Trong thai kỳ, sự thay đổi nội tiết tố khiến làn da của nhiều phụ nữ trở nên khô sạm, thiếu sức sống và xuất hiện các vết rạn da ở vùng bụng, đùi hay ngực. Đứng trước sự xuống cấp của nhan sắc, không ít thai phụ đã tìm đến các sản phẩm bổ sung collagen peptide với hy vọng duy trì vẻ căng mịn cho làn da và củng cố độ đàn hồi của cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng bất kỳ hoạt chất bổ sung dạng tinh chế nào trong giai đoạn mang thai đều tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường cho cả mẹ và thai nhi.
Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: Phụ nữ mang thai tuyệt đối không nên tự ý bổ sung collagen peptide khi chưa có chỉ định hoặc tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Mặc dù collagen là một loại protein tự nhiên sẵn có trong cơ thể, các chế phẩm bổ sung collagen dạng bột, viên uống hay dạng nước trên thị trường hiện nay vẫn chưa có đầy đủ nghiên cứu kiểm chứng an toàn cho phụ nữ mang thai. Hơn nữa, những lo ngại về quy trình sản xuất, độ tinh khiết và nguy cơ nhiễm tạp chất từ nguồn nguyên liệu là những mối đe dọa trực tiếp đến sức khỏe của mẹ và sự phát triển của thai nhi.
Chuyển hóa collagen tự nhiên diễn ra thế nào trong thai kỳ?
Collagen đóng vai trò là khối cấu trúc chính trong các mô liên kết của cơ thể, từ da, xương, gân cho đến màng ối và nhau thai. Trong suốt quá trình mang thai, cơ thể người mẹ trải qua một quá trình tái cấu trúc mô liên kết vô cùng phức tạp để thích ứng với sự phát triển của thai nhi. Các mô thai nhi và màng ối liên tục sản sinh cũng như thoái biến collagen để phục vụ cho sự lớn lên của buồng tử cung và chuẩn bị cho thời khắc chuyển dạ.
Một nghiên cứu vào năm 1989 đã chỉ ra rằng hoạt tính thủy phân để luân chuyển collagen diễn ra rất mạnh mẽ trong tam cá nguyệt thứ hai và duy trì ở mức tương đối cao vào giai đoạn cuối thai kỳ [1]. Hoạt tính enzym phân giải collagen ở màng đệm thậm chí cao gấp đôi so với ở màng ối [1]. Nồng độ enzym elastase bạch cầu hiện diện cao tại vị trí vỡ màng ối trong khi nồng độ hydroxyproline tính theo trọng lượng khô không đổi trong suốt thai kỳ [1]. Hiện tượng mỏng dần của màng thai được xác định là do sự kết hợp giữa áp lực cơ học và quá trình dị hóa collagen gia tăng [1].
Không chỉ ở màng thai, hệ xương và cơ quan tạo huyết của mẹ bầu cũng chịu sự điều hòa chặt chẽ liên quan đến chu chuyển collagen. Theo một công trình nghiên cứu năm 2000 trên các thai phụ mang đơn thai, song thai và đa thai, nồng độ của tiền peptide pro-collagen loại I (PICP - dấu ấn tạo xương) và telopeptide loại I (ICTP - dấu ấn hủy xương) trong máu mẹ có sự tương quan thuận rõ rệt với số lượng thai nhi [2]. Đơn vị thai - nhau thai chính là yếu tố kích thích quá trình chu chuyển xương của người mẹ, trong đó kích thích hủy xương là chủ yếu [2].
Ở chính cơ thể thai nhi, sự chuyển hóa collagen cũng biến đổi theo từng tuần tuổi thai để phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Một nghiên cứu năm 1998 đo lường dấu ấn chuyển hóa xương từ máu dây rốn của trẻ sơ sinh đã ghi nhận nồng độ PICP và ICTP giảm dần theo tuổi thai và cân nặng khi sinh [3]. Điều này phản ánh sự dịch chuyển từ giai đoạn tăng trưởng nhanh sang giai đoạn duy trì cấu trúc xương ổn định khi thai nhi dần hoàn thiện [3]. Mọi sự can thiệp từ bên ngoài vào chu trình protein phức tạp này đều đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa.
Nghiên cứu khoa học nói gì về bổ sung dinh dưỡng thai kỳ?
Thực tế hiện nay cho thấy nhu cầu sử dụng thực phẩm bảo vệ sức khỏe ở phụ nữ mang thai đang gia tăng nhanh chóng trên toàn cầu. Một tổng quan nghiên cứu năm 2020 ghi nhận tỷ lệ phụ nữ mang thai sử dụng vitamin tổng hợp dao động từ 78% đến 98% tại các nhóm nghiên cứu ở Mỹ, Canada và Úc [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng sự hiểu biết về tính an toàn và hiệu quả của các sản phẩm bổ sung này trong cộng đồng vẫn chưa thực sự phổ biến [4]. Rất nhiều nhà sản xuất thực phẩm chức năng phải chọn giải pháp an toàn là gắn nhãn khuyến cáo tránh dùng cho phụ nữ có thai [4].
Một nghiên cứu năm 2018 cũng nhấn mạnh rằng trong khi lợi ích của các vi chất như axit folic đã được xác lập rõ ràng thì tác động sức khỏe của nhiều loại thực phẩm bổ sung khác vẫn chưa được xác nhận [5]. Pháp luật hiện hành tại Mỹ và châu Âu về thực phẩm bổ sung thường chỉ yêu cầu sản phẩm an toàn cho người trực tiếp sử dụng là người mẹ [5]. Các quy định này chưa tính đến tác động lâu dài đối với thai nhi thông qua cơ chế lập trình bào thai, tức sự biến đổi biểu sinh trong tử cung trước các yếu tố môi trường như chất bổ sung [5]. Những biến đổi biểu sinh này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng đáp ứng sức khỏe của đứa trẻ khi trưởng thành [5].
Bên cạnh đó, chất lượng và liều lượng của các sản phẩm bổ sung trước sinh vẫn là vấn đề gây nhiều băn khoăn cho giới y khoa. Một đánh giá năm 2023 chỉ ra rằng dù thực phẩm bổ sung trước sinh có thể mang lại lợi ích giảm nguy cơ dị tật nhưng vẫn tồn tại những mối lo ngại lớn về quy chế quản lý, liều lượng và tác hại tiềm tàng đối với mẹ và thai [6]. Các nhà nghiên cứu khuyến cáo phụ nữ mang thai cần đánh giá kỹ thành phần, liều lượng và độ an toàn dưới sự hướng dẫn của nhân viên y tế [6]. Việc thiếu chuẩn hóa về liều lượng và quy định pháp lý khiến chất lượng sản phẩm trên thị trường không có sự đồng nhất [6].
Nguy cơ tiềm ẩn từ tạp chất và nguồn gốc collagen peptide
Collagen peptide thường được sản xuất thông qua quá trình thủy phân collagen từ mô liên kết của động vật như da bò, da heo, vảy cá biển hoặc sụn gà. Quá trình chiết xuất và tinh chế công nghiệp này tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu cơ sở sản xuất không đảm bảo các tiêu chuẩn kiểm định nghiêm ngặt. Những sản phẩm có nguồn gốc từ sinh vật biển trôi nổi hoặc nguyên liệu động vật không rõ ràng rất dễ bị nhiễm kim loại nặng như chì, thủy ngân, asen hoặc cadimi trong môi trường nuôi trồng và đánh bắt.
Phụ nữ mang thai là đối tượng đặc biệt nhạy cảm với các chất độc tích tụ sinh học. Kim loại nặng khi xâm nhập vào cơ thể mẹ có thể dễ dàng đi qua hàng rào nhau thai, gây tổn hại trực tiếp đến hệ thần kinh non nớt và cản trở sự phát triển thể chất của thai nhi. Ngoài ra, việc tổn thương tế bào nuôi và cấu trúc bánh nhau do các yếu tố độc hại có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Một nghiên cứu năm 1994 đã chứng minh rằng khi nhau thai bị tổn thương trong nhiễm độc thai nghén, nồng độ peptide tiền collagen loại III (P-III-P) và tiểu thể 7S của collagen loại IV trong huyết thanh mẹ tăng cao bất thường [7]. Tình trạng tăng các dấu ấn này liên quan mật thiết đến việc gia tăng tỷ lệ thai chậm phát triển trong tử cung (IUGR) [7].
Bên cạnh nguy cơ nhiễm tạp chất kim loại, nhiều sản phẩm collagen peptide dạng nước hoặc viên nén trên thị trường thường được phối trộn thêm các thành phần phụ gia. Các chất tạo mùi vị, chất bảo quản, đường nhân tạo hay các chiết xuất thảo mộc đi kèm có thể tương tác bất lợi với các vitamin tiền sản khác. Một số thảo dược chống lão hóa được thêm vào sản phẩm collagen có thể gây kích thích co bóp tử cung nhẹ hoặc làm thay đổi huyết động của mẹ bầu mà không được cảnh báo rõ ràng trên bao bì.
Những hiểu lầm phổ biến của mẹ bầu về collagen peptide
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "collagen là protein lành tính nên uống bao nhiêu cũng tốt". Nhiều mẹ bầu cho rằng collagen chỉ là dưỡng chất thông thường giống như thịt cá hằng ngày, do đó hoàn toàn vô hại khi nạp thêm vào cơ thể. Thực tế, collagen peptide là dạng chuỗi polypeptide ngắn đã qua xử lý hóa lý để hấp thu nhanh. Việc dung nạp một lượng lớn axit amin đơn lẻ bất thường có thể gây quá tải cho chức năng lọc của thận và chuyển hóa ở gan, vốn là hai cơ quan đang phải hoạt động với công suất rất cao trong thai kỳ.
Một hiểu lầm khác là niềm tin uống collagen peptide sẽ giúp ngăn chặn hoàn toàn rạn da khi mang thai. Rạn da trong thai kỳ phụ thuộc phần lớn vào yếu tố di truyền, mức độ tăng cân quá nhanh và sự co giãn cơ học của thành bụng vượt quá sức chịu đựng của mô dưới da. Không có bằng chứng lâm sàng nào khẳng định việc uống collagen peptide sẽ tập trung đến đúng vùng da bụng để giúp da không bị rạn. Hơn nữa, việc cơ thể mẹ tự tổng hợp collagen cần có sự phối hợp cân bằng của nhiều dưỡng chất tự nhiên thay vì chỉ phụ thuộc vào bột collagen ngoại sinh.
Nhiều phụ nữ cũng nhầm tưởng rằng thực phẩm bổ sung có nguồn gốc thiên nhiên thì không cần đơn vị y tế giám sát. Một nghiên cứu tổng quan năm 2020 đã nhấn mạnh rằng thông tin sai lệch và trái chiều về tính an toàn của thực phẩm bổ sung trong thai kỳ đang lan tràn trên các phương tiện truyền thông đại chúng [4]. Việc bổ sung thường quy thực sự không cần thiết cho tất cả mọi người mà chỉ nên áp dụng cho các cá nhân có nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng được bác sĩ xác định [4]. Do đó, tự ý dùng sản phẩm theo quảng cáo truyền miệng là hành vi rất nguy hiểm.
Nhóm phụ nữ mang thai nào cần tuyệt đối thận trọng?
Tất cả thai phụ đều cần thận trọng với thực phẩm chức năng, nhưng có những nhóm đối tượng tuyệt đối không được tự ý chạm vào các sản phẩm collagen peptide:
Thai phụ có tiền sử dị ứng hoặc cơ địa dị ứng thức ăn: Collagen peptide chiết xuất từ cá biển, giáp xác hoặc bò có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng từ nhẹ như nổi mề đay, mẩn ngứa đến nghiêm trọng như sốc phản vệ hoặc khó thở cấp. Trong thai kỳ, hệ miễn dịch thay đổi khiến phản ứng dị ứng có thể diễn tiến khó lường và việc dùng thuốc kháng dị ứng bị hạn chế tối đa để tránh ảnh hưởng thai nhi.
Thai phụ có bệnh lý nền về gan, thận hoặc huyết áp: Việc chuyển hóa lượng axit amin cô đặc từ các chế phẩm bổ sung peptide sẽ tạo thêm gánh nặng bài tiết nitơ cho thận. Những người có dấu hiệu suy giảm chức năng thận, protein niệu hoặc có nguy cơ tiền sản giật cần tránh xa các sản phẩm này để không làm rối loạn thêm cân bằng nội môi.
Mẹ bầu trong tam cá nguyệt đầu tiên (3 tháng đầu): Đây là giai đoạn các cơ quan quan trọng của phôi thai như tim, não, tủy sống đang trong quá trình biệt hóa và hình thành mầm tạng. Bất kỳ tác nhân lạ, chất bảo quản hoặc kim loại nặng nào vô tình lẫn trong chế phẩm bổ sung cũng có thể cản trở quá trình lập trình biểu sinh của phôi bào [5].
Bổ sung dưỡng chất an toàn và chăm sóc da đúng cách cho mẹ bầu
Thay vì mạo hiểm sử dụng các chế phẩm collagen peptide chưa được kiểm chứng đầy đủ, mẹ bầu hoàn toàn có thể kích thích cơ thể tự tổng hợp collagen một cách an toàn thông qua chế độ ăn uống tự nhiên hằng ngày:
Ưu tiên nguồn protein chất lượng cao từ thực phẩm: Cơ thể người mẹ có khả năng tự bẻ gãy protein từ thức ăn thành các axit amin thiết yếu (như proline, glycine, lysine) để tổng hợp collagen nội sinh. Mẹ bầu nên tăng cường các món ăn giàu dinh dưỡng và an toàn như thịt gia cầm, thịt nạc, trứng gà chín kỹ, đậu phụ, các loại hạt và sản phẩm từ sữa đã qua tiệt trùng. Đây là nguồn cung cấp đạm sạch, dễ tiêu hóa và không tiềm ẩn tạp chất bảo quản công nghiệp.
Bổ sung vitamin C và chất chống oxy hóa tự nhiên: Vitamin C là co-factor không thể thiếu trong phản ứng hydroxyl hóa proline và lysine để tạo nên cấu trúc sợi collagen bền vững. Mẹ bầu hãy tăng cường ăn các loại trái cây ít ngọt như ổi, cam, kiwi, dâu tây cùng các loại rau củ như ớt chuông, bông cải xanh. Chế độ ăn dồi dào rau xanh còn giúp cung cấp chất xơ, giảm táo bón thai kỳ hiệu quả.
Chăm sóc da ngoài da an toàn và uống đủ nước: Để hạn chế rạn da và duy trì độ ẩm mịn, mẹ bầu nên duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày nhằm giữ nước cho gian bào. Việc sử dụng các loại dầu tự nhiên lành tính như dầu dừa, dầu hạnh nhân nguyên chất hoặc kem dưỡng ẩm dành riêng cho phụ nữ mang thai được chứng nhận y khoa để massage nhẹ nhàng vùng da căng giãn sẽ mang lại hiệu quả an toàn và thư giãn hơn nhiều so với việc uống hoạt chất tinh chế.
Tự ý bổ sung collagen peptide khi mang thai là việc làm không cần thiết và tiềm ẩn nhiều nguy cơ về chất lượng sản phẩm cũng như tác động sức khỏe chưa được kiểm chứng đối với thai nhi. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa trước khi sử dụng bất kỳ viên uống hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe nào trong suốt thai kỳ. Một chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, giàu protein tự nhiên và lối sống tích cực chính là chìa khóa vàng để bảo vệ trọn vẹn sức khỏe cho cả mẹ và con.