Nhiều thai phụ bước vào 3 tháng cuối thường lo lắng về tình trạng phù chân và tìm đến chế độ ăn DASH với hy vọng giảm tích nước. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn này trong thai kỳ cần sự hiểu biết cẩn trọng về mặt khoa học.

Hiện tại, chưa có bằng chứng nghiên cứu trực tiếp cho thấy chế độ ăn DASH giúp giảm phù chân hoặc quy định lượng nước cụ thể cho thai phụ ở 3 tháng cuối. Các dữ liệu lâm sàng về DASH và hạn chế natri nghiêm ngặt chủ yếu được thực hiện trên người trưởng thành không mang thai, trong khi nghiên cứu trên thai phụ cho thấy việc hạ muối quá mức có thể gây khó khăn cho sự thích nghi tự nhiên của cơ thể [1], [2].

Bằng chứng về chế độ ăn DASH đối với thai phụ

Nghiên cứu về tác động của chế độ ăn DASH lên huyết áp thai kỳ hiện ghi nhận các kết quả chưa đồng nhất [2]. Một nghiên cứu quan sát tại Ireland trên 511 phụ nữ mang thai ghi nhận sự tuân thủ DASH cao hơn có liên quan đến huyết áp tâm trương và huyết áp động mạch trung bình thấp hơn ở giai đoạn đầu và cuối thai kỳ, nhưng không thấy ở giữa thai kỳ [2]. Một can thiệp nhỏ trên 34 phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ tại Iran cho thấy áp dụng DASH trong 4 tuần giúp cải thiện huyết áp tâm thu 3 tháng cuối so với nhóm đối chứng [2].

Ngược lại, nghiên cứu quan sát trên 1.760 thai phụ tại Mỹ không tìm thấy mối liên quan giữa điểm số DASH với huyết áp ở tam cá nguyệt thứ ba [2]. Nhìn chung, ở nhóm thai phụ có nguy cơ thấp, sau khi điều chỉnh các yếu tố lối sống và nhân khẩu học, sự liên quan nhất quán giữa DASH và huyết áp thai kỳ không được thiết lập rõ rệt [2].

Nguy cơ khi cắt giảm muối quá mức trong 3 tháng cuối

Chế độ ăn DASH thường đi kèm với khuyến nghị giảm lượng natri tiêu thụ [3]. Dù vậy, việc cắt giảm natri quá thấp trong thai kỳ là điều cần hết sức lưu ý. Một nghiên cứu theo dõi phụ nữ mang thai con so được cho ăn chế độ muối cao (250 mmol/ngày) hoặc muối thấp (20 mmol/ngày) trong 7 ngày ở tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba cho thấy thai phụ gặp khó khăn hơn trong việc thích nghi với tình trạng cạn kiệt natri so với giai đoạn sau sinh [1].

Phản ứng của hệ thống renin-aldosterone trước sự thay đổi lượng muối bị suy giảm độ nhạy trong thai kỳ bình thường [1]. Đáng chú ý, những phụ nữ phát triển tăng huyết áp thai kỳ ở 3 tháng cuối đã không thể kích thích aldosterone huyết tương sau khi bị rút bớt muối ở tam cá nguyệt thứ hai [1]. Điều này cho thấy việc ép cơ thể thai phụ ăn nhạt khắc nghiệt có thể ảnh hưởng tiêu cực đến cân bằng nội tiết điều hòa thể tích tuần hoàn [1].

Tác động của việc giảm natri đến thận và tim mạch

Các tác động sâu hơn của việc giảm natri kết hợp cùng chế độ ăn DASH chủ yếu được ghi nhận từ thử nghiệm DASH-Sodium trên người trưởng thành [4]. Trong thử nghiệm này, chế độ ăn DASH đơn thuần không làm thay đổi mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) [4]. Tuy nhiên, mức tiêu thụ natri thấp so với mức cao làm giảm eGFR [4]. Khi kết hợp chế độ ăn DASH với lượng natri thấp, eGFR giảm 3,10 mL/phút/1,73 m2 trong 4 tuần [4].

Về phương diện tim mạch, phân tích từ thử nghiệm DASH-Sodium cho thấy giảm natri giúp hạ nồng độ NT-proBNP (dấu ấn sinh học của áp lực lên cơ tim), trong khi bản thân chế độ ăn DASH không làm thay đổi chỉ số này [5]. Chế độ ăn DASH giúp giảm protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP), nhưng giảm natri lại có mối liên hệ nghịch nhẹ với hs-CRP [5]. Chế độ ăn ít natri kết hợp DASH cũng làm tăng nồng độ dấu ấn suPAR, phospho và FGF23 huyết thanh so với nhóm đối chứng dùng natri cao [6].

Tác dụng phụ thường gặp: Nguy cơ đầy bụng

Chế độ ăn DASH chú trọng nhiều vào rau củ, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt, cung cấp lượng chất xơ cao khoảng 32 g/ngày [7], [3]. Thử nghiệm DASH-Sodium trên 412 người trưởng thành cho thấy chế độ ăn DASH giàu chất xơ làm tăng nguy cơ đầy bụng với tỷ suất rủi ro là 1,41 so với chế độ ăn kiểm soát ít chất xơ [7]. Lượng natri cao cũng làm tăng nguy cơ đầy bụng với tỷ suất rủi ro là 1,27 [7].

Đối với phụ nữ mang thai ở 3 tháng cuối, tử cung lớn vốn đã tạo áp lực lên đường tiêu hóa. Việc chuyển đổi đột ngột sang chế độ ăn quá nhiều chất xơ của DASH có thể làm tăng cảm giác chướng bụng khó chịu [7].

Điều các nghiên cứu chưa giải đáp

Các nghiên cứu hiện có chưa cung cấp câu trả lời cho một số vấn đề quan trọng trong thai kỳ:

  • Chưa có dữ liệu nghiên cứu đối chứng phân biệt mức độ ảnh hưởng của DASH lên phù sinh lý thông thường so với phù bệnh lý (tiền sản giật) ở tam cá nguyệt thứ ba.
  • Không có khuyến nghị cụ thể nào về lượng nước uống hàng ngày cho thai phụ khi áp dụng chế độ ăn DASH.
  • Các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên chặt chẽ về chế độ ăn kết hợp giảm natri sâu chủ yếu tiến hành trên người lớn tăng huyết áp hoặc người khỏe mạnh thông thường, chưa thể suy diễn an toàn cho thai phụ [5], [4], [7].

Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng DASH?

  • Phụ nữ mang thai trong 3 tháng cuối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn hạn chế natri nghiêm ngặt mà không có hướng dẫn chuyên khoa [1].
  • Thai phụ có nguy cơ hoặc dấu hiệu tăng huyết áp thai kỳ cần được theo dõi y tế chặt chẽ, vì đáp ứng nội tiết điều hòa muối-nước ở nhóm này có sự bất thường [1].
  • Thai phụ có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ chướng khí nên cân nhắc việc tăng chất xơ đột ngột từ chế độ ăn DASH [7].