Phụ nữ đang cho con bú ăn nhiều bánh trung thu có ảnh hưởng sữa mẹ?

Thói quen ăn ngọt mùa Tết Trung thu và băn khoăn của các mẹ bỉm

Mỗi mùa Trung thu đến, các loại bánh nướng, bánh dẻo với hương vị ngọt đậm đà và béo ngậy luôn là món quà hấp dẫn khó cưỡng trong mọi gia đình. Tuy nhiên, đối với phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú, việc thưởng thức món bánh truyền thống này thường đi kèm với nỗi lo lắng liệu lượng đường và chất béo dồi dào có ngấm vào dòng sữa mẹ hay làm thay đổi chất lượng sữa của con hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là một vài miếng bánh trung thu nhỏ khó có thể làm thay đổi hoàn toàn chất lượng tổng thể của sữa mẹ ngay lập tức. Dù vậy, các nghiên cứu khoa học cho thấy những bữa ăn chứa quá nhiều đường đơn và chất béo bão hòa có thể gây ra những biến động cấp tính đến nồng độ triglyceride, các hormone chuyển hóa và nếu duy trì thói quen ăn ngọt kéo dài dẫn tới thừa cân, hồ sơ axit béo trong sữa mẹ có nguy cơ chuyển dịch theo hướng tiêu cực ^[1], ^[2].

Sữa mẹ vốn là nguồn dinh dưỡng sinh học tinh vi được cơ thể mẹ tổng hợp để đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ nhỏ ^[3]. Khi người mẹ nạp vào một lượng lớn thực phẩm giàu năng lượng, cơ thể sẽ kích hoạt hàng loạt cơ chế chuyển hóa phức tạp để xử lý lượng đường và chất béo này trước khi các dưỡng chất được chuyển hóa vào tuyến sữa ^[3], ^[4].

Bữa ăn nhiều đường và chất béo tác động thế nào đến thành phần sữa?

Bánh trung thu đặc trưng bởi thành phần chứa nhiều đường tinh luyện, mỡ động vật hoặc dầu thực vật tinh chế và bột mì. Khi người mẹ tiêu thụ một khẩu phần lớn thực phẩm giàu đường và chất béo cùng lúc, đường huyết và nồng độ lipid trong máu mẹ sẽ gia tăng nhanh chóng, từ đó kích hoạt các tín hiệu nội tiết trong cơ thể ^[3].

Một thử nghiệm lâm sàng được thiết kế nhằm đánh giá tác động ngắn hạn của các bữa ăn có hàm lượng chất béo và đường khác nhau lên thành phần sữa mẹ trong vòng 12 giờ sau ăn ^[3]. Trong thử nghiệm này, các bà mẹ được phân ngẫu nhiên dùng bữa sáng theo hướng dẫn ăn uống lành mạnh của Úc với 9 g chất béo và 25 g đường, hoặc bữa ăn nhiều chất béo với 28 g chất béo và 18 g đường, hoặc bữa ăn nhiều đường chứa 5 g chất béo và tới 56 g đường ^[3]. Mục tiêu chính là đo lường sự biến thiên của các hormone chuyển hóa như leptin, insulin, adiponectin, ghrelin và glucagon-like peptide-1 cùng các chất dinh dưỡng đa lượng trong sữa mẹ sau khi tiêu thụ các bữa ăn này ^[3].

Các bằng chứng khoa học cho thấy chế độ ăn uống của người mẹ có thể tác động cấp tính đến thành phần sữa mẹ, đặc biệt là mối liên hệ giữa việc tiêu thụ đường và sự thay đổi nồng độ chất béo trung tính (triglyceride) trong sữa ^[1]. Dù nồng độ lactose (đường sữa tự nhiên) có tính ổn định tương đối cao, các bữa ăn chứa lượng đường đơn và chất béo cao ngất ngưởng có thể tạo ra những biến động nhất định đến lượng mỡ bài tiết trong các cữ sữa ngay sau đó ^[1].

Những nghiên cứu thực tế nói gì về chế độ ăn ngọt và sữa mẹ?

Để hiểu rõ hơn về mức độ ảnh hưởng của bữa ăn đến dòng sữa, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu can thiệp và quan sát trên người nhằm ghi nhận các thay đổi sinh hóa diễn ra sau bữa ăn.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 tại Anh đã xem xét những thay đổi cấp tính trong thành phần sữa mẹ sau các bữa ăn nhiều chất béo và nhiều đường ^[1]. Nghiên cứu này được thiết kế với độ nhạy nhằm phát hiện các thay đổi tương đối lớn, bao gồm mức biến động 40% nồng độ lactose và mức tăng gấp đôi nồng độ chất béo triglyceride trong sữa ^[1]. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy bằng chứng sơ bộ chứng minh chế độ ăn uống của mẹ có ảnh hưởng tức thì đến sữa mẹ, nổi bật là mối liên hệ giữa việc ăn nhiều đường và nồng độ triglyceride trong sữa ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng có những hạn chế nhất định khi cỡ mẫu còn nhỏ, chỉ thực hiện trên nhóm phụ nữ da trắng tại một khu vực ở Anh và việc thu mẫu sữa chỉ dừng lại trước 7 giờ tối, chưa theo dõi được các biến đổi xa hơn theo nhịp sinh học ban đêm ^[1].

Bên cạnh các tác động tức thì, việc điều chỉnh giảm lượng đường và chất béo cũng mang lại những biến chuyển rõ rệt. Một nghiên cứu công bố năm 2021 trên 15 phụ nữ cho con bú đã áp dụng chế độ can thiệp giảm chất béo và đường trong vòng 2 tuần ^[5]. Trong giai đoạn này, lượng năng lượng nạp vào của các bà mẹ giảm 33%, carbohydrate giảm 22%, đường giảm 29%, tổng chất béo giảm 54% và chất béo bão hòa giảm 63% ^[5]. Kết quả cho thấy nồng độ các hormone chuyển hóa gồm insulin, leptin và adiponectin trong sữa mẹ đã giảm từ 10% đến 25% ^[5]. Đáng chú ý là nồng độ các chất dinh dưỡng đa lượng cốt lõi trong sữa không bị suy giảm, tổng sản lượng sữa trong 24 giờ và sự phát triển của em bé vẫn được duy trì hoàn toàn ổn định ^[5].

Ở một góc độ khác, nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát tác động của chế độ ăn ít đường, ít chất béo và giàu chất xơ trong 3 tuần đối với các protein kháng khuẩn trong sữa mẹ ^[6]. Kết quả ghi nhận nồng độ lactoferrin - một protein miễn dịch quan trọng trong sữa - có sự sụt giảm nhẹ sau can thiệp, đồng thời nồng độ lactoferrin và lysozyme luôn có sự dao động tự nhiên giữa các thời điểm trong ngày nhưng không có sự khác biệt giữa hai bên bầu ngực ^[6].

Ngược lại, một nghiên cứu tại Cebu, Philippines trên 102 bà mẹ trẻ đang cho con bú ở độ tuổi từ 24,6 đến 25,4 tuổi cho thấy thành phần dinh dưỡng đa lượng trong sữa buổi sáng không có mối liên hệ rõ rệt với khẩu phần ăn hàng ngày của mẹ, ngoại trừ một mối liên hệ nghịch khiêm tốn giữa lượng mỡ cơ thể mẹ và hàm lượng đường trong sữa ^[7]. Các nhà nghiên cứu nhận định tuyến sữa của người mẹ dường như sở hữu một cơ chế đệm tự nhiên rất tốt, giúp bảo vệ thành phần sữa trước những biến động thất thường từ nguồn thức ăn nạp vào hàng ngày ^[7].

Nguy cơ thay đổi hồ sơ axit béo khi ăn ngọt kéo dài dẫn đến thừa cân

Nếu việc ăn một vài miếng bánh trung thu trong dịp lễ chỉ gây ra những biến thiên ngắn hạn, thì thói quen ăn ngọt liên tục kéo dài lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Việc nạp dư thừa calo từ đường và chất béo dễ dẫn đến tăng cân mất kiểm soát và làm tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) của người mẹ ^[2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng chỉ số BMI của người mẹ có ảnh hưởng sâu sắc đến toàn bộ cấu trúc thành phần sữa ^[2]. Những bà mẹ có chỉ số BMI trên 25 kg/m2 thường có nồng độ hormone insulin trong sữa cao hơn bình thường ^[2]. Đáng lo ngại hơn, dù tổng hàm lượng axit béo có xu hướng giảm, nhưng sữa của những người mẹ thừa cân lại ghi nhận sự gia tăng của các axit béo tiền viêm như axit linoleic (một loại omega-6) và axit palmitic ^[2]. Ngoài ra, hệ vi sinh vật trong sữa của các bà mẹ béo phì cũng kém đa dạng hơn hẳn và chứa hàm lượng vi khuẩn có lợi Bifidobacterium thấp hơn so với những bà mẹ có thể trạng cân đối ^[2]. Sữa mẹ ở nhóm này cũng ghi nhận sự gia tăng của các chất trung gian gây viêm như IL-6 và leptin ^[2].

Tác động bất lợi của chế độ ăn nhiều đường và chất béo cũng được ghi nhận rõ nét trong các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống mẹ mang thai và cho con bú tiêu thụ chế độ ăn giàu chất béo và đường sucrose (HFS) cho thấy sữa của chuột mẹ HFS chứa ít protein hơn hẳn so với chuột mẹ đối chứng có thể trạng gầy ^[8]. Chế độ ăn nhiều béo và đường này cũng làm biến đổi biểu hiện của 6 phân tử microRNA trong sữa gồm miR-222, miR-203a, miR-200a, miR-26a, miR-27a và miR-103 ^[8]. Nồng độ hormone leptin trong sữa tương quan thuận với lượng mỡ cơ thể mẹ và sự phát triển của vi khuẩn Enterobacteriaceae ở chuột con đực lúc 24 tuần tuổi, trong khi hàm lượng protein trong sữa lại có mối tương quan nghịch với lượng mỡ và trọng lượng cơ thể mẹ ^[8].

Hiểu lầm thường gặp: Mẹ ăn ngọt có làm sữa bị "ngọt gắt" hay mất chất?

Nhiều mẹ bỉm sữa lo lắng rằng ăn một chiếc bánh trung thu sẽ khiến sữa mẹ bị ngọt gắt, khiến trẻ dễ bị tiêu chảy hoặc làm biến chất nguồn sữa quý giá. Đây là một quan niệm chưa chuẩn xác về mặt sinh học.

Thực tế, đường chính trong sữa mẹ là lactose, một loại đường đôi đặc thù được tổng hợp tại chỗ ở tuyến vú chứ không phải đường sucrose từ chiếc bánh trung thu mẹ ăn ^[3], ^[4]. Cơ chế tiết sữa mẹ có hệ thống đệm tự nhiên vô cùng bền vững giúp bảo vệ hàm lượng các chất dinh dưỡng đa lượng tránh bị xáo trộn mạnh mẽ chỉ vì một bữa ăn đơn lẻ ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng protein trong sữa mẹ có liên quan đến chỉ số BMI của mẹ nhưng không bị ảnh hưởng bởi chế độ ăn hàng ngày ^[4]. Thậm chí, khi người mẹ bị thiếu hụt năng lượng tạm thời, cơ thể sẽ tự động rút năng lượng từ các kho dự trữ bên trong để đảm bảo chất lượng dòng sữa cho con ^[4].

Một yếu tố thú vị khác là nồng độ đường lactose trong sữa mẹ chịu sự chi phối mạnh mẽ từ tần suất cho con bú hơn là chiếc bánh mẹ ăn ^[4]. Tần suất cho con bú càng nhiều thì nồng độ lactose trong sữa càng cao, đồng thời nồng độ chất béo và chất đạm sẽ giảm đi tương ứng ^[4]. Thành phần sữa mẹ luôn là một dòng chảy sinh học động, biến đổi tự nhiên trong một cữ bú, biến đổi theo nhịp ngày đêm và biến đổi mạnh nhất trong tháng đầu sau sinh để đáp ứng nhu cầu miễn dịch của bé, sau đó các thành phần này sẽ duy trì ở mức tương đối ổn định ^[4]. Vì vậy, việc ăn một miếng bánh ngọt không thể ngay lập tức làm sữa "hỏng" hay mất đi giá trị dinh dưỡng.

Ai nên đặc biệt thận trọng với đồ ngọt và bánh trung thu?

Mặc dù sữa mẹ có cơ chế tự điều hòa, một số nhóm phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ vẫn cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng các loại thực phẩm giàu đường và chất béo như bánh trung thu:

• Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hoặc bị thừa cân: Nhóm mẹ này vốn đã có nguy cơ sở hữu nồng độ insulin và các axit béo tiền viêm cao hơn trong sữa, kèm theo hệ vi sinh sữa kém đa dạng ^[2]. Việc tiếp tục nạp lượng lớn đường và chất béo bão hòa từ bánh ngọt sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa của cơ thể.
• Mẹ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc rối loạn đường huyết: Bánh trung thu chứa lượng đường hấp thu nhanh rất cao, có thể gây ra những đợt tăng vọt đường huyết và nồng độ hormone chuyển hóa đột ngột sau ăn ^[3].
• Mẹ đang gặp khó khăn trong việc kiểm soát cân nặng sau sinh: Việc cắt giảm chất béo và đường đã được chứng minh giúp mẹ giảm 1,8% trọng lượng và 6,3% khối lượng mỡ mà hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến lượng sữa 24 giờ hay sự phát triển của trẻ ^[5]. Thói quen ăn bánh ngọt thường xuyên sẽ làm chậm quá trình phục hồi thể trạng tự nhiên của người mẹ.

Đối với các bà mẹ có các bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc tim mạch, việc tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn uống là vô cùng cần thiết.

Hướng dẫn mẹ bỉm thưởng thức bánh trung thu an toàn và hợp lý

Để vừa hòa chung không khí vui tươi của ngày Tết Trung thu, vừa bảo vệ tối đa sức khỏe của bản thân và nguồn sữa cho bé yêu, mẹ bỉm sữa có thể áp dụng các mẹo khoa học dưới đây:

• Kiểm soát khẩu phần và chia nhỏ lượng bánh: Thay vì ăn nửa chiếc hay cả một chiếc bánh trong một lần, mẹ chỉ nên thưởng thức một góc nhỏ (khoảng 1/8 đến 1/4 chiếc bánh) sau bữa ăn chính. Điều này giúp ngăn chặn tình trạng gia tăng đột biến của triglyceride và đường trong máu ^[3], ^[1].
• Bổ sung năng lượng cân đối: Trong giai đoạn cho con bú hoàn toàn, nhu cầu năng lượng của người mẹ thường cần tăng thêm khoảng 650 kcal mỗi ngày đối với phụ nữ có cân nặng bình thường ^[4]. Mẹ nên ưu tiên bù đắp năng lượng này từ các thực phẩm lành mạnh giàu vi chất thay vì phụ thuộc vào nguồn calo rỗng từ bánh ngọt ^[4].
• Kết hợp thực phẩm giàu chất xơ: Bổ sung nhiều rau xanh, trái cây ít ngọt và ngũ cốc nguyên hạt giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu, từ đó giữ cho nồng độ các hormone chuyển hóa trong cơ thể và tuyến sữa luôn ở mức ổn định ^[6], ^[5].
• Duy trì nhịp cữ bú đều đặn: Việc duy trì cữ bú hoặc vắt sữa thường xuyên giúp giữ vững sản lượng sữa ổn định và cân bằng tự nhiên các thành phần dinh dưỡng ^[4], ^[5]. Mẹ nên ưu tiên cho bé bú trực tiếp vì việc bú mẹ trực tiếp qua tiếp xúc da kề da giúp bảo vệ sự đa dạng của hệ vi sinh vật đường ruột của trẻ tốt hơn so với việc vắt sữa gián tiếp qua máy hút sữa ^[2].

Nuôi con bằng sữa mẹ là một hành trình dài cần sự bền bỉ và khoa học. Mẹ hoàn toàn có thể tự thưởng cho mình một hương vị ngọt ngào mùa Trung thu, miễn là biết cân đối khẩu phần vừa phải và duy trì lối sống lành mạnh vì sự phát triển toàn diện của con yêu.