Trong thai kỳ, việc bồi bổ sức khỏe và tìm kiếm các bài thuốc dân gian nhằm nâng cao thể trạng là mối quan tâm hàng đầu của nhiều mẹ bầu cùng gia đình. Giữa vô vàn kinh nghiệm truyền miệng, một số người tìm kiếm thông tin về cây đậu ma – một loài thực vật quen thuộc ở nhiều vùng nông thôn – với hy vọng sử dụng như một loại thảo dược thanh nhiệt hoặc hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, việc tùy tiện dùng các loại cây cỏ tự nhiên khi chưa hiểu rõ bản chất dược tính có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường cho cả mẹ và thai nhi.
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học và bằng chứng khoa học là: phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên sử dụng thảo dược đậu ma. Cho đến nay, không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng hay độc học sinh sản nào chứng minh loại cây này an toàn cho thai kỳ. Việc đưa các hoạt chất chưa được kiểm định vào cơ thể người mẹ mang nguy cơ kích hoạt các cơn co bóp tử cung bất thường, làm thay đổi lưu lượng máu nuôi dưỡng thai hoặc gây ngộ độc cho thai nhi.
Bản chất sinh lý co bóp tử cung và sự bình lặng trong thai kỳ
Để hiểu vì sao các chuyên gia sản khoa luôn cảnh giác với thảo dược lạ, cần nhìn nhận cơ chế duy trì thai kỳ của tử cung. Bình thường, tử cung người mẹ phải trải qua quá trình biến đổi ngoạn mục, các tế bào cơ trơn giãn nở và phì đại để tạo không gian cũng như cung cấp dưỡng chất cho thai nhi phát triển [1]. Trong suốt quý ba của thai kỳ, tử cung tựa như một “người khổng lồ đang ngủ say”, duy trì trạng thái thư giãn tuyệt đối để bảo vệ bọc ối [1]. Trạng thái này chỉ được đánh thức và chuyển sang pha kích thích mạnh mẽ khi thai đủ tháng nhằm phục vụ cho quá trình chuyển dạ sinh nở [1].
Sự thư giãn của cơ trơn tử cung không phải là quá trình thụ động mà được kiểm soát gắt gao bởi hàng loạt thụ thể và chất trung gian hóa học. Nếu có bất kỳ yếu tố lạ nào kích thích tế bào cơ trơn hoặc làm biến đổi nồng độ các chất truyền tín hiệu nội tiết, trạng thái bình lặng này sẽ bị phá vỡ. Khi cơ tử cung bị co thắt ngoài ý muốn trước ngày lâm bồn, sản phụ phải đối mặt với nguy cơ dọa sảy thai, sảy thai hoặc sinh non cực kỳ nguy hiểm.
Bên cạnh trương lực cơ bắp, hệ thống mạch máu nuôi dưỡng tử cung cũng đóng vai trò huyết mạch sống còn đối với sự sống của thai nhi. Trong thai kỳ khỏe mạnh, mạch máu tử cung có những thích ứng đặc biệt để giảm bớt sức cản áp lực, từ đó duy trì dòng máu ổn định nuôi bánh rau. Mọi tác nhân gây co thắt mạch hay cản trở dòng chảy này đều đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi.
Các nghiên cứu khoa học làm sáng tỏ cơ chế co bóp tử cung
Hệ thống cơ chế phân tử điều hòa sự co thắt và thư giãn của cơ trơn tử cung cũng như mạch máu nuôi dưỡng đã được nhiều nhóm nghiên cứu giải mã trên các mô hình động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tập trung tìm hiểu tác động của hormone progesterone đối với sự co bóp tử cung ở chuột mang thai giai đoạn cuối [1]. Nghiên cứu tiến hành trên mô tử cung cô lập từ chuột mang thai ngày thứ 19, đo lực co đẳng trương dưới tác động kích thích của oxytocin [1]. Kết quả cho thấy progesterone gây giãn dải cơ tử cung phụ thuộc vào nồng độ và làm tăng đáng kể sự biểu hiện của kênh kali TREK-1 cả ở cấp độ mRNA lẫn protein [1]. Khi sử dụng chất ức chế kênh TREK-1 là L-methionine, hiện tượng giãn cơ do progesterone gây ra đã bị đảo ngược một phần [1]. Điều này chứng minh progesterone ức chế co bóp tử cung và duy trì sự thư giãn trong thai kỳ muộn thông qua hoạt hóa kênh kali TREK-1 [1].
Ở một khía cạnh khác, nghiên cứu công bố năm 2014 đã xem xét các con đường truyền tín hiệu gây co bóp tử cung thông qua prostaglandin F2 alpha (PGF2alpha) và thụ thể FP [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng enzyme PGDH đóng vai trò oxy hóa và bất hoạt prostaglandin tại nhóm 15-hydroxyl [2]. Ở giai đoạn trước sinh và sinh đủ tháng, mức độ biểu hiện của PGDH bị giảm sút tại tử cung và nhau thai, khiến lượng prostaglandin tạo ra duy trì hoạt tính sinh học để kích thích co bóp tử cung và bắt đầu chuyển dạ [2]. Thí nghiệm đo lực co tế bào tử cung nguyên phát trên mô hình gel collagen 3D cho thấy estrogen (E2) không ảnh hưởng trực tiếp đến sự co bóp, trong khi hợp chất hóa học 4-tert-octylphenol lại làm thay đổi sự biểu hiện của PGDH [2].
Không chỉ có cơ trơn thành tử cung, hệ mạch máu tử cung cũng chịu sự chi phối chặt chẽ. Nghiên cứu thực hiện năm 2006 trên cừu mang thai gần đủ ngày (khoảng 140 ngày) và cừu không mang thai đã đánh giá trương lực mạch máu phụ thuộc áp lực của động mạch tử cung [3]. Kết quả cho thấy thai kỳ làm suy giảm trương lực nội tại phụ thuộc áp lực thông qua việc điều hòa giảm đường truyền tín hiệu PKC và tăng hoạt tính MEK/ERK [3].
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, một công trình năm 2012 đã đánh giá tác động của tình trạng thiếu oxy mạn tính đối với sự co thắt động mạch tử cung ở cừu [4]. Cừu mang thai được duy trì ở độ cao mực nước biển (~300 m) hoặc chịu thiếu oxy ở độ cao 3801 m trong 110 ngày [4]. Nghiên cứu phát hiện tình trạng thiếu oxy mạn tính làm tăng co thắt mạch máu tử cung qua trung gian protein kinase C (PKC) và quá trình trùng hợp actin [4]. Đáng chú ý, việc xử lý mô mạch máu ngoài cơ thể bằng 17beta-estradiol kết hợp progesterone kéo dài đã làm giảm đáng kể sự trùng hợp actin và hiện tượng co thắt do chất kích hoạt PKC gây ra [4]. Những nghiên cứu này chứng minh rằng sự ổn định của tử cung và dòng máu thai kỳ phụ thuộc mật thiết vào cân bằng nội tiết và các con đường enzyme nội sinh.
Thực hư về cây đậu ma trong các tài liệu khoa học
Cây đậu ma có tên khoa học là Pueraria phaseoloides (hoặc danh pháp đồng nghĩa Neustanthus phaseoloides), thuộc phân họ đậu [5] [6]. Khi tìm kiếm tài liệu về loại cây này, nhiều người bất ngờ khi phát hiện các nghiên cứu khoa học thực tế hoàn toàn không đề cập đến công dụng an thai hay làm thuốc bổ cho người mang thai.
Một nghiên cứu thực địa công bố năm 2016 tại miền Đông Cameroon cho thấy Pueraria phaseoloides là một loài cây họ đậu sống lâu năm, có nguồn gốc từ Nam Á, Đông Nam Á, Trung Quốc, Nhật Bản và châu Đại Dương [5]. Trong thực tiễn canh tác, loài cây này chủ yếu được trồng xen giữa các hàng cây hoặc dùng làm thảm phủ đất nhằm chống xói mòn, cải thiện độ phì của đất và cố định đạm sinh học nhờ vi khuẩn nốt rễ [5]. Thí nghiệm cho thấy việc cấy chủng vi khuẩn Bradyrhizobium yuanmingense S3-4 giúp thảm cây đậu ma tăng sinh khối chất khô lên 81%, tăng trọng lượng nốt sần gấp 2,44 lần và tăng lượng nitơ thu hoạch thêm 83% [5].
Về mặt di truyền học, một công trình công bố năm 2018 đã phân tích hệ phiên mã của loài đậu ma (Neustanthus phaseoloides) cùng với sắn dây (Pueraria montana var. lobata) để phát triển các chỉ thị phân tử phục vụ cho việc nghiên cứu tính chất xâm lấn của thực vật [6]. Nghiên cứu tiến hành giải trình tự Roche 454 tạo ra 280.000 đến 420.000 lượt đọc và xác định được 1459 trình tự lặp lại đơn giản biểu hiện (eSSR) ở cây đậu ma [6].
Dưới góc độ tiến hóa, nghiên cứu năm 2013 về sự phân nhánh của các loài họ đậu chỉ ra rằng tổ tiên chung gần nhất của Pueraria phaseoloides và Pueraria lobata đã xuất hiện từ khoảng 13,4 triệu năm trước [7]. Nhánh đậu này chuyển dịch từ dạng thân gỗ tổ tiên sang dạng thân thảo và phân bố rộng khắp các vùng nhiệt đới [7].
Như vậy, toàn bộ các nghiên cứu khoa học xác thực hiện có về cây đậu ma chỉ xoay quanh lĩnh vực nông nghiệp, cải tạo đất, phân tích di truyền và nguồn gốc tiến hóa thực vật [5] [6] [7]. Hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng nào về thành phần dược tính an toàn, thử nghiệm dược lý trên phụ nữ mang thai hay đánh giá tác động của đậu ma lên tử cung.
Khoảng trống bằng chứng và rủi ro kích thích tử cung
Việc thiếu vắng các nghiên cứu độc tính sinh sản chính là rủi ro lớn nhất đối với sản phụ. Rất nhiều loài thực vật hoang dã chứa các hợp chất thứ cấp như alkaloid, saponin, tanin hoặc phytoestrogen tự nhiên. Những hợp chất này có thể tương tác phức tạp với hệ thống enzyme và thụ thể trong cơ thể người mẹ.
Như các nghiên cứu sinh lý đã chỉ rõ, tử cung người mẹ duy trì sự bình yên là nhờ nồng độ progesterone cao giúp kích hoạt kênh kali TREK-1 làm giãn cơ [1], đồng thời kìm hãm các tác nhân gây co mạch [4]. Các enzyme như PGDH cũng làm việc liên tục để vô hiệu hóa prostaglandin trước thời điểm chuyển dạ [2]. Nếu một loại thảo dược chưa rõ thành phần chứa các chất ức chế enzyme PGDH, lượng prostaglandin có hoạt tính sinh học sẽ tăng lên, trực tiếp gắn vào thụ thể FP và kích hoạt các cơn co thắt cơ trơn tử cung dữ dội [2].
Tương tự, các chất lạ từ cây cỏ chưa qua tinh chế có thể kích thích chuỗi phản ứng PKC, làm gia tăng quá trình trùng hợp actin tại thành mạch tử cung, gây co thắt động mạch nuôi dưỡng và dẫn đến suy giảm tuần hoàn tử cung - nhau thai [4]. Hậu quả là thai nhi không nhận đủ oxy và dưỡng chất, đe dọa trực tiếp tính mạng thai nhi.
Những hiểu lầm nguy hại về thảo dược thiên nhiên
Một ngộ nhận cực kỳ phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Rất nhiều thai phụ sẵn sàng sắc các loại lá rừng, rễ cây theo lời mách bảo của người quen mà không hề biết rằng trong tự nhiên, nhiều loài cây sản sinh ra độc tố tự vệ để chống lại sâu bọ và động vật ăn cỏ.
Một số người còn lầm tưởng cây đậu ma có họ hàng gần với sắn dây (Pueraria lobata) [7] nên có thể dùng để giải nhiệt tương tự. Tuy nhiên, mỗi loài thực vật trong cùng một tông họ có thể chứa hàm lượng hoạt chất sinh học và độc tính hoàn toàn khác nhau. Việc tự ý thu hái cây mọc hoang dã còn dẫn tới nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật có độc hoặc nhiễm phải thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng tích tụ từ môi trường đất [5].
Khi mang thai, chức năng gan và thận của người mẹ phải hoạt động với công suất cao hơn để thanh lọc chất thải cho cả hai cơ thể. Đưa các chất chiết xuất từ thảo dược lạ vào người sẽ tạo gánh nặng chuyển hóa rất lớn, dễ dẫn đến tổn thương gan, thận cấp tính hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Tất cả phụ nữ mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ – từ tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai cho đến ba tháng cuối – đều phải tuyệt đối tránh xa thảo dược đậu ma. Sự nhạy cảm của phôi thai trong những tuần đầu hình thành cơ quan và sự mong manh của bánh rau trong các tháng tiếp theo không cho phép người mẹ thử nghiệm bất kỳ hoạt chất lạ nào.
Đặc biệt, những thai phụ có tiền sử sau đây càng phải cảnh giác cao độ:
- Người từng có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai hoặc sinh non trong các lần mang thai trước.
- Thai phụ được chẩn đoán hở eo tử cung, cổ tử cung ngắn hoặc có cơn co tử cung bất thường.
- Phụ nữ có tình trạng rau tiền đạo, rau bong non hoặc lưu lượng máu qua động mạch tử cung kém.
- Những người mắc các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp thai kỳ, tiền sản giật, đái tháo đường thai kỳ hoặc bệnh lý gan thận.
Ngoài ra, phụ nữ đang cho con bú cũng không nên sử dụng thảo dược này vì các hoạt chất chưa rõ danh tính có thể bài tiết qua sữa mẹ và gây ngộ độc cho trẻ sơ sinh.
Lời khuyên chăm sóc sức khỏe an toàn trong thai kỳ
Thay vì tìm đến các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng, thai phụ cần xây dựng lối sống khoa học dựa trên các nguyên tắc y học đã được xác lập:
Đầu tiên, hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng. Bổ sung đầy đủ các nhóm dưỡng chất thiết yếu bao gồm chất đạm, tinh bột phức hợp, chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất từ thực phẩm tươi sống thông thường. Thai phụ cần bổ sung sắt, acid folic, canxi và các vi chất theo đúng chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ sản khoa.
Thứ hai, uống đủ nước mỗi ngày, duy trì vận động nhẹ nhàng phù hợp với sức khỏe thai kỳ như đi bộ hoặc tập yoga bầu, đồng thời ngủ đủ giấc để giảm bớt căng thẳng. Trạng thái tinh thần thoải mái sẽ hỗ trợ hệ thống nội tiết duy trì nồng độ hormone ổn định, giúp tử cung luôn ở trạng thái thư giãn tốt nhất [1].
Thứ ba, thiết lập thói quen kiểm tra nguồn gốc của mọi loại thực phẩm và đồ uống. Tuyệt đối không tự ý mua và sắc uống các loại thảo mộc khô, trà lá lạ không có nhãn mác rõ ràng hoặc chỉ dựa trên lời đồn đại dân gian. Nếu cảm thấy cơ thể mệt mỏi, nóng trong hay có bất kỳ triệu chứng bất thường nào, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám.
Tóm lại, thai kỳ là giai đoạn thiêng liêng nhưng cũng đầy nhạy cảm đối với sức khỏe của cả mẹ và bé. Hiện nay không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy thảo dược đậu ma an toàn hoặc có lợi cho phụ nữ mang thai. Mẹ bầu cần giữ vững sự tỉnh táo, không mạo hiểm sức khỏe bản thân và con trẻ với những thảo dược truyền miệng, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào.