề mặt phức tạp che chắn mầm bệnh ^[7].

Ở góc độ làm sạch công nghiệp, phương pháp kết hợp nước điện phân axit nhẹ (SAEW) với axit fumaric (FA) và canxi oxit (CaO) đã được chứng minh giúp giảm tự nhiên từ 2,85 đến 5,35 log CFU vi khuẩn E. coli O157:H7 và Listeria monocytogenes trên các bề mặt trái cây như táo, quýt, cà chua ^[2]. Dù vậy, tại quy mô gia đình, các thiết bị này chưa phổ biến.

Khảo sát vi sinh cũng nhấn mạnh rằng sự vắng mặt của vi sinh vật gây bệnh trong thành phẩm chế biến cho thấy việc áp dụng Thực hành sản xuất tốt (GMP) và Thực hành vệ sinh tốt (GHP) có thể loại trừ mầm bệnh ^[1]. Ngược lại, quả thô chưa qua xử lý chuẩn mực luôn tiềm ẩn rủi ro bùng phát bệnh truyền qua thực phẩm ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng mâm xôi đen

Nhiều người tiêu dùng cho rằng chỉ cần trái cây tươi ngon, mua từ cửa hàng hoa quả nhập khẩu đắt tiền hoặc gắn nhãn "hữu cơ" là có thể ăn trực tiếp mà không cần rửa. Đây là quan niệm hết sức sai lầm vì mầm bệnh vi sinh vật, trứng giun sán hoặc virus lây qua phân - miệng như HAV có thể bám trên bề mặt từ khâu thu hoạch, nguồn nước tưới hoặc do bàn tay người hái ^[6].

Một hiểu lầm khác là ngâm mâm xôi đen thật lâu trong chậu nước đầy sẽ rửa sạch vi khuẩn. Trên thực tế, mâm xôi rất dễ ngấm nước, mềm nhũn và dập nát. Cấu trúc múi quả khi dập sẽ tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập sâu vào bên trong thịt quả, khiến việc rửa trôi trở nên vô hiệu ^[1], ^[4].

Nhiều thai phụ cũng lầm tưởng rằng chỉ cần ăn nhiều mâm xôi đen là đủ folate mà không cần uống vi chất do bác sĩ kê đơn. Dù mâm xôi giàu dinh dưỡng, mẹ bầu không nên tự ý bỏ qua các hướng dẫn bổ sung vi chất tiền sản tiêu chuẩn của bác sĩ chuyên khoa ^[2], ^[3].

Nhóm thai phụ nào cần đặc biệt thận trọng?

Mặc dù mang lại lợi ích bồi bổ, các nhóm thai phụ sau cần hết sức cẩn trọng khi muốn sử dụng mâm xôi đen:

• Thai phụ có hệ tiêu hóa nhạy cảm, tiền sử viêm đại tràng hoặc đang có triệu chứng rối loạn tiêu hóa: Nguy cơ tiếp xúc với dư lượng vi khuẩn như B. cereus hay E. coli có thể làm nặng thêm các cơn co thắt đường ruột ^[1], ^[5].
• Thai phụ chưa có kháng thể hoặc chưa tiêm phòng viêm gan A: Cần tuyệt đối tránh các loại quả mọng tươi không rõ nguồn gốc xuất xứ hoặc mua ở nơi không đảm bảo điều kiện bảo quản mát để tránh nguy cơ bùng phát bệnh truyền nhiễm đường ruột nguy hiểm ^[6].
• Thai phụ có nguy cơ dị ứng thực phẩm: Mâm xôi có thể gây phản ứng chéo ở một số cơ địa mẫn cảm.

Trường hợp thai phụ mắc bệnh lý nền, đái tháo đường thai kỳ hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc biệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thêm bất kỳ loại trái cây mọng nào vào khẩu phần ăn hàng ngày.

Hướng dẫn rửa và sử dụng mâm xôi đen an toàn cho mẹ bầu

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng mà không ảnh hưởng tới sức khỏe thai kỳ, mẹ bầu nên áp dụng các bước sơ chế và sử dụng khoa học sau:

• Lựa chọn quả tươi nguyên vẹn: Chọn quả chắc tay, màu đen thẫm đồng đều, không bị dập nát, chảy nước hay có đốm nấm mốc ^[4]. Quả bị dập nát làm tăng tốc độ xâm nhập của vi sinh vật gây thối hỏng và mầm bệnh ^[1], ^[4].
• Chỉ rửa ngay trước khi ăn: Không rửa mâm xôi rồi cất vào tủ lạnh vì độ ẩm cao sẽ khiến nấm men, nấm mốc và vi khuẩn phát triển rất nhanh trong quá trình bảo quản ^[4].
• Rửa dưới vòi nước chảy nhẹ: Đặt mâm xôi đen vào rây hoặc rổ có lỗ nhỏ, xả nước mát chảy nhẹ nhàng để cuốn trôi bụi bẩn và vi sinh vật bám ở kẽ múi quả. Tránh xả vòi nước quá mạnh làm vỡ hạt mọng.
• Để ráo nước hoàn toàn: Sau khi rửa, dùng khăn giấy sạch thấm nhẹ nhàng bề mặt quả trước khi thưởng thức.
• Ưu tiên ăn chín hoặc chế biến qua nhiệt: Nếu lo ngại về mức độ an toàn của quả tươi sống, mẹ bầu có thể sử dụng mâm xôi đen để làm mứt, nước sốt đun sôi, nấu chín cùng yến mạch hoặc dùng các sản phẩm quả mọng đã qua quy trình chế biến công nghiệp đạt chuẩn GMP/GHP ^[1]. Quá trình chế biến nhiệt sẽ tiêu diệt hầu hết các vi khuẩn đường ruột nguy hiểm như E. coli, Listeria và Salmonella ^[1], ^[5].
• Khẩu phần ăn cân đối: Do các nghiên cứu không đưa ra liều lượng cố định tuyệt đối cho thai phụ, mẹ bầu chỉ nên ăn một lượng vừa phải xen kẽ cùng nhiều loại trái cây khác nhằm duy trì chế độ ăn đa dạng chất dinh dưỡng ^[2].

Lời khuyên cho thai kỳ an toàn

Mâm xôi đen là nguồn bổ sung folate và các vi chất tự nhiên tuyệt vời, hỗ trợ giảm thiểu một số nguy cơ bệnh lý huyết học và tăng cường miễn dịch trong thai kỳ ^[2], ^[3]. Tuy nhiên, loại quả này cũng tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn bề mặt như Listeria, Salmonella, E. coli và virus viêm gan A nếu khâu sơ chế không đảm bảo ^[1], ^[6].

Để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cả mẹ và bé, phụ nữ mang thai hãy luôn ghi nhớ quy tắc rửa sạch nhẹ nhàng dưới vòi nước chảy, lựa chọn nguồn gốc uy tín hoặc ưu tiên dùng dạng đã qua chế biến nhiệt. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để xây dựng thực đơn thai kỳ cân bằng và khoa học nhất.